द्वादश स्कन्ध · अध्याय 7
मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनम्
श्लोक 1 (devibhagavatam.12.7.1)
नारद उवाच । श्रुतं सहस्रनामाख्यं श्रीगायत्र्याः फलप्रदम् । स्तोत्रं महोन्नतिकरं महाभाग्यकरं परम्
nārada uvāca śrutaṁ sahasranāmākhyaṁ śrīgāyatryāḥ phalapradam stotraṁ mahonnatikaraṁ mahābhāgyakaraṁ param
नारद जी ने कहा — मैंने श्री गायत्री का फलदायक सहस्रनाम-स्तोत्र सुना, जो महान् उन्नति और परम सौभाग्य देने वाला है।
श्लोक 2 (devibhagavatam.12.7.2)
अधुना श्रोतुमिच्छामि दीक्षालक्षणमुत्तमम् । विना येन न सिध्येत देवीमन्त्रेऽधिकारिता
adhunā śrotumicchāmi dīkṣālakṣaṇamuttamam vinā yena na sidhyeta devīmantre'dhikāritā
अब मैं दीक्षा के उत्तम लक्षण को सुनना चाहता हूँ, जिसके बिना देवी-मन्त्र में अधिकार सिद्ध नहीं होता।
श्लोक 3 (devibhagavatam.12.7.3)
ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां स्त्रीणां तथैव च । सामान्यविधिना सर्वं विस्तरेण वद प्रभो
brāhmaṇānāṁ kṣatriyāṇāṁ viśāṁ strīṇāṁ tathaiva ca sāmānyavidhinā sarvaṁ vistareṇa vada prabho
हे प्रभो! ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों तथा स्त्रियों के लिए सामान्य विधि से यह सब विस्तारपूर्वक कहिए।
श्लोक 4 (devibhagavatam.12.7.4)
श्रीनारायण उवाच । शृणु दीक्षां प्रवक्ष्यामि शिष्याणां भावितात्मनाम् । देवाग्निगुरुपूजादावधिकारो यया भवेत्
śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu dīkṣāṁ pravakṣyāmi śiṣyāṇāṁ bhāvitātmanām devāgnigurupūjādāvadhikāro yayā bhavet
श्री नारायण ने कहा — सुनो, मैं शुद्ध अन्तःकरण वाले शिष्यों की दीक्षा कहता हूँ, जिससे देव, अग्नि और गुरु की पूजा में अधिकार प्राप्त होता है।
श्लोक 5 (devibhagavatam.12.7.5)
दिव्यं ज्ञानं हि या दद्यात्कुर्यात्पापक्षयं तु या । सैव दीक्षेति सम्प्रोक्ता वेदतन्त्रविशारदैः
divyaṁ jñānaṁ hi yā dadyātkuryātpāpakṣayaṁ tu yā saiva dīkṣeti samproktā vedatantraviśāradaiḥ
जो दिव्य ज्ञान देती है और पाप का क्षय करती है, उसी को वेद-तन्त्र के विद्वानों ने 'दीक्षा' कहा है।
श्लोक 6 (devibhagavatam.12.7.6)
अवश्यं सा तु कर्तव्या यतो बहुफला मता । गुरुशिष्यावुभावत्राप्यतिशुद्धावपेक्षितौ
avaśyaṁ sā tu kartavyā yato bahuphalā matā guruśiṣyāvubhāvatrāpyatiśuddhāvapekṣitau
यह अवश्य करने योग्य है, क्योंकि यह बहुफलदायक मानी गई है; इसमें गुरु और शिष्य दोनों का अत्यन्त शुद्ध होना अपेक्षित है।
श्लोक 7 (devibhagavatam.12.7.7)
गुरुस्तु विधिवत्प्रातः कृत्यं सर्वं विधाय च । स्नानसन्ध्यादिकं सर्वं यथाविधि विधाय च
gurustu vidhivatprātaḥ kṛtyaṁ sarvaṁ vidhāya ca snānasandhyādikaṁ sarvaṁ yathāvidhi vidhāya ca
गुरु विधिपूर्वक प्रातःकालीन सभी कृत्य करके, स्नान-सन्ध्या आदि सब कुछ विधिवत् सम्पन्न करके,
श्लोक 8 (devibhagavatam.12.7.8)
कमण्डलुकरो मौनी गृहं यायात्सरित्तटात् । यागमण्डपमासाद्य विशेत्तत्रासने वरे
kamaṇḍalukaro maunī gṛhaṁ yāyātsarittaṭāt yāgamaṇḍapamāsādya viśettatrāsane vare
हाथ में कमण्डलु लेकर मौन रहते हुए नदी-तट से घर लौटे, और यज्ञ-मण्डप में पहुँचकर वहाँ श्रेष्ठ आसन पर बैठे।
श्लोक 9 (devibhagavatam.12.7.9)
आचम्य प्राणानायम्य गन्धपुष्पविमिश्रितम् । सप्तवारास्त्रमन्त्रेण जप्तं वारि सुसाधयेत्
ācamya prāṇānāyamya gandhapuṣpavimiśritam saptavārāstramantreṇa japtaṁ vāri susādhayet
आचमन और प्राणायाम करके, गन्ध-पुष्प मिश्रित जल को अस्त्र-मन्त्र से सात बार जपकर भली-भाँति तैयार करे।
श्लोक 10 (devibhagavatam.12.7.10)
वारिणा तेन मतिमानस्त्रमन्त्रं समुच्चरन् । प्रोक्षयेद्द्वारमखिलं ततः पूजां समाचरेत्
vāriṇā tena matimānastramantraṁ samuccaran prokṣayeddvāramakhilaṁ tataḥ pūjāṁ samācaret
बुद्धिमान् गुरु उस जल से अस्त्र-मन्त्र का उच्चारण करते हुए सम्पूर्ण द्वार का प्रोक्षण करे, फिर पूजा आरम्भ करे।
श्लोक 11 (devibhagavatam.12.7.11)
ऊर्ध्वोदुम्बरके देवं गणनाथं तथा श्रियम् । सरस्वतीं नाममन्त्रैः पूजयेद्गन्धपुष्पकैः
ūrdhvodumbarake devaṁ gaṇanāthaṁ tathā śriyam sarasvatīṁ nāmamantraiḥ pūjayedgandhapuṣpakaiḥ
ऊपर की चौखट पर गणनाथ, श्री (लक्ष्मी) और सरस्वती की नाम-मन्त्रों तथा गन्ध-पुष्प से पूजा करे।
श्लोक 12 (devibhagavatam.12.7.12)
द्वारदक्षिणशाखायां गङ्गां विघ्नेशमर्चयेत् । द्वारस्य वामशाखायां क्षेत्रपालं च सूर्यजाम्
dvāradakṣiṇaśākhāyāṁ gaṅgāṁ vighneśamarcayet dvārasya vāmaśākhāyāṁ kṣetrapālaṁ ca sūryajām
द्वार की दाहिनी चौखट पर गंगा और विघ्नेश की, तथा बाईं चौखट पर क्षेत्रपाल और सूर्यपुत्री (यमुना) की अर्चना करे।
श्लोक 13 (devibhagavatam.12.7.13)
देहल्यां पूजयेदस्त्रदेवतामस्त्रमन्त्रतः । सर्वं देवीमयं दृश्यमिति सञ्चिन्त्य सर्वतः
dehalyāṁ pūjayedastradevatāmastramantrataḥ sarvaṁ devīmayaṁ dṛśyamiti sañcintya sarvataḥ
देहली पर अस्त्र-मन्त्र से अस्त्र-देवता की पूजा करे, और सर्वत्र यह भावना करे कि यह सम्पूर्ण दृश्य देवीमय ही है।
श्लोक 14 (devibhagavatam.12.7.14)
दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नानस्त्रमन्त्रजपेन तु । अन्तरिक्षगतान्विघ्नान्पादघातैस्तु भूमिगान् ॥ १४ वामशाखां स्मृशन्पश्चात्प्रविशेद्दक्षिणाङ्घ्रिणा । प्रविश्य कुम्भं संस्थाप्य सामान्यार्घ्यं विधाय च
divyānutsārayedvighnānastramantrajapena tu antarikṣagatānvighnānpādaghātaistu bhūmigān 14 vāmaśākhāṁ smṛśanpaścātpraviśeddakṣiṇāṅghriṇā praviśya kumbhaṁ saṁsthāpya sāmānyārghyaṁ vidhāya ca
अस्त्र-मन्त्र के जप से आकाशस्थ विघ्नों को, और पैरों की चोट से भूमिस्थ विघ्नों को दिव्य रूप से दूर करे। फिर बाईं चौखट का स्पर्श करके दाहिने पैर से प्रवेश करे। प्रवेश करके कलश स्थापित करके सामान्य अर्घ्य तैयार करे।
श्लोक 15 (devibhagavatam.12.7.15)
तेन चार्घ्यजलेनापि नैरृत्यां दिशि पूजयेत् । वास्तुनाथं पद्मयोनिं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः
tena cārghyajalenāpi nairṛtyāṁ diśi pūjayet vāstunāthaṁ padmayoniṁ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ
उसी अर्घ्य-जल से नैऋत्य दिशा में वास्तु के स्वामी और कमलयोनि ब्रह्मा की गन्ध-पुष्प-अक्षत आदि से पूजा करे।
श्लोक 16 (devibhagavatam.12.7.16)
ततः कुर्यात्पञ्चगव्यं तेन चार्घ्योदकेन च । तोरणस्तम्भपर्यन्तं प्रोक्षयेन्मण्डपं गुरुः
tataḥ kuryātpañcagavyaṁ tena cārghyodakena ca toraṇastambhaparyantaṁ prokṣayenmaṇḍapaṁ guruḥ
फिर पंचगव्य तैयार करके, उसी और अर्घ्य-जल से गुरु तोरण-स्तम्भों तक सम्पूर्ण मण्डप का प्रोक्षण करे।
श्लोक 17 (devibhagavatam.12.7.17)
सर्वं देवीमयं चेदं भावयेन्मनसा किल । मूलमन्त्रं जपन्भक्त्या प्रोक्षणं स्याच्छरणुना
sarvaṁ devīmayaṁ cedaṁ bhāvayenmanasā kila mūlamantraṁ japanbhaktyā prokṣaṇaṁ syāccharaṇunā
यह सब देवीमय है, ऐसी मन में भावना करते हुए, भक्तिपूर्वक मूलमन्त्र का जप करते हुए 'शर' मन्त्र से प्रोक्षण करे।
श्लोक 18 (devibhagavatam.12.7.18)
शरमन्त्रं समुच्चार्य ताडयेन्मण्डपक्षमाम् । हुम्मन्त्रं तु समुच्चार्य कुर्यादभ्युक्षणं ततः
śaramantraṁ samuccārya tāḍayenmaṇḍapakṣamām hummantraṁ tu samuccārya kuryādabhyukṣaṇaṁ tataḥ
शर-मन्त्र का उच्चारण करके मण्डप की भूमि पर आघात करे; फिर हुं-मन्त्र का उच्चारण करके अभ्युक्षण (सिंचन) करे।
श्लोक 19 (devibhagavatam.12.7.19)
धूपयेदन्तरं धूपैर्विकिरान् विकिरेत्ततः । मार्जयेत्तांस्तु मार्जन्या कुशनिर्मितया पुनः
dhūpayedantaraṁ dhūpairvikirān vikirettataḥ mārjayettāṁstu mārjanyā kuśanirmitayā punaḥ
धूप से भीतरी भाग को सुगन्धित करे, फिर बिखरे हुए द्रव्यों को हटाए, और फिर कुश से बनी झाड़ू से उन्हें बुहारे।
श्लोक 20 (devibhagavatam.12.7.20)
ईशानदिशि तत्पुञ्जं कृत्वा संस्थापयेन्मुने । पुण्याहवाचनं कृत्वा दीनानाथांश्च तोषयेत्
īśānadiśi tatpuñjaṁ kṛtvā saṁsthāpayenmune puṇyāhavācanaṁ kṛtvā dīnānāthāṁśca toṣayet
हे मुने! ईशान दिशा में उसका ढेर लगाकर स्थापित करे; पुण्याहवाचन करके दीन-अनाथों को सन्तुष्ट करे।
श्लोक 21 (devibhagavatam.12.7.21)
विशेन्मृद्वासने पश्चान्नमस्कृत्य गुरुं निजम् । प्राङ्मुखो विधिवद्ध्यात्वा देयमन्त्रस्य देवताम्
viśenmṛdvāsane paścānnamaskṛtya guruṁ nijam prāṅmukho vidhivaddhyātvā deyamantrasya devatām
फिर अपने गुरु को नमस्कार करके कोमल आसन पर बैठे, और पूर्वाभिमुख होकर विधिपूर्वक ध्यान करते हुए देय-मन्त्र की देवता का चिन्तन करे।
श्लोक 22 (devibhagavatam.12.7.22)
भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । ऋष्यादिन्यासकं कुर्याद्देयमन्त्रस्य वै मुने
bhūtaśuddhyādikaṁ kṛtvā pūrvoktenaiva vartmanā ṛṣyādinyāsakaṁ kuryāddeyamantrasya vai mune
पूर्वोक्त विधि से भूतशुद्धि आदि करके, हे मुने! देय-मन्त्र के ऋषि आदि का न्यास करे।
श्लोक 23 (devibhagavatam.12.7.23)
न्यसेन्मुनिं तु शिरसि मुखे छन्दः समीरितम् । देवतां हृदयाम्भोजे गुह्ये बीजं तु पादयोः
nyasenmuniṁ tu śirasi mukhe chandaḥ samīritam devatāṁ hṛdayāmbhoje guhye bījaṁ tu pādayoḥ
मस्तक पर मुनि (ऋषि) का, मुख पर बताए गए छन्द का, हृदय-कमल पर देवता का, और गुह्य स्थान तथा चरणों पर बीज का न्यास करे,
श्लोक 24 (devibhagavatam.12.7.24)
शक्तिं विन्यस्य पश्चात्तु तालत्रयरवात्ततः । दिग्बन्धं कारयेत्पश्चाच्छोटिकाभिस्त्रिभिर्नरः
śaktiṁ vinyasya paścāttu tālatrayaravāttataḥ digbandhaṁ kārayetpaścācchoṭikābhistribhirnaraḥ
शक्ति का न्यास करने के बाद, तीन बार ताली बजाकर, फिर तीन बार चुटकी बजाकर दिग्बन्धन करे।
श्लोक 25 (devibhagavatam.12.7.25)
प्राणायामं ततः कृत्वा मूलमन्त्रमनुस्मरन् । मातृकां विन्यसेद्देहे तत्प्रकारस्तथोच्यते
prāṇāyāmaṁ tataḥ kṛtvā mūlamantramanusmaran mātṛkāṁ vinyaseddehe tatprakārastathocyate
फिर प्राणायाम करके मूलमन्त्र का स्मरण करते हुए शरीर पर मातृका-न्यास करे; उसकी विधि इस प्रकार कही जाती है।
श्लोक 26 (devibhagavatam.12.7.26)
ॐ अं नम इति प्रोच्य न्यसेच्छिरसि मन्त्रवित् । एवमेव तु सर्वेषु न्यसेक्त्यानेषु वै मुने
oṁ aṁ nama iti procya nyasecchirasi mantravit evameva tu sarveṣu nyasektyāneṣu vai mune
हे मुने! 'ॐ अं नमः' कहकर मन्त्रवेत्ता मस्तक पर न्यास करे; इसी प्रकार सभी अंगों में न्यास करे।
श्लोक 27 (devibhagavatam.12.7.27)
मूलमन्त्रं षडङ्गं च न्यसेदङ्गेषु सत्तमः । अङ्गुष्ठादिष्वङ्गुलीषु हृदयादिषु च क्रमात्
mūlamantraṁ ṣaḍaṅgaṁ ca nyasedaṅgeṣu sattamaḥ aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu hṛdayādiṣu ca kramāt
श्रेष्ठ साधक अंगों में छहों अंगों सहित मूलमन्त्र का न्यास करे — क्रम से अंगूठे आदि अंगुलियों पर, तथा हृदय आदि पर।
श्लोक 28 (devibhagavatam.12.7.28)
नमः स्वाहावषड्युक्तैर्हुंवौषट्फट्पदान्वितैः । प्रणवादियुतैर्मन्त्रैः षड्भिरेव षडङ्गकम्
namaḥ svāhāvaṣaḍyuktairhuṁvauṣaṭphaṭpadānvitaiḥ praṇavādiyutairmantraiḥ ṣaḍbhireva ṣaḍaṅgakam
'नमः', 'स्वाहा', 'वषट्', 'हुं', 'वौषट्', 'फट्' — इन पदों से युक्त, प्रणव-आदि से युक्त छह मन्त्रों से षडंग-न्यास होता है।
श्लोक 29 (devibhagavatam.12.7.29)
वर्णन्यासादिकं पश्चान्मूलमन्त्रस्य योजयेत् । स्थानेषु तत्तत्कल्पोक्तेष्विति न्यासविधिः स्मृतः
varṇanyāsādikaṁ paścānmūlamantrasya yojayet sthāneṣu tattatkalpokteṣviti nyāsavidhiḥ smṛtaḥ
फिर मूलमन्त्र के वर्ण-न्यास आदि को उन-उन कल्प-ग्रन्थों में बताए गए स्थानों पर करे — इस प्रकार न्यास-विधि स्मरण की गई है।
श्लोक 30 (devibhagavatam.12.7.30)
ततो निजे शरीरेऽस्मिंश्चिन्तयेदासनं शुभम् । दक्षांसे च न्यसेद्धर्मं वामांसे ज्ञानमेव च
tato nije śarīre'smiṁścintayedāsanaṁ śubham dakṣāṁse ca nyaseddharmaṁ vāmāṁse jñānameva ca
फिर अपने ही शरीर में शुभ आसन का चिन्तन करे; दाहिने कन्धे पर धर्म का, बाएँ कन्धे पर ज्ञान का न्यास करे।
श्लोक 31 (devibhagavatam.12.7.31)
वामोरौ चापि वैराग्यं दक्षोरावथ विन्यसेत् । ऐश्वर्यं मुखदेशे तु मुने ध्यायेदधर्मकम्
vāmorau cāpi vairāgyaṁ dakṣorāvatha vinyaset aiśvaryaṁ mukhadeśe tu mune dhyāyedadharmakam
बाईं जाँघ पर वैराग्य का, दाहिनी जाँघ पर ऐश्वर्य का न्यास करे; हे मुने! मुख-प्रदेश में अधर्म का ध्यान करे।
श्लोक 32 (devibhagavatam.12.7.32)
वामपार्श्वे नाभिदेशे दक्षपार्श्वे तथा पुनः । नञादीश्चापि ज्ञानादीन्पूर्वोक्तानेव विन्यसेत्
vāmapārśve nābhideśe dakṣapārśve tathā punaḥ nañādīścāpi jñānādīnpūrvoktāneva vinyaset
बाईं ओर, नाभि-प्रदेश में, और फिर दाहिनी ओर — पूर्वोक्त ज्ञान आदि के विपरीत अज्ञान आदि का न्यास करे।
श्लोक 33 (devibhagavatam.12.7.33)
पादा धर्मादयः प्रोक्ताः पीठस्य मुनिसत्तम । अधर्माद्यास्तु गात्राणि स्मृतानि मुनिपुङ्गवैः
pādā dharmādayaḥ proktāḥ pīṭhasya munisattama adharmādyāstu gātrāṇi smṛtāni munipuṅgavaiḥ
हे श्रेष्ठ मुने! धर्म आदि पीठ के चरण कहे गए हैं; और अधर्म आदि को श्रेष्ठ मुनियों ने उसके अंग माना है।
श्लोक 34 (devibhagavatam.12.7.34)
मध्येऽनन्तं हृदि स्थाने न्यसेन्मृद्वासने स्थले । प्रपञ्चपद्मं विमलं तस्मिन्सूर्येन्दुपावकान्
madhye'nantaṁ hṛdi sthāne nyasenmṛdvāsane sthale prapañcapadmaṁ vimalaṁ tasminsūryendupāvakān
मध्य में, हृदय-स्थान पर, कोमल आसन के तल में अनन्त (शेषनाग) का न्यास करे; उस निर्मल विश्व-कमल पर सूर्य, चन्द्र और अग्नि का न्यास करे,
श्लोक 35 (devibhagavatam.12.7.35)
न्यसेत्कलायुतान्मन्त्री सङ्क्षेपात्ता वदाम्यहम् । सूर्यस्य द्वादश कलास्ता इन्दोः षोडश स्मृताः
nyasetkalāyutānmantrī saṅkṣepāttā vadāmyaham sūryasya dvādaśa kalāstā indoḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ
उनकी कलाओं सहित न्यास करे — मैं संक्षेप में उन्हें बताता हूँ। सूर्य की बारह कलाएँ, चन्द्रमा की सोलह कलाएँ स्मरण की गई हैं,
श्लोक 36 (devibhagavatam.12.7.36)
दश वह्नेः कलाः प्रोक्तास्ताभिर्युक्तांस्तु तान्स्मरेत् । सत्त्वं रजस्तमश्चैव न्यसेत्तेषामथोपरि
daśa vahneḥ kalāḥ proktāstābhiryuktāṁstu tānsmaret sattvaṁ rajastamaścaiva nyasetteṣāmathopari
और अग्नि की दस कलाएँ कही गई हैं; उन्हीं से युक्त उनका स्मरण करे। उनके ऊपर सत्त्व, रजस् और तमस् का न्यास करे,
श्लोक 37 (devibhagavatam.12.7.37)
आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च । ज्ञानात्मानं न्यसेद्विद्वानित्थं पीठस्य कल्पना
ātmānamantarātmānaṁ paramātmānameva ca jñānātmānaṁ nyasedvidvānitthaṁ pīṭhasya kalpanā
और विद्वान् आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा तथा ज्ञानात्मा का न्यास करे — इस प्रकार पीठ की रचना है।
श्लोक 38 (devibhagavatam.12.7.38)
अमुकासनाय नम इति मन्त्रेण साधकः । आसनं पूजयित्वा तु तस्मिन्ध्यायेत्पराम्बिकाम्
amukāsanāya nama iti mantreṇa sādhakaḥ āsanaṁ pūjayitvā tu tasmindhyāyetparāmbikām
'अमुक आसन को नमस्कार है' — इस मन्त्र से साधक आसन की पूजा करके, उस पर परम माता का ध्यान करे।
श्लोक 39 (devibhagavatam.12.7.39)
कल्पोक्तविधिना मन्त्री देयमन्त्रस्य देवताम् । मानसैरुपचारैश्च पूजयेत्तां यथाविधि
kalpoktavidhinā mantrī deyamantrasya devatām mānasairupacāraiśca pūjayettāṁ yathāvidhi
कल्प में बताई गई विधि से मन्त्रज्ञ मानसिक उपचारों से देय-मन्त्र की देवता की विधिपूर्वक पूजा करे।
श्लोक 40 (devibhagavatam.12.7.40)
मुद्राः प्रदर्शयेद्विद्वान्कल्पोक्ता मोदकारिकाः । याभिर्विरचिताभिस्तु मोदो देव्यास्तु जायते
mudrāḥ pradarśayedvidvānkalpoktā modakārikāḥ yābhirviracitābhistu modo devyāstu jāyate
विद्वान् कल्प में बताई गई आनन्ददायक मुद्राएँ दिखाए, जिनके करने से देवी को आनन्द होता है।
श्लोक 41 (devibhagavatam.12.7.41)
श्रीनारायण उवाच । ततः स्ववामभागाग्रे षट्कोणोपरि वर्तुलम् । चतुरस्रयुतं सम्यङ्मध्ये मण्डलमालिखेत्
śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ svavāmabhāgāgre ṣaṭkoṇopari vartulam caturasrayutaṁ samyaṅmadhye maṇḍalamālikhet
श्री नारायण ने कहा — फिर अपने बाएँ भाग के आगे षट्कोण के ऊपर वृत्त, और उसके साथ चतुष्कोण से युक्त मण्डल भली-भाँति बीच में बनाए।
श्लोक 42 (devibhagavatam.12.7.42)
मध्ये त्रिकोणं संलिख्य शङ्खमुद्रां प्रदर्शयेत् । षडङ्गानि च षट्कोणेष्वर्चयेत्कुसुमादिभिः
madhye trikoṇaṁ saṁlikhya śaṅkhamudrāṁ pradarśayet ṣaḍaṅgāni ca ṣaṭkoṇeṣvarcayetkusumādibhiḥ
मध्य में त्रिकोण बनाकर शंख-मुद्रा दिखाए, और षट्कोणों में पुष्प आदि से षडंगों की पूजा करे।
श्लोक 43 (devibhagavatam.12.7.43)
अग्न्यादिषु तु कोणेषु षडङ्गार्चनमाचरेत् । आधारपात्रमादाय शङ्खस्य मुनिसत्तम
agnyādiṣu tu koṇeṣu ṣaḍaṅgārcanamācaret ādhārapātramādāya śaṅkhasya munisattama
अग्नि आदि कोणों में षडंग-पूजा करे। हे श्रेष्ठ मुने! फिर शंख का आधार-पात्र लेकर,
श्लोक 44 (devibhagavatam.12.7.44)
अस्त्रमन्त्रेण सम्प्रोक्ष्य स्थापयेत्तत्र मण्डले । मं वह्निमण्डलायोक्त्वा ततो दशकलात्मने
astramantreṇa samprokṣya sthāpayettatra maṇḍale maṁ vahnimaṇḍalāyoktvā tato daśakalātmane
अस्त्र-मन्त्र से प्रोक्षण करके उस मण्डल में स्थापित करे; 'मं वह्निमण्डलाय' कहकर, फिर 'दस कलाओं वाले को',
श्लोक 45 (devibhagavatam.12.7.45)
अमुकदेव्या अर्घ्यपात्रस्थानाय नम इत्यपि । मन्त्रोऽयमुक्तः शङ्खस्याप्याधारस्थापने बुधैः
amukadevyā arghyapātrasthānāya nama ityapi mantro'yamuktaḥ śaṅkhasyāpyādhārasthāpane budhaiḥ
'अमुक देवी के अर्घ्य-पात्र-स्थान को नमस्कार है' — यह मन्त्र शंख के आधार की स्थापना के लिए विद्वानों ने कहा है।
श्लोक 46 (devibhagavatam.12.7.46)
आधारे पूर्वमारभ्य प्रदक्षिणक्रमेण तु । दश वह्निकलाः पूज्या वह्निमण्डलसंस्थिताः
ādhāre pūrvamārabhya pradakṣiṇakrameṇa tu daśa vahnikalāḥ pūjyā vahnimaṇḍalasaṁsthitāḥ
आधार पर पूर्व से आरम्भ कर प्रदक्षिण क्रम से अग्नि की दस कलाओं की, जो अग्निमण्डल में स्थित हैं, पूजा करे।
श्लोक 47 (devibhagavatam.12.7.47)
ततो वै मूलमन्त्रेण प्रोक्षितं शङ्खमुत्तमम् । स्थापयेत्तत्र चाधारे मूलमन्त्रमनुस्मरन्
tato vai mūlamantreṇa prokṣitaṁ śaṅkhamuttamam sthāpayettatra cādhāre mūlamantramanusmaran
फिर मूलमन्त्र से प्रोक्षित उत्तम शंख को मूलमन्त्र का स्मरण करते हुए उस आधार पर स्थापित करे।
श्लोक 48 (devibhagavatam.12.7.48)
अं सूर्यमण्डलायोक्त्वा द्वादशान्ते कलात्मने । अमुकदेव्यर्घ्यपात्राय नम इत्युच्चरेत्ततः
aṁ sūryamaṇḍalāyoktvā dvādaśānte kalātmane amukadevyarghyapātrāya nama ityuccarettataḥ
'अं सूर्यमण्डलाय' कहकर, फिर 'बारह कलाओं तक वाले को', फिर 'अमुक देवी के अर्घ्य-पात्र को नमस्कार है' — ऐसा उच्चारण करे।
श्लोक 49 (devibhagavatam.12.7.49)
शं शङ्खाय पदं प्रोच्य नम इत्येतदुच्चरेत् । प्रोक्षयेत्तेन तं शङ्खं तस्मिन्द्वादश पूजयेत्
śaṁ śaṅkhāya padaṁ procya nama ityetaduccaret prokṣayettena taṁ śaṅkhaṁ tasmindvādaśa pūjayet
'शं शंखाय' पद कहकर 'नमः' का उच्चारण करे; उससे उस शंख का प्रोक्षण करे, और उस पर बारह (कलाओं) की पूजा करे।
श्लोक 50 (devibhagavatam.12.7.50)
सूर्यस्य द्वादश कलास्तपन्याद्या यथाक्रमम् । विलोममातृकां प्रोच्य मूलमन्त्रं विलोमकम्
sūryasya dvādaśa kalāstapanyādyā yathākramam vilomamātṛkāṁ procya mūlamantraṁ vilomakam
सूर्य की बारह कलाएँ 'तपनी' आदि क्रम से हैं; विलोम मातृका और विलोम मूलमन्त्र का उच्चारण करके,
श्लोक 51 (devibhagavatam.12.7.51)
जलैरापूरयेच्छङ्खं तत्र चेन्दोः कलां न्यसेत् । ॐ सोममण्डलायोक्त्वान्ते षोडशकलात्मने
jalairāpūrayecchaṅkhaṁ tatra cendoḥ kalāṁ nyaset oṁ somamaṇḍalāyoktvānte ṣoḍaśakalātmane
शंख को जल से भरे, और उसमें चन्द्रमा की कला का न्यास करे; 'ॐ सोममण्डलाय' कहकर, फिर 'सोलह कलाओं तक वाले को',
श्लोक 52 (devibhagavatam.12.7.52)
अमुकार्घ्यामृतायेति हृन्मन्त्रान्तो मनुः स्मृतः । पूजयेन्मनुना तेन जलं तु सृणिमुद्रया
amukārghyāmṛtāyeti hṛnmantrānto manuḥ smṛtaḥ pūjayenmanunā tena jalaṁ tu sṛṇimudrayā
'अमुक अमृत-अर्घ्य को' — यह हृदय-बीज तक का मन्त्र स्मरण किया गया है; उसी मन्त्र से जल की सृणि-मुद्रा द्वारा पूजा करे।
श्लोक 53 (devibhagavatam.12.7.53)
तीर्थान्यावाह्य तत्रैवाप्यष्टकृत्वो जपेन्मनुम् । षडङ्गानि जले न्यस्य हृदा सम्पूजयेदपः
tīrthānyāvāhya tatraivāpyaṣṭakṛtvo japenmanum ṣaḍaṅgāni jale nyasya hṛdā sampūjayedapaḥ
वहीं तीर्थों का आवाहन करके आठ बार मन्त्र का जप करे; षडंगों का जल में न्यास करके हृदय-मन्त्र से जल की पूजा करे।
श्लोक 54 (devibhagavatam.12.7.54)
अष्टकृत्वो जपेन्मूलं छादयेन्मत्स्यमुद्रया । ततो दक्षिणदिग्भागे शङ्खस्य प्रोक्षणीं न्यसेत्
aṣṭakṛtvo japenmūlaṁ chādayenmatsyamudrayā tato dakṣiṇadigbhāge śaṅkhasya prokṣaṇīṁ nyaset
आठ बार मूलमन्त्र का जप करके मत्स्य-मुद्रा से ढके; फिर दक्षिण दिशा में शंख की प्रोक्षणी रखे।
श्लोक 55 (devibhagavatam.12.7.55)
शङ्खाम्बु किञ्चिन्निक्षिप्य प्रोक्षयेत्तेन सर्वतः । पूजाद्रव्यं निजात्मानं विशुद्धं भावयेत्ततः
śaṅkhāmbu kiñcinnikṣipya prokṣayettena sarvataḥ pūjādravyaṁ nijātmānaṁ viśuddhaṁ bhāvayettataḥ
शंख का थोड़ा जल उसमें डालकर उससे चारों ओर प्रोक्षण करे; फिर पूजा-सामग्री और अपनी आत्मा को अत्यन्त शुद्ध भावना करे।
श्लोक 56 (devibhagavatam.12.7.56)
श्रीनारायणाय उवाच । ततः स्वपुरतो वेद्यां सर्वतोभद्रमण्डलम् । संलिख्य कर्णिकामध्यं पूरयेच्छालितण्डुलैः
śrīnārāyaṇāya uvāca tataḥ svapurato vedyāṁ sarvatobhadramaṇḍalam saṁlikhya karṇikāmadhyaṁ pūrayecchālitaṇḍulaiḥ
श्री नारायण ने कहा — फिर अपने आगे वेदी पर सर्वतोभद्र-मण्डल बनाकर उसके कर्णिका-मध्य को साली चावलों से भरे।
श्लोक 57 (devibhagavatam.12.7.57)
आस्तीर्य दर्भांस्तत्रैव न्यसेत्कूर्चं सलक्षणम् । आधारशक्तिमारभ्य पीठमन्वन्तमर्चयेत्
āstīrya darbhāṁstatraiva nyasetkūrcaṁ salakṣaṇam ādhāraśaktimārabhya pīṭhamanvantamarcayet
वहीं कुश बिछाकर उस पर उचित लक्षणों वाला कूर्च (ब्रश) रखे; आधार-शक्ति से आरम्भ कर पीठ तक की पूजा करे।
श्लोक 58 (devibhagavatam.12.7.58)
निर्व्रणं कुम्भमादायाप्यस्त्राद्भिः क्षालितान्तरम् । तन्तुना वेष्टयेत्तं तु त्रिगुणेनारुणेन च
nirvraṇaṁ kumbhamādāyāpyastrādbhiḥ kṣālitāntaram tantunā veṣṭayettaṁ tu triguṇenāruṇena ca
निर्दोष कलश लेकर, जिसका भीतरी भाग अस्त्र-जल से धोया गया हो, उसे तीन धागों वाले लाल सूत्र से लपेटे।
श्लोक 59 (devibhagavatam.12.7.59)
नवरत्नोदरं कूर्चयुतं गन्धादिपूजितम् । स्थापयेत्तत्र पीठे तु तारमन्त्रेण देशिकः
navaratnodaraṁ kūrcayutaṁ gandhādipūjitam sthāpayettatra pīṭhe tu tāramantreṇa deśikaḥ
नौ रत्नों को भीतर रखकर, कूर्च सहित, गन्ध आदि से पूजित उस कलश को गुरु तार-मन्त्र (ॐ) से उस पीठ पर स्थापित करे।
श्लोक 60 (devibhagavatam.12.7.60)
ऐक्यं कुम्भस्य पीठस्य भावयेत्पूरयेत्ततः । मातृकां प्रतिलोमेन जपंस्तीर्थोदकैर्मुने
aikyaṁ kumbhasya pīṭhasya bhāvayetpūrayettataḥ mātṛkāṁ pratilomena japaṁstīrthodakairmune
कलश और पीठ की एकता की भावना करके, हे मुने! विलोम मातृका का जप करते हुए तीर्थों के जल से उसे भरे।
श्लोक 61 (devibhagavatam.12.7.61)
मूलमन्त्रं च सञ्जप्य पूरयेद्देवताधिया । अश्वत्थपनसाम्राणां कोमलैर्नवपल्लवैः
mūlamantraṁ ca sañjapya pūrayeddevatādhiyā aśvatthapanasāmrāṇāṁ komalairnavapallavaiḥ
मूलमन्त्र का जप करके देवता की भावना से भरे, और अश्वत्थ, कटहल, आम के कोमल नए पल्लवों से,
श्लोक 62 (devibhagavatam.12.7.62)
छादयेत्कुम्भवदनं चषकं सफलाक्षतम् । संस्थापयेत मतिमान् वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत्
chādayetkumbhavadanaṁ caṣakaṁ saphalākṣatam saṁsthāpayeta matimān vastrayugmena veṣṭayet
कलश के मुख को ढके; फल-अक्षत सहित चषक स्थापित करे; बुद्धिमान् दो वस्त्रों से उसे लपेटे।
श्लोक 63 (devibhagavatam.12.7.63)
प्राणस्थापनमन्त्रेण प्राणस्थापनमाचरेत् । आवाहनादिमुद्राभिर्मोदयेद्देवतां पराम्
prāṇasthāpanamantreṇa prāṇasthāpanamācaret āvāhanādimudrābhirmodayeddevatāṁ parām
प्राणस्थापन-मन्त्र से प्राणस्थापन करे; आवाहन आदि मुद्राओं से परम देवता को प्रसन्न करे।
श्लोक 64 (devibhagavatam.12.7.64)
ध्यायेत्तां परमेशानीं कल्पोक्तेन प्रकारतः । स्वागतं कुशलप्रश्नं देव्या अग्रे समुच्चरेत्
dhyāyettāṁ parameśānīṁ kalpoktena prakārataḥ svāgataṁ kuśalapraśnaṁ devyā agre samuccaret
कल्प में बताए गए प्रकार से उस परमेश्वरी का ध्यान करे; देवी के सामने स्वागत और कुशल-प्रश्न का उच्चारण करे।
श्लोक 65 (devibhagavatam.12.7.65)
पाद्यं दद्यात्ततोऽप्यर्घ्यं ततश्चाचमनीयकम् । मधुपर्कं च साभ्यङ्गं देव्यै स्नानं निवेदयेत्
pādyaṁ dadyāttato'pyarghyaṁ tataścācamanīyakam madhuparkaṁ ca sābhyaṅgaṁ devyai snānaṁ nivedayet
फिर पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय जल दे; तथा मधुपर्क और तेल सहित देवी को स्नान निवेदित करे।
श्लोक 66 (devibhagavatam.12.7.66)
वाससी च ततो दद्याद्रक्ते क्षौमे सुनिर्मले । नानामणिगणाकीर्णानाकल्पान्कल्पयेत्ततः
vāsasī ca tato dadyādrakte kṣaume sunirmale nānāmaṇigaṇākīrṇānākalpānkalpayettataḥ
फिर लाल, निर्मल रेशमी दो वस्त्र दे; और अनेक मणियों से युक्त आभूषण तैयार करे।
श्लोक 67 (devibhagavatam.12.7.67)
मनुना पुटितैर्वर्णैर्मातृकाया विधानतः । देव्या अङ्गेषु विन्यस्य चन्दनाद्यैः समर्चयेत्
manunā puṭitairvarṇairmātṛkāyā vidhānataḥ devyā aṅgeṣu vinyasya candanādyaiḥ samarcayet
मन्त्र से युक्त मातृका के अक्षरों को विधिपूर्वक देवी के अंगों में न्यास करके चन्दन आदि से पूजा करे।
श्लोक 68 (devibhagavatam.12.7.68)
गन्धः कालागुरुभवः कर्पूरेण समन्वितः । काश्मीरं चन्दनं चापि कस्तूरीसहितं मुने
gandhaḥ kālāgurubhavaḥ karpūreṇa samanvitaḥ kāśmīraṁ candanaṁ cāpi kastūrīsahitaṁ mune
काले अगर से बनी सुगन्ध, कपूर के साथ, तथा केसर और चन्दन, कस्तूरी सहित, हे मुने!
श्लोक 69 (devibhagavatam.12.7.69)
कुन्दपुष्पादिपुष्पाणि परदेव्यै समर्पयेत् । धूपोऽगुरुपुरुव्रातोशीरचन्दनशर्कराः
kundapuṣpādipuṣpāṇi paradevyai samarpayet dhūpo'gurupuruvrātośīracandanaśarkarāḥ
कुन्द आदि के पुष्प परम देवी को अर्पित करे; अगर, पुरु, उशीर, चन्दन, शक्कर से बना धूप,
श्लोक 70 (devibhagavatam.12.7.70)
मधुमिश्राः स्मृता देव्याः प्रिया धूपात्मना सदा । दीपाननेकान्दत्त्वाथ नैवेद्यं दर्शयेत्सुधीः
madhumiśrāḥ smṛtā devyāḥ priyā dhūpātmanā sadā dīpānanekāndattvātha naivedyaṁ darśayetsudhīḥ
शहद मिश्रित धूप देवी को सदा प्रिय स्मरण किया गया है; अनेक दीप देकर बुद्धिमान् नैवेद्य निवेदित करे।
श्लोक 71 (devibhagavatam.12.7.71)
प्रतिद्रव्यं जलं दद्यात्प्रोक्षणीस्थं न चान्यथा । ततः कुर्यादङ्गपूजां कल्पोक्तावरणानि च
pratidravyaṁ jalaṁ dadyātprokṣaṇīsthaṁ na cānyathā tataḥ kuryādaṅgapūjāṁ kalpoktāvaraṇāni ca
प्रत्येक द्रव्य के साथ प्रोक्षणी का ही जल दे, अन्यथा नहीं; फिर अंग-पूजा तथा कल्प में बताए गए आवरण-देवताओं की पूजा करे।
श्लोक 72 (devibhagavatam.12.7.72)
साङ्गां देवीमथाभ्यर्च्य वैश्वदेवं ततश्चरेत् । दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनम्
sāṅgāṁ devīmathābhyarcya vaiśvadevaṁ tataścaret dakṣiṇe sthaṇḍilaṁ kṛtvā tatrādhāya hutāśanam
अंगों सहित देवी की पूजा करके फिर वैश्वदेव करे; दक्षिण दिशा में स्थण्डिल बनाकर वहाँ अग्नि स्थापित करे,
श्लोक 73 (devibhagavatam.12.7.73)
मूर्तिस्थां देवतां तत्रावाह्य सम्पूज्य च क्रमात् । तारव्याहृतिभिर्हुत्वा मूलमन्त्रेण वै ततः
mūrtisthāṁ devatāṁ tatrāvāhya sampūjya ca kramāt tāravyāhṛtibhirhutvā mūlamantreṇa vai tataḥ
मूर्ति में स्थित देवता का वहाँ आवाहन कर क्रमशः पूजा करके, प्रणव-व्याहृतियों से हवन करके, फिर मूलमन्त्र से,
श्लोक 74 (devibhagavatam.12.7.74)
पञ्चविंशतिवारं तु पायसेन ससर्पिषा । हुनेत्पश्चाद्व्याहृतिभिः पुनश्च जुहुयान्मुने
pañcaviṁśativāraṁ tu pāyasena sasarpiṣā hunetpaścādvyāhṛtibhiḥ punaśca juhuyānmune
घी-सहित खीर से पच्चीस बार हवन करे; हे मुने! फिर व्याहृतियों से पुनः हवन करे।
श्लोक 75 (devibhagavatam.12.7.75)
गन्धाद्यैरर्चयित्वा च देवीं पीठे तु योजयेत् । वह्निं विसृज्य हविषा परितो विकिरेद्बलिम्
gandhādyairarcayitvā ca devīṁ pīṭhe tu yojayet vahniṁ visṛjya haviṣā parito vikiredbalim
गन्ध आदि से पूजा करके देवी को पीठ में स्थापित करे; हवि से अग्नि को विदा करके चारों ओर बलि बिखेरे।
श्लोक 76 (devibhagavatam.12.7.76)
देवतायाः पार्षदेभ्यो गन्धपुष्पादिसंयुतान् । पञ्चोपचारान्दत्त्वाथ ताम्बूलं छत्रचामरे
devatāyāḥ pārṣadebhyo gandhapuṣpādisaṁyutān pañcopacārāndattvātha tāmbūlaṁ chatracāmare
देवता के पार्षदों को गन्ध-पुष्प सहित पंचोपचार देकर, फिर ताम्बूल, छत्र और चामर,
श्लोक 77 (devibhagavatam.12.7.77)
दद्याद्देव्यै ततो मन्त्रं सहस्रावृत्तितो जपेत् । जपं समर्प्य चैशान्यां विकिरे दिशि संस्थिते
dadyāddevyai tato mantraṁ sahasrāvṛttito japet japaṁ samarpya caiśānyāṁ vikire diśi saṁsthite
देवी को दे; फिर मन्त्र का सहस्र बार जप करे; उस जप को अर्पित करके, ईशान दिशा में बिखराव के स्थान पर,
श्लोक 78 (devibhagavatam.12.7.78)
कर्करीं स्थापयेत्तस्यां दुर्गामावाह्य पूजयेत् । रक्ष रक्षेति चोच्चार्य नालमुक्तेन वारिणा
karkarīṁ sthāpayettasyāṁ durgāmāvāhya pūjayet rakṣa rakṣeti coccārya nālamuktena vāriṇā
वहाँ कर्करी (जल-पात्र) रखकर दुर्गा का आवाहन करके पूजा करे, 'रक्षा करो, रक्षा करो' कहते हुए बिना टोंटी के जल से,
श्लोक 79 (devibhagavatam.12.7.79)
अस्त्रमन्त्रं जपन्देशं सेचयेत्तु प्रदक्षिणम् । कर्करीं स्थापयेत्स्थाने पूजयेच्चास्त्रदेवताम्
astramantraṁ japandeśaṁ secayettu pradakṣiṇam karkarīṁ sthāpayetsthāne pūjayeccāstradevatām
अस्त्र-मन्त्र का जप करते हुए प्रदक्षिण-क्रम से स्थान को सींचे; कर्करी को स्थान पर रखकर अस्त्र-देवता की पूजा करे।
श्लोक 80 (devibhagavatam.12.7.80)
पश्चाद्गुरुस्तु शिष्येण सह भुञ्जीत वाग्यतः । तस्यां रात्रौ तु तद्वेद्यां निद्रां कुर्यात्प्रयत्नतः
paścādgurustu śiṣyeṇa saha bhuñjīta vāgyataḥ tasyāṁ rātrau tu tadvedyāṁ nidrāṁ kuryātprayatnataḥ
फिर गुरु शिष्य के साथ मौन रहते हुए भोजन करे; उस रात्रि में उसी वेदी में यत्नपूर्वक शयन करे।
श्लोक 81 (devibhagavatam.12.7.81)
श्रीनारायण उवाच । ततः कुण्डस्य संस्कारं स्थण्डिलस्य च वा मुने । प्रवक्ष्यामि समासेन यथाविधि विधानतः
śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ kuṇḍasya saṁskāraṁ sthaṇḍilasya ca vā mune pravakṣyāmi samāsena yathāvidhi vidhānataḥ
श्री नारायण ने कहा — हे मुने! अब मैं संक्षेप में विधिपूर्वक कुण्ड या स्थण्डिल के संस्कार को कहता हूँ।
श्लोक 82 (devibhagavatam.12.7.82)
मूलमन्त्रं समुच्चार्य वीक्षयेदस्त्रमन्त्रतः । प्रोक्षयेत्ताडनं कुर्यात्तेनैव कवचेन तु
mūlamantraṁ samuccārya vīkṣayedastramantrataḥ prokṣayettāḍanaṁ kuryāttenaiva kavacena tu
मूलमन्त्र का उच्चारण करके अस्त्र-मन्त्र से उसे देखे; उसी कवच-मन्त्र से प्रोक्षण और ताड़न करे।
श्लोक 83 (devibhagavatam.12.7.83)
अभ्युक्षणं समुद्दिष्टं तिस्रस्तिस्रस्ततः परम् । प्रागग्रा उदगग्राश्च लिखेल्लेखाः समन्ततः
abhyukṣaṇaṁ samuddiṣṭaṁ tisrastisrastataḥ param prāgagrā udagagrāśca likhellekhāḥ samantataḥ
अभ्युक्षण इस प्रकार बताया गया है; फिर तीन-तीन पूर्व-मुखी और उत्तर-मुखी रेखाएँ चारों ओर खींचे।
श्लोक 84 (devibhagavatam.12.7.84)
प्रणवेन समभ्युक्ष्य पीठं देव्याः समर्चयेत् । आधारशक्तिमारभ्य पीठमन्त्रावसानकम्
praṇavena samabhyukṣya pīṭhaṁ devyāḥ samarcayet ādhāraśaktimārabhya pīṭhamantrāvasānakam
प्रणव से प्रोक्षण करके देवी के पीठ की पूजा करे — आधार-शक्ति से आरम्भ कर पीठ-मन्त्र के अन्त तक।
श्लोक 85 (devibhagavatam.12.7.85)
तस्मिन्पीठे समावाह्य शिवौ परमकारणौ । गन्धाद्यैरुपचारैश्च पूजयेत्तौ समाहितः
tasminpīṭhe samāvāhya śivau paramakāraṇau gandhādyairupacāraiśca pūjayettau samāhitaḥ
उस पीठ पर परम कारण शिव-शिवा का आवाहन करके एकाग्रचित्त होकर गन्ध आदि उपचारों से उन दोनों की पूजा करे।
श्लोक 86 (devibhagavatam.12.7.86)
देवीं ध्यायेदृतुस्नातां संसक्तां शङ्करेण तु । कामातुरां तयोः क्रीडां किञ्चित्कालं विभावयेत्
devīṁ dhyāyedṛtusnātāṁ saṁsaktāṁ śaṅkareṇa tu kāmāturāṁ tayoḥ krīḍāṁ kiñcitkālaṁ vibhāvayet
ऋतुस्नाता और शंकर से संयुक्त देवी का ध्यान करे; उन दोनों की कामातुर क्रीड़ा का कुछ काल भावना करे।
श्लोक 87 (devibhagavatam.12.7.87)
अथ वह्निं समादाय पात्रेण पुरतो न्यसेत् । क्रव्यादांशं परित्यज्य पूर्वोक्तैर्वीक्षणादिभिः
atha vahniṁ samādāya pātreṇa purato nyaset kravyādāṁśaṁ parityajya pūrvoktairvīkṣaṇādibhiḥ
फिर अग्नि को पात्र में लेकर सामने रखे; पूर्वोक्त वीक्षण आदि विधियों से उसका क्रव्याद (मांसाहारी) अंश त्याग कर,
श्लोक 88 (devibhagavatam.12.7.88)
संस्कृत्य वह्निं रं बीजमुच्चार्य तदनन्तरम् । चैतन्यं योजयेत्तस्मिन्प्रणवेनाभिमन्त्रयेत्
saṁskṛtya vahniṁ raṁ bījamuccārya tadanantaram caitanyaṁ yojayettasminpraṇavenābhimantrayet
अग्नि का संस्कार करके 'रं' बीज का उच्चारण करके उसमें चैतन्य का योग करे, प्रणव से अभिमन्त्रित करे।
श्लोक 89 (devibhagavatam.12.7.89)
सप्तवारं ततो धेनुमुद्रां सन्दर्शयेद्गुरुः । शरेण रक्षितं कृत्वा तनुत्रेणावगुण्ठयेत्
saptavāraṁ tato dhenumudrāṁ sandarśayedguruḥ śareṇa rakṣitaṁ kṛtvā tanutreṇāvaguṇṭhayet
गुरु फिर सात बार धेनु-मुद्रा दिखाए; शर-मन्त्र से रक्षा करके कवच-मन्त्र से उसे आवृत करे।
श्लोक 90 (devibhagavatam.12.7.90)
अर्चितं त्रिः परिभ्राम्य प्रादक्षिण्येन सत्तमः । कुण्डोपरि जपंस्तारं जानुस्पृष्टमहीतलः
arcitaṁ triḥ paribhrāmya prādakṣiṇyena sattamaḥ kuṇḍopari japaṁstāraṁ jānuspṛṣṭamahītalaḥ
श्रेष्ठ गुरु उसकी पूजा करके तीन बार प्रदक्षिणा घुमाकर, कुण्ड के ऊपर घुटना भूमि से स्पर्श कराते हुए प्रणव जपते हुए,
श्लोक 91 (devibhagavatam.12.7.91)
शिवबीजधिया देव्या योनौ वह्निं विनिक्षिपेत् । आचामयेत्ततो देवं देवीं च जगदम्बिकाम्
śivabījadhiyā devyā yonau vahniṁ vinikṣipet ācāmayettato devaṁ devīṁ ca jagadambikām
शिव-बीज की भावना से देवी की योनि में अग्नि को स्थापित करे; फिर देव और जगदम्बिका देवी को आचमन कराए।
श्लोक 92 (devibhagavatam.12.7.92)
चित्पिङ्गल हनदहपचयुग्मं ततः परम् । सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मन्त्रोऽयं वह्निदीपने
citpiṅgala hanadahapacayugmaṁ tataḥ param sarvajñājñāpaya svāhā mantro'yaṁ vahnidīpane
'चित्-पिंगल, हन-दह-पच युगल, फिर सर्वज्ञ! आज्ञा दो, स्वाहा' — यह अग्नि प्रज्वलित करने का मन्त्र है।
श्लोक 93 (devibhagavatam.12.7.93)
अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुखम्
agniṁ prajvalitaṁ vande jātavedaṁ hutāśanam suvarṇavarṇamamalaṁ samiddhaṁ viśvatomukham
'प्रज्वलित, हविष्य-भक्षी, स्वर्ण-वर्ण, निर्मल, प्रज्वलित, सब ओर मुख वाले जातवेदा अग्नि को मैं वन्दन करता हूँ' —
श्लोक 94 (devibhagavatam.12.7.94)
मन्त्रेणानेन तं वह्निं स्तुवीत परमादरात् । ततो न्यसेद्वह्निमन्त्रं षडङ्गं देशिकोत्तमः
mantreṇānena taṁ vahniṁ stuvīta paramādarāt tato nyasedvahnimantraṁ ṣaḍaṅgaṁ deśikottamaḥ
इस मन्त्र से परम आदरपूर्वक उस अग्नि की स्तुति करे; फिर श्रेष्ठ गुरु अग्नि-मन्त्र का षडंग-न्यास करे।
श्लोक 95 (devibhagavatam.12.7.95)
सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठपुरुषः स्मृतः । धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर इति क्रमात्
sahasrārciḥ svastipūrṇa uttiṣṭhapuruṣaḥ smṛtaḥ dhūmavyāpī saptajihvo dhanurdhara iti kramāt
'सहस्रार्चि', 'स्वस्तिपूर्ण', 'उत्तिष्ठपुरुष' स्मरण किए गए हैं; 'धूमव्यापी', 'सप्तजिह्व', 'धनुर्धर' — इस क्रम से,
श्लोक 96 (devibhagavatam.12.7.96)
जातियुक्ताः षडङ्गाः स्युः पूर्वस्थानेषु विन्यसेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं त्रिनेत्रं पद्मसंस्थितम्
jātiyuktāḥ ṣaḍaṅgāḥ syuḥ pūrvasthāneṣu vinyaset dhyāyedvahniṁ hemavarṇaṁ trinetraṁ padmasaṁsthitam
जाति-प्रत्यय सहित ये षडंग हैं; इन्हें पूर्वस्थानों में न्यास करे। अग्नि का ध्यान स्वर्ण-वर्ण, त्रिनेत्र, कमल पर स्थित,
श्लोक 97 (devibhagavatam.12.7.97)
इष्टशक्तिस्वस्तिकाभीर्धारकं मङ्गलं परम् । परिषिञ्चेत्ततः कुण्डं मेखलोपरि मन्त्रवित्
iṣṭaśaktisvastikābhīrdhārakaṁ maṅgalaṁ param pariṣiñcettataḥ kuṇḍaṁ mekhalopari mantravit
इष्ट-शक्ति और स्वस्तिक-मुद्रा धारण करने वाले, परम मंगलकारी रूप में करे; फिर मन्त्रज्ञ मेखला के ऊपर कुण्ड का परिषेचन करे।
श्लोक 98 (devibhagavatam.12.7.98)
दर्भैः परिस्तरेत्पश्चात्परिधीन्विन्यसेदथ । त्रिकोणवृत्तषट्कोणं साष्टपत्रं सभूपुरम्
darbhaiḥ paristaretpaścātparidhīnvinyasedatha trikoṇavṛttaṣaṭkoṇaṁ sāṣṭapatraṁ sabhūpuram
फिर कुश बिछाकर परिधि-काष्ठ रखे; त्रिकोण, वृत्त, षट्कोण, अष्टदल और भूपुर सहित,
श्लोक 99 (devibhagavatam.12.7.99)
यन्त्रं विभावयेद्वह्नेः पूर्वं वा संलिखेदथ । तन्मध्ये पूजयेद्वह्निं मन्त्रेणानेन वै मुने
yantraṁ vibhāvayedvahneḥ pūrvaṁ vā saṁlikhedatha tanmadhye pūjayedvahniṁ mantreṇānena vai mune
अग्नि का यन्त्र भावना करे अथवा पहले ही बनाए; हे मुने! उसके मध्य में इस मन्त्र से अग्नि की पूजा करे —
श्लोक 100 (devibhagavatam.12.7.100)
वैश्वानर ततो जातवेदः पश्चादिहावह । लोहिताक्षपदं प्रोक्त्वा सर्वकर्माणि साधय
vaiśvānara tato jātavedaḥ paścādihāvaha lohitākṣapadaṁ proktvā sarvakarmāṇi sādhaya
'हे वैश्वानर, फिर जातवेदा, यहाँ पधारो' — 'लोहिताक्ष' पद कहकर, 'सब कर्मों को सिद्ध करो' — ऐसा कहे।
श्लोक 101 (devibhagavatam.12.7.101)
वह्निजायान्तको मन्त्रस्तेन वह्निं तु पूजयेत् । मध्ये षट्स्वपि कोणेषु हिरण्या गगना तथा
vahnijāyāntako mantrastena vahniṁ tu pūjayet madhye ṣaṭsvapi koṇeṣu hiraṇyā gaganā tathā
अग्नि से उत्पन्न विनाशक अन्त वाला यह मन्त्र है, इससे अग्नि की पूजा करे; मध्य में तथा छहों कोणों में हिरण्या, गगना, तथा —
श्लोक 102 (devibhagavatam.12.7.102)
रक्ता कृष्णा सुप्रभा च बहुरूपातिरक्तिका । पूजयेत्सप्तजिह्वास्ताः केसरेष्वङ्गपूजनम्
raktā kṛṣṇā suprabhā ca bahurūpātiraktikā pūjayetsaptajihvāstāḥ kesareṣvaṅgapūjanam
रक्ता, कृष्णा, सुप्रभा, बहुरूपा, अतिरक्तिका — इन सात जिह्वाओं की पूजा करे; केसरों में अंग-पूजन करे।
श्लोक 103 (devibhagavatam.12.7.103)
दलेषु पूजयेन्मूर्तीः शक्तिस्वस्तिकधारिणी । जातवेदाः सप्तजिह्वो हव्यवाहन एव च
daleṣu pūjayenmūrtīḥ śaktisvastikadhāriṇī jātavedāḥ saptajihvo havyavāhana eva ca
दलों में मूर्तियों की पूजा करे — शक्ति और स्वस्तिक धारण करने वाली, जातवेदा, सप्तजिह्व, हव्यवाहन,
श्लोक 104 (devibhagavatam.12.7.104)
अश्वोदरजसंज्ञोऽन्यः पुनर्वैश्वानराह्वयः । कौमारतेजाः स्याद्विश्वमुखो देवमुखः स्मृतः
aśvodarajasaṁjño'nyaḥ punarvaiśvānarāhvayaḥ kaumāratejāḥ syādviśvamukho devamukhaḥ smṛtaḥ
अश्वोदरज नाम वाला, फिर वैश्वानर नाम वाला, कौमारतेजा, विश्वमुख, और देवमुख स्मरण किया गया है।
श्लोक 105 (devibhagavatam.12.7.105)
ताराग्नये पदाद्याः स्युर्नत्यन्ता वह्निमूर्तयः । लोकपालांश्चतुर्दिक्षु वज्राद्यायुधसंयुतान्
tārāgnaye padādyāḥ syurnatyantā vahnimūrtayaḥ lokapālāṁścaturdikṣu vajrādyāyudhasaṁyutān
प्रणव-अग्नि से आरम्भ पद से 'नमः' तक अग्नि की मूर्तियाँ हैं; चारों दिशाओं में वज्र आदि आयुधों से युक्त लोकपालों की,
श्लोक 106 (devibhagavatam.12.7.106)
श्रीनारायण उवाच । ततः स्रुक्स्रुवसंस्कारावाज्यसंस्कार एव च । कृत्वा होमं ततः कुर्यात्स्रुवेणादाय वै घृतम्
śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ sruksruvasaṁskārāvājyasaṁskāra eva ca kṛtvā homaṁ tataḥ kuryātsruveṇādāya vai ghṛtam
श्री नारायण ने कहा — फिर स्रुक्-स्रुव का संस्कार तथा घी का संस्कार करके, फिर स्रुव से घी लेकर हवन करे।
श्लोक 107 (devibhagavatam.12.7.107)
दक्षिणाद्घृतभागात्तु वह्नेर्दक्षिणलोचने । जुहुयादग्नये स्वाहेत्येवं वै वामतोऽन्यतः
dakṣiṇādghṛtabhāgāttu vahnerdakṣiṇalocane juhuyādagnaye svāhetyevaṁ vai vāmato'nyataḥ
दाहिने भाग के घी से अग्नि की दाहिनी आँख में 'अग्नये स्वाहा' कहकर हवन करे, फिर बाईं ओर से दूसरी आँख में,
श्लोक 108 (devibhagavatam.12.7.108)
सोमाय स्वाहेति मध्याद्घृतमादाय सत्तम । अग्नीषोमाभ्यां स्वाहेति मध्यनेत्रे हुनेत्ततः
somāya svāheti madhyādghṛtamādāya sattama agnīṣomābhyāṁ svāheti madhyanetre hunettataḥ
'सोमाय स्वाहा' कहे; हे श्रेष्ठ! मध्य से घी लेकर, मध्य नेत्र में 'अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा' कहकर हवन करे।
श्लोक 109 (devibhagavatam.12.7.109)
पुनर्दक्षिणभागात्तु घृतमादाय वै मुखे । अग्नये स्विष्टकृत्स्वाहेत्यनेनैव हुनेत्ततः
punardakṣiṇabhāgāttu ghṛtamādāya vai mukhe agnaye sviṣṭakṛtsvāhetyanenaiva hunettataḥ
पुनः दाहिने भाग से घी लेकर, मुख में 'अग्नये स्विष्टकृत् स्वाहा' — इसी मन्त्र से हवन करे।
श्लोक 110 (devibhagavatam.12.7.110)
सताराभिर्व्याहृतिभिर्जुहुयादथ साधकः । जुहुयादग्निमन्त्रेण त्रिवारं तु ततः परम्
satārābhirvyāhṛtibhirjuhuyādatha sādhakaḥ juhuyādagnimantreṇa trivāraṁ tu tataḥ param
साधक प्रणव-युक्त व्याहृतियों से हवन करे; फिर अग्नि-मन्त्र से तीन बार हवन करे।
श्लोक 111 (devibhagavatam.12.7.111)
ततस्तु प्रणवेनैवाप्यष्टावष्टौ घृताहुतीः । गर्भाधानादिसंस्कारकृते तु जुहुयान्मुने
tatastu praṇavenaivāpyaṣṭāvaṣṭau ghṛtāhutīḥ garbhādhānādisaṁskārakṛte tu juhuyānmune
फिर केवल प्रणव से आठ-आठ घी की आहुतियाँ, हे मुने! गर्भाधान आदि संस्कारों के लिए हवन करे।
श्लोक 112 (devibhagavatam.12.7.112)
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः । जातकर्म नामकर्माप्युपनिष्क्रमणं तथा
garbhādhānaṁ puṁsavanaṁ sīmantonnayanaṁ tataḥ jātakarma nāmakarmāpyupaniṣkramaṇaṁ tathā
गर्भाधान, पुंसवन, फिर सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, नामकरण, तथा उपनिष्क्रमण —
श्लोक 113 (devibhagavatam.12.7.113)
अन्नाशनं तथा चूडा व्रतबन्धस्तथैव च । महानाम्न्यं व्रतं पश्चात्तथौपनिषदं व्रतम्
annāśanaṁ tathā cūḍā vratabandhastathaiva ca mahānāmnyaṁ vrataṁ paścāttathaupaniṣadaṁ vratam
अन्नप्राशन, चूड़ाकर्म, तथा व्रतबन्धन (उपनयन), महानाम्नी व्रत, फिर औपनिषद व्रत,
श्लोक 114 (devibhagavatam.12.7.114)
गोदानोद्वाहकौ प्रोक्ताः संस्काराः श्रुतिचोदिताः । ततः शिवं पार्वतीं च पूजयित्वा विसर्जयेत्
godānodvāhakau proktāḥ saṁskārāḥ śruticoditāḥ tataḥ śivaṁ pārvatīṁ ca pūjayitvā visarjayet
गोदान और विवाह — ये श्रुति में कहे गए संस्कार हैं। फिर शिव-पार्वती की पूजा करके उन्हें विसर्जित करे।
श्लोक 115 (devibhagavatam.12.7.115)
जुहुयात्पञ्च समिधो वह्निमुद्दिश्य साधकः । पश्चादावरणानां चाप्येकैकामाहुतिं हुनेत्
juhuyātpañca samidho vahnimuddiśya sādhakaḥ paścādāvaraṇānāṁ cāpyekaikāmāhutiṁ hunet
साधक अग्नि को लक्ष्य करके पाँच समिधाएँ हवन करे; फिर आवरण-देवताओं की एक-एक आहुति दे।
श्लोक 116 (devibhagavatam.12.7.116)
घृतं स्रुचि समादाय चतुर्वारं स्रुवेण च । पिधाय तां तु तेनैव मुने तिष्ठन्निजासने
ghṛtaṁ sruci samādāya caturvāraṁ sruveṇa ca pidhāya tāṁ tu tenaiva mune tiṣṭhannijāsane
स्रुक् में घी लेकर स्रुव से चार बार, हे मुने! अपने आसन पर बैठे हुए उसी से उसे ढके,
श्लोक 117 (devibhagavatam.12.7.117)
वौषडन्तेन मनुना वह्नेस्तु जुहुयात्ततः । महागणेशमन्त्रेण जुहुयादाहुतीर्दश
vauṣaḍantena manunā vahnestu juhuyāttataḥ mahāgaṇeśamantreṇa juhuyādāhutīrdaśa
वौषट्-अन्त मन्त्र से अग्नि में हवन करे; फिर महागणेश-मन्त्र से दस आहुतियाँ दे।
श्लोक 118 (devibhagavatam.12.7.118)
वह्नौ पीठं समभ्यर्च्य देयमन्त्रस्य देवताम् । वह्नौ ध्यात्वा तु तद्वक्त्रे पञ्चविंशतिसङ्ख्यया
vahnau pīṭhaṁ samabhyarcya deyamantrasya devatām vahnau dhyātvā tu tadvaktre pañcaviṁśatisaṅkhyayā
अग्नि में पीठ की पूजा करके देय-मन्त्र की देवता का अग्नि में उसके मुख पर ध्यान करके, पच्चीस की संख्या में,
श्लोक 119 (devibhagavatam.12.7.119)
मूलमन्त्रेण जुहुयाद्वक्त्रैकीकरणाय च । वह्निदेवतयोरैक्यं भावयन्नात्मना सह
mūlamantreṇa juhuyādvaktraikīkaraṇāya ca vahnidevatayoraikyaṁ bhāvayannātmanā saha
मूलमन्त्र से मुख को एक करने के लिए हवन करे, अग्नि और देवता की एकता की भावना अपने साथ करते हुए।
श्लोक 120 (devibhagavatam.12.7.120)
एकीभूतं भावयेत्तु ततस्तु साधकोत्तमः । षडङ्गं देवतानां च जुहुयादाहुतीः पृथक्
ekībhūtaṁ bhāvayettu tatastu sādhakottamaḥ ṣaḍaṅgaṁ devatānāṁ ca juhuyādāhutīḥ pṛthak
श्रेष्ठ साधक फिर उन्हें एकीभूत हुआ भावना करे; देवताओं के षडंगों की अलग-अलग आहुतियाँ दे।
श्लोक 121 (devibhagavatam.12.7.121)
एकादशैव जुहुयादाहुतीर्मुनिसत्तम । एतेन नाडीसन्धानं वह्निदेवतयोर्मुने
ekādaśaiva juhuyādāhutīrmunisattama etena nāḍīsandhānaṁ vahnidevatayormune
हे श्रेष्ठ मुने! ग्यारह ही आहुतियाँ दे; इससे अग्नि और देवता की नाड़ी का सन्धान होता है।
श्लोक 122 (devibhagavatam.12.7.122)
एकैकक्रमयोगेनाप्यावृत्तीनां तथैव च । एकैकक्रमयोगेन घृतेन जुहुयान्मुने
ekaikakramayogenāpyāvṛttīnāṁ tathaiva ca ekaikakramayogena ghṛtena juhuyānmune
एक-एक क्रम के योग से, और इसी प्रकार आवृत्तियों के लिए भी एक-एक क्रम के योग से घी की आहुतियाँ दे।
श्लोक 123 (devibhagavatam.12.7.123)
ततः कल्पोक्तद्रव्यैस्तु जुहुयादथवा तिलैः । देवतामूलमन्त्रेण गजान्तकसहस्रकम्
tataḥ kalpoktadravyaistu juhuyādathavā tilaiḥ devatāmūlamantreṇa gajāntakasahasrakam
फिर कल्प में बताई सामग्री से, अथवा तिल से, देवता के मूलमन्त्र से 'गजान्तक' संख्या तक सहस्र बार हवन करे।
श्लोक 124 (devibhagavatam.12.7.124)
एवं हुत्वा ततो देवीं सन्तुष्टां भावयेन्मुने । तथैवावृतिदेवीश्च वह्न्याद्या देवता अपि
evaṁ hutvā tato devīṁ santuṣṭāṁ bhāvayenmune tathaivāvṛtidevīśca vahnyādyā devatā api
इस प्रकार हवन करके, हे मुने! देवी को सन्तुष्ट हुआ भावना करे, और उसी प्रकार आवरण-देवियों और अग्नि आदि देवताओं को भी।
श्लोक 125 (devibhagavatam.12.7.125)
ततः शिष्यं च सुस्नातं कृतसम्यादिकक्रियम् । वस्त्रद्वययुतं स्वर्णाभरणेन समन्वितम्
tataḥ śiṣyaṁ ca susnātaṁ kṛtasamyādikakriyam vastradvayayutaṁ svarṇābharaṇena samanvitam
फिर सुस्नात, सन्ध्या आदि कृत्य किए हुए, दो वस्त्रों से युक्त, स्वर्णाभूषणों से सज्जित शिष्य को,
श्लोक 126 (devibhagavatam.12.7.126)
कमण्डलुकरं शुद्धं कुण्डस्यान्तिकमानयेत् । नमस्कृत्य ततः शिष्यो गुरूनथ सभासदः
kamaṇḍalukaraṁ śuddhaṁ kuṇḍasyāntikamānayet namaskṛtya tataḥ śiṣyo gurūnatha sabhāsadaḥ
हाथ में शुद्ध कमण्डलु लिए हुए कुण्ड के समीप लाए; फिर शिष्य गुरुओं तथा सभासदों को नमस्कार करके,
श्लोक 127 (devibhagavatam.12.7.127)
कुलदेवं नमस्कृत्य विशेत्तत्राथ विष्टरे । गुरुस्ततस्तु तं शिष्यं कृपादृष्ट्या विलोकयेत्
kuladevaṁ namaskṛtya viśettatrātha viṣṭare gurustatastu taṁ śiṣyaṁ kṛpādṛṣṭyā vilokayet
कुलदेव को नमस्कार करके वहाँ आसन पर बैठे; फिर गुरु उस शिष्य को कृपा-दृष्टि से देखें,
श्लोक 128 (devibhagavatam.12.7.128)
तच्चैतन्यं निजे देहे भावयेत्सङ्गतं त्विति । ततः शिष्यतनुस्थानामध्वनां परिशोधनम्
taccaitanyaṁ nije dehe bhāvayetsaṅgataṁ tviti tataḥ śiṣyatanusthānāmadhvanāṁ pariśodhanam
और अपने ही शरीर में उस चैतन्य के संगत होने की भावना करें। फिर शिष्य के शरीर में स्थित मार्गों (अध्वाओं) का परिशोधन,
श्लोक 129 (devibhagavatam.12.7.129)
कुर्यात्तु होमतो विद्वान्दिव्यदृष्ट्यवलोकनात् । येन जायेत शुद्धात्मा योग्यो देवाद्यनुग्रहे
kuryāttu homato vidvāndivyadṛṣṭyavalokanāt yena jāyeta śuddhātmā yogyo devādyanugrahe
विद्वान् हवन तथा दिव्य दृष्टि से अवलोकन द्वारा करें, जिससे शिष्य शुद्धात्मा और देव आदि के अनुग्रह के योग्य हो जाए।
श्लोक 130 (devibhagavatam.12.7.130)
श्रीनारायण उवाच । तनौ ध्यायेत्तु शिष्यस्य षडध्वनः कमेण तु । पादयोस्तु कलाध्वानमन्धौ तत्त्वाध्वकं पुनः
śrīnārāyaṇa uvāca tanau dhyāyettu śiṣyasya ṣaḍadhvanaḥ kameṇa tu pādayostu kalādhvānamandhau tattvādhvakaṁ punaḥ
श्री नारायण ने कहा — शिष्य के शरीर में क्रमशः छहों अध्वाओं का ध्यान करे — चरणों में कला-अध्वा, मध्य में तत्त्व-अध्वा,
श्लोक 131 (devibhagavatam.12.7.131)
नाभौ तु भुवनाध्वानं वर्णाध्वानं तथा हृदि । पदाध्वानं तथा भाले मन्त्राध्वानं तु मूर्धनि
nābhau tu bhuvanādhvānaṁ varṇādhvānaṁ tathā hṛdi padādhvānaṁ tathā bhāle mantrādhvānaṁ tu mūrdhani
नाभि में भुवन-अध्वा, हृदय में वर्ण-अध्वा, ललाट में पद-अध्वा, तथा मस्तक में मन्त्र-अध्वा का ध्यान करे।
श्लोक 132 (devibhagavatam.12.7.132)
शिष्यं स्पृशंस्तु कूर्चेन तिलैराज्यपरिप्लुतैः । शोधयाम्यमुमध्वानं स्वाहेति मनुमुच्चरन्
śiṣyaṁ spṛśaṁstu kūrcena tilairājyapariplutaiḥ śodhayāmyamumadhvānaṁ svāheti manumuccaran
घी से भीगे तिलों वाले कूर्च से शिष्य का स्पर्श करते हुए 'इस मार्ग को शुद्ध करता हूँ, स्वाहा' मन्त्र का उच्चारण करते हुए,
श्लोक 133 (devibhagavatam.12.7.133)
ताराढ्यं जुहुयादष्टवारं प्रत्यध्वमेव हि । षडध्वनस्ततस्तांस्तु लीनान् ब्रह्मणि भावयेत्
tārāḍhyaṁ juhuyādaṣṭavāraṁ pratyadhvameva hi ṣaḍadhvanastatastāṁstu līnān brahmaṇi bhāvayet
प्रणव-युक्त इस मन्त्र से प्रत्येक मार्ग के लिए आठ-आठ बार हवन करे; फिर उन छहों मार्गों को ब्रह्म में लीन हुआ भावना करे।
श्लोक 134 (devibhagavatam.12.7.134)
पुनरुत्पादयेत्तस्मात्सृष्टिमार्गेण वै गुरुः । आत्मस्थितं तच्चैतन्यं पुनः शिष्ये तु योजयेत्
punarutpādayettasmātsṛṣṭimārgeṇa vai guruḥ ātmasthitaṁ taccaitanyaṁ punaḥ śiṣye tu yojayet
गुरु फिर उन्हें सृष्टि-क्रम से उसी से पुनः उत्पन्न करे, और अपने में स्थित उस चैतन्य को पुनः शिष्य में संयोजित करे।
श्लोक 135 (devibhagavatam.12.7.135)
पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा देवतां कलशे नयेत् । पुनर्व्याहृतिभिर्हुत्वा वह्नेरङ्गाहुतीस्तथा
pūrṇāhutiṁ tato hutvā devatāṁ kalaśe nayet punarvyāhṛtibhirhutvā vahneraṅgāhutīstathā
फिर पूर्णाहुति देकर देवता को कलश में ले जाए; फिर व्याहृतियों से हवन करके, तथा अग्नि की अंग-आहुतियाँ भी,
श्लोक 136 (devibhagavatam.12.7.136)
एकैकशो गुरुर्दत्त्वा विसृजेद्वह्निमात्मनि । ततः शिष्यस्य नेत्रे तु बध्नीयाद्वाससा गुरुः
ekaikaśo gururdattvā visṛjedvahnimātmani tataḥ śiṣyasya netre tu badhnīyādvāsasā guruḥ
गुरु एक-एक करके देकर अग्नि को अपने में विसर्जित करे; फिर गुरु शिष्य के नेत्रों को वस्त्र से बाँधे।
श्लोक 137 (devibhagavatam.12.7.137)
नेत्रमन्त्रेण तं शिष्यं कुण्डतो मण्डलं नयेत् । पुष्पाञ्जलिं मुख्यदेव्यां कारयेच्छिष्यहस्ततः
netramantreṇa taṁ śiṣyaṁ kuṇḍato maṇḍalaṁ nayet puṣpāñjaliṁ mukhyadevyāṁ kārayecchiṣyahastataḥ
नेत्र-मन्त्र से उस शिष्य को कुण्ड से मण्डल तक ले जाए; फिर शिष्य के हाथ से मुख्य देवी को पुष्पांजलि अर्पित कराए।
श्लोक 138 (devibhagavatam.12.7.138)
नेत्रबन्धं निराकृत्य वेशयेत्कुशविष्टरे । भूतशुद्धिं शिष्यदेहे कुर्यात्प्रोक्तेन वर्त्मना
netrabandhaṁ nirākṛtya veśayetkuśaviṣṭare bhūtaśuddhiṁ śiṣyadehe kuryātproktena vartmanā
नेत्र-बन्ध खोलकर कुश के आसन पर बिठाए; पूर्वोक्त विधि से शिष्य के शरीर में भूतशुद्धि करे।
श्लोक 139 (devibhagavatam.12.7.139)
मन्त्रोदितांस्तथा न्यासान्कृत्वा शिष्यतनौ ततः । मण्डले वेशयेच्छिष्यमन्यस्मिन्कुम्भसंस्थितान्
mantroditāṁstathā nyāsānkṛtvā śiṣyatanau tataḥ maṇḍale veśayecchiṣyamanyasminkumbhasaṁsthitān
मन्त्र में कहे गए न्यासों को शिष्य के शरीर में करके, फिर शिष्य को मण्डल में बिठाए, जिसमें दूसरे कलश में स्थित देवताएँ हों।
श्लोक 140 (devibhagavatam.12.7.140)
पल्लवाञ्छिष्यशिरसि विन्यसेन्मातृकां जपेत् । कलशस्थजलैः शिष्यं स्नापयेद्देवतात्मकैः
pallavāñchiṣyaśirasi vinyasenmātṛkāṁ japet kalaśasthajalaiḥ śiṣyaṁ snāpayeddevatātmakaiḥ
शिष्य के मस्तक पर पल्लव रखकर मातृका का जप करे; कलश में स्थित, देवता-स्वरूप जल से शिष्य को स्नान कराए।
श्लोक 141 (devibhagavatam.12.7.141)
वर्धनीजलसेकं च कुर्याद्रक्षार्थमञ्जसा । ततः शिष्यः समुत्थाय वाससी परिधाय च
vardhanījalasekaṁ ca kuryādrakṣārthamañjasā tataḥ śiṣyaḥ samutthāya vāsasī paridhāya ca
रक्षा के लिए तुरन्त वर्धनी-जल का सिंचन करे; फिर शिष्य उठकर (नए) वस्त्र धारण करके,
श्लोक 142 (devibhagavatam.12.7.142)
कृतभस्मावलेपश्च संविशेद्गुरुसन्निधौ । ततो गुरुः स्वकीयात्तु हृदयान्निर्गतां शिवाम्
kṛtabhasmāvalepaśca saṁviśedgurusannidhau tato guruḥ svakīyāttu hṛdayānnirgatāṁ śivām
भस्म का लेपन करके गुरु के समीप बैठे; फिर करुणा-निधान गुरु अपने ही हृदय से निकली शिवा (शक्ति) की,
श्लोक 143 (devibhagavatam.12.7.143)
प्रविष्टां शिष्यहृदये भावयेत्करुणानिधिः । पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैरैक्यं वै भावयंस्तयोः
praviṣṭāṁ śiṣyahṛdaye bhāvayetkaruṇānidhiḥ pūjayedgandhapuṣpādyairaikyaṁ vai bhāvayaṁstayoḥ
शिष्य के हृदय में प्रविष्ट होने की भावना करें; गन्ध-पुष्प आदि से उन दोनों की एकता का भाव करते हुए पूजा करें।
श्लोक 144 (devibhagavatam.12.7.144)
ततस्त्रिंशो दक्षकर्णे शिष्यस्योपदिशेद्गुरुः । महामन्त्रं महादेव्याः स्वहस्तं शिरसि न्यसन्
tatastriṁśo dakṣakarṇe śiṣyasyopadiśedguruḥ mahāmantraṁ mahādevyāḥ svahastaṁ śirasi nyasan
फिर गुरु अपना हाथ शिष्य के मस्तक पर रखते हुए उसके दाहिने कान में महादेवी के महामन्त्र का तीस बार उपदेश दे।
श्लोक 145 (devibhagavatam.12.7.145)
अष्टोत्तरशतं मन्त्रं शिष्योऽपि प्रजपेन्मुने । दण्डवत्प्रणमेद्भूमौ तं गुरुं देवतात्मकम्
aṣṭottaraśataṁ mantraṁ śiṣyo'pi prajapenmune daṇḍavatpraṇamedbhūmau taṁ guruṁ devatātmakam
हे मुने! शिष्य भी उस मन्त्र का एक सौ आठ बार जप करे, और उस देवता-स्वरूप गुरु को भूमि पर दण्डवत् प्रणाम करे।
श्लोक 146 (devibhagavatam.12.7.146)
सर्वस्वमर्पयेत्तस्मै यावज्जीवमनन्यधीः । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दत्त्वा ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत्
sarvasvamarpayettasmai yāvajjīvamananyadhīḥ ṛtvigbhyo dakṣiṇāṁ dattvā brāhmaṇāṁścāpi bhojayet
जीवनभर के लिए अनन्य बुद्धि से उसे अपना सर्वस्व अर्पित करे; ऋत्विजों को दक्षिणा देकर ब्राह्मणों को भी भोजन कराए,
श्लोक 147 (devibhagavatam.12.7.147)
सुवासिनीः कुमारीश्च बटुकांश्चैव सर्वशः । दीनानाथान्दरिद्रांश्च वित्तशाठ्यविवर्जितः
suvāsinīḥ kumārīśca baṭukāṁścaiva sarvaśaḥ dīnānāthāndaridrāṁśca vittaśāṭhyavivarjitaḥ
सुहागिनों, कुमारियों तथा ब्रह्मचारियों को, और दीन-अनाथों तथा दरिद्रों को भी, धन में कंजूसी छोड़कर भोजन कराए।
श्लोक 148 (devibhagavatam.12.7.148)
कृतार्थतां स्वस्य बुद्ध्वा नित्यमाराधयेन्मनुम् । इति ते कथितः सम्यग्दीक्षाविधिरनुत्तमः
kṛtārthatāṁ svasya buddhvā nityamārādhayenmanum iti te kathitaḥ samyagdīkṣāvidhiranuttamaḥ
अपनी कृतार्थता को जानकर नित्य मन्त्र की आराधना करे। इस प्रकार तुम्हें यह सम्यक् और सर्वश्रेष्ठ दीक्षा-विधि कही गई।
श्लोक 149 (devibhagavatam.12.7.149)
विमृश्यैतदशेषेण भज देवीपदाम्बुजम् । नान्यस्तु परमो धर्मो ब्राह्मणस्यात्र विद्यते
vimṛśyaitadaśeṣeṇa bhaja devīpadāmbujam nānyastu paramo dharmo brāhmaṇasyātra vidyate
इस सबका पूर्ण मनन करके देवी के चरण-कमलों की सेवा करो; ब्राह्मण के लिए इससे बढ़कर कोई परम धर्म नहीं है।
श्लोक 150 (devibhagavatam.12.7.150)
वैदिकः स्वस्वगृह्योक्तक्रमेणोपदिशेन्मनुम् । तान्त्रिकस्तन्त्ररीत्या तु स्थितिरेषा सनातनी
vaidikaḥ svasvagṛhyoktakrameṇopadiśenmanum tāntrikastantrarītyā tu sthitireṣā sanātanī
वैदिक व्यक्ति अपने-अपने गृह्यसूत्र में बताए क्रम से मन्त्र का उपदेश दे; तान्त्रिक तन्त्र की रीति से — यह सनातन स्थिति है।
श्लोक 151 (devibhagavatam.12.7.151)
तत्तदुक्तप्रयोगांस्ते ते ते कुर्युर्न चान्यथा । श्रीनारायण उवाच । इति सर्वं मयाख्यातं यत्पृष्टं नारद त्वया
tattaduktaprayogāṁste te te kuryurna cānyathā śrīnārāyaṇa uvāca iti sarvaṁ mayākhyātaṁ yatpṛṣṭaṁ nārada tvayā
वे-वे उन-उन बताए गए प्रयोगों को ही करें, अन्यथा नहीं। श्री नारायण ने कहा — हे नारद! इस प्रकार तुमने जो पूछा, वह सब मैंने कह दिया।
श्लोक 152 (devibhagavatam.12.7.152)
अतः परं पराम्बाया भज नित्यं पदाम्बुजम् । नित्यमाराध्य तच्चाहं निर्वृतिं परमां गतः
ataḥ paraṁ parāmbāyā bhaja nityaṁ padāmbujam nityamārādhya taccāhaṁ nirvṛtiṁ paramāṁ gataḥ
अब इससे आगे परम माता के चरण-कमलों की नित्य सेवा करो; उनकी नित्य आराधना करके ही मैंने परम आनन्द प्राप्त किया है।
श्लोक 153 (devibhagavatam.12.7.153)
व्यास उवाच । इति राजन्नारदाय प्रोक्त्वा सर्वमनुत्तमम् । समाधिमीलिताक्षस्तु दध्यौ देवीपदाम्बुजम्
vyāsa uvāca iti rājannāradāya proktvā sarvamanuttamam samādhimīlitākṣastu dadhyau devīpadāmbujam
व्यास जी ने कहा — हे राजन्! इस प्रकार नारद को यह सर्वोत्तम उपदेश देकर, नारायण समाधि में नेत्र मूँदकर देवी के चरण-कमलों का ध्यान करने लगे।
श्लोक 154 (devibhagavatam.12.7.154)
नारायणस्तु भगवान् मुनिवर्यशिखामणिः । नारदोऽपि ततो नत्वा गुरुं नारायणं परम् । जगाम सद्यस्तपसे देवीदर्शनलालसः
nārāyaṇastu bhagavān munivaryaśikhāmaṇiḥ nārado'pi tato natvā guruṁ nārāyaṇaṁ param jagāma sadyastapase devīdarśanalālasaḥ
भगवान् नारायण मुनिश्रेष्ठों के शिरोमणि हैं। नारद भी अपने परम गुरु नारायण को प्रणाम करके देवी के दर्शन की लालसा से तत्काल तपस्या के लिए चले गए।