Skip to main content

द्वादश स्कन्ध · अध्याय 4

गायत्रीहृदयम्

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5

श्लोक 1 (devibhagavatam.12.4.1)

नारद उवाच । भगवन् देवदेवेश भूतभव्यजगत्प्रभो । कवचं च श्रुतं दिव्यं गायत्रीमन्त्रविग्रहम्

nārada uvāca bhagavan devadeveśa bhūtabhavyajagatprabho kavacaṁ ca śrutaṁ divyaṁ gāyatrīmantravigraham

नारद जी ने कहा — हे भगवन्! हे देवदेवेश! हे भूत और भविष्य के जगत् के स्वामी! मैंने गायत्री-मन्त्र के साक्षात् स्वरूप वह दिव्य कवच सुना।

श्लोक 2 (devibhagavatam.12.4.2)

अधुना श्रोतुमिच्छामि गायत्रीहृदयं परम् । यद्धारणाद्भवेत्युण्यं गायत्रीजपतोऽखिलम्

adhunā śrotumicchāmi gāyatrīhṛdayaṁ param yaddhāraṇādbhavetyuṇyaṁ gāyatrījapato'khilam

अब मैं गायत्री के परम हृदय को सुनना चाहता हूँ, जिसके धारण करने मात्र से गायत्री-जप का सम्पूर्ण पुण्य प्राप्त हो जाता है।

श्लोक 3 (devibhagavatam.12.4.3)

श्रीनारायण उवाच । देव्याश्च हृदयं प्रोक्तं नारदाथर्वणे स्फुटम् । तदेवाहं प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम्

śrīnārāyaṇa uvāca devyāśca hṛdayaṁ proktaṁ nāradātharvaṇe sphuṭam tadevāhaṁ pravakṣyāmi rahasyātirahasyakam

श्री नारायण ने कहा — हे नारद! देवी का हृदय अथर्ववेद में स्पष्ट रूप से कहा गया है; वही परम रहस्य मैं अब तुमसे कहूँगा।

श्लोक 4 (devibhagavatam.12.4.4)

विराड्रूपां महादेवीं गायत्रीं वेदमातरम् । ध्यात्वा तस्यास्त्वथाङ्गेषु ध्यायेदेताश्च देवताः

virāḍrūpāṁ mahādevīṁ gāyatrīṁ vedamātaram dhyātvā tasyāstvathāṅgeṣu dhyāyedetāśca devatāḥ

वेदमाता विराट्स्वरूपा महादेवी गायत्री का ध्यान करके, फिर उनके अंगों में इन देवताओं का ध्यान करना चाहिए।

श्लोक 5 (devibhagavatam.12.4.5)

पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्याद्भावयेत्स्वतनौ तथा । देवीरूपे निजे देहे तन्मयत्वाय साधकः

piṇḍabrahmāṇḍayoraikyādbhāvayetsvatanau tathā devīrūpe nije dehe tanmayatvāya sādhakaḥ

पिण्ड और ब्रह्माण्ड की एकता के कारण, साधक अपने ही शरीर को देवी के स्वरूप में उसी प्रकार भावना करे, जिससे वह उनके साथ तन्मय हो जाए।

श्लोक 6 (devibhagavatam.12.4.6)

नादेवोऽभ्यर्चयेद्देवमिति वेदविदो विदुः । ततोऽभेदाय काये स्वे भावयेद्देवता इमाः

nādevo'bhyarcayeddevamiti vedavido viduḥ tato'bhedāya kāye sve bhāvayeddevatā imāḥ

'जो स्वयं देव नहीं है वह देव की पूजा नहीं कर सकता' — ऐसा वेद के ज्ञाता जानते हैं; इसलिए अभेद-भाव की सिद्धि हेतु अपने ही शरीर में इन देवताओं की भावना करे।

श्लोक 7 (devibhagavatam.12.4.7)

अथ तत्सम्प्रवक्ष्यामि तन्मयत्वमथो भवेत् । गायत्रीहृदयस्यास्याप्यहमेव ऋषिः स्मृतः

atha tatsampravakṣyāmi tanmayatvamatho bhavet gāyatrīhṛdayasyāsyāpyahameva ṛṣiḥ smṛtaḥ

अब मैं वह विधि कहूँगा जिससे देवी के साथ तन्मयता प्राप्त होती है। इस गायत्री-हृदय का ऋषि मैं स्वयं ही स्मरण किया गया हूँ।

श्लोक 8 (devibhagavatam.12.4.8)

गायत्रीच्छन्द उद्दिष्टं देवता परमेश्वरी । पूर्वोक्तेन प्रकारेण कुर्यादङ्गानि षट्क्रमात् । आसने विजने देशे ध्यायेदेकाग्रमानसः

gāyatrīcchanda uddiṣṭaṁ devatā parameśvarī pūrvoktena prakāreṇa kuryādaṅgāni ṣaṭkramāt āsane vijane deśe dhyāyedekāgramānasaḥ

इसका छन्द गायत्री बताया गया है, और देवता परमेश्वरी हैं। पहले बताई गई विधि के अनुसार छह अंगों का न्यास क्रमशः करना चाहिए, तथा एकान्त स्थान में आसन लगाकर एकाग्रचित्त होकर ध्यान करना चाहिए।

अध्याय 3अध्याय-सूचीअध्याय 5