Skip to main content

तृतीय स्कन्ध · अध्याय 12

अम्बा-यज्ञ विधि वर्णन

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13

श्लोक 1 (devibhagavatam.3.12.1)

राजोवाच । वद यज्ञविधिं सम्यग्देव्यास्तस्याः समन्ततः । श्रुत्वा करोम्यहं स्वामिन्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितः

rājovāca vada yajñavidhiṁ samyagdevyāstasyāḥ samantataḥ śrutvā karomyahaṁ svāminyathāśakti hyatandritaḥ

राजा ने कहा — हे स्वामिन्! उस देवी के यज्ञ की सम्पूर्ण विधि मुझे बताइए; उसे सुनकर मैं अपनी शक्ति के अनुसार बिना आलस्य किए उसे सम्पन्न करूँगा।

श्लोक 2 (devibhagavatam.3.12.2)

पूजाविधिं च मन्त्रांश्च होमद्रव्यमसंशयम् । ब्राह्मणाः कतिसङ्ख्याश्च दक्षिणाश्चतथा पुनः

pūjāvidhiṁ ca mantrāṁśca homadravyamasaṁśayam brāhmaṇāḥ katisaṅkhyāśca dakṣiṇāścatathā punaḥ

पूजा-विधि, मन्त्र, तथा निःसंदेह होम-द्रव्य बताइए; ब्राह्मणों की संख्या कितनी होनी चाहिए और दक्षिणाएँ भी बताइए।'

श्लोक 3 (devibhagavatam.3.12.3)

व्यास उवाच । शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्या यज्ञं विधानतः । त्रिविधं तु सदा ज्ञेयं विधिदृष्टेन कर्मणा

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyā yajñaṁ vidhānataḥ trividhaṁ tu sadā jñeyaṁ vidhidṛṣṭena karmaṇā

व्यास जी ने कहा — हे राजन्! सुनो, मैं देवी के यज्ञ को विधिपूर्वक बताता हूँ; इसे सदा विधिशास्त्र-दृष्ट कर्म द्वारा तीन प्रकार का जानना चाहिए।

श्लोक 4 (devibhagavatam.3.12.4)

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च तथापरम् । मुनीनां सात्त्विकं प्रोक्तं नृपाणां राजसं स्मृतम्

sāttvikaṁ rājasaṁ caiva tāmasaṁ ca tathāparam munīnāṁ sāttvikaṁ proktaṁ nṛpāṇāṁ rājasaṁ smṛtam

सात्त्विक, राजस तथा तीसरा तामस। सात्त्विक यज्ञ मुनियों का कहा गया है, राजस राजाओं का माना गया है,

श्लोक 5 (devibhagavatam.3.12.5)

तामसं राक्षसानां वै ज्ञानिनां तु गुणोज्झितम् । विमुक्तानां ज्ञानमयं विस्तरात्प्रब्रवीमि ते

tāmasaṁ rākṣasānāṁ vai jñānināṁ tu guṇojjhitam vimuktānāṁ jñānamayaṁ vistarātprabravīmi te

तामस राक्षसों का है; परन्तु ज्ञानियों के लिए यह गुणरहित है, मुक्त पुरुषों के लिए ज्ञानमय है — यह मैं तुम्हें विस्तार से बताता हूँ।

श्लोक 6 (devibhagavatam.3.12.6)

देशः कालस्तथा द्रव्यं मन्त्राश्च ब्राह्मणास्तथा । श्रद्धा च सात्वकी यत्र तं यज्ञं सात्त्विकं विदुः

deśaḥ kālastathā dravyaṁ mantrāśca brāhmaṇāstathā śraddhā ca sātvakī yatra taṁ yajñaṁ sāttvikaṁ viduḥ

जहाँ देश, काल, द्रव्य, मन्त्र, ब्राह्मण तथा श्रद्धा भी सात्त्विक हो, उस यज्ञ को सात्त्विक जानना चाहिए।

श्लोक 7 (devibhagavatam.3.12.7)

द्रव्यशुद्धिः क्रियाशुद्धिर्मन्त्रशुद्धिश्च भूमिप । भवेद्यदि तदा पूर्णं फलं भवति नान्यथा

dravyaśuddhiḥ kriyāśuddhirmantraśuddhiśca bhūmipa bhavedyadi tadā pūrṇaṁ phalaṁ bhavati nānyathā

हे भूमिप! यदि द्रव्य-शुद्धि, क्रिया-शुद्धि तथा मन्त्र-शुद्धि हो, तभी पूर्ण फल मिलता है, अन्यथा नहीं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.3.12.8)

अन्यायोपार्जितेनैव कर्तव्यं सुकृतं कृतम् । न कीर्तिरिह लोके च परलोके न तत्फलम्

anyāyopārjitenaiva kartavyaṁ sukṛtaṁ kṛtam na kīrtiriha loke ca paraloke na tatphalam

अन्यायपूर्वक अर्जित धन से किया गया शुभ कर्म भी, न इस लोक में कीर्ति देता है, न परलोक में उसका फल मिलता है।

श्लोक 9 (devibhagavatam.3.12.9)

तस्मान्न्यायार्जितेनैव कर्तव्यं सुकृतं सदा । यशसे परलोकाय भवत्येव सुखाय च

tasmānnyāyārjitenaiva kartavyaṁ sukṛtaṁ sadā yaśase paralokāya bhavatyeva sukhāya ca

इसलिए न्यायपूर्वक अर्जित धन से ही सदा शुभ कर्म करना चाहिए; इससे यश, परलोक तथा सुख अवश्य प्राप्त होते हैं।

श्लोक 10 (devibhagavatam.3.12.10)

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र पाण्डवैस्तु मखः कृतः । राजसूयः क्रतुवरः समाप्तवरदक्षिणः

pratyakṣaṁ tava rājendra pāṇḍavaistu makhaḥ kṛtaḥ rājasūyaḥ kratuvaraḥ samāptavaradakṣiṇaḥ

हे राजेन्द्र! तुम्हारे प्रत्यक्ष सामने पाण्डवों द्वारा किया गया राजसूय यज्ञ — श्रेष्ठ क्रतु, उत्तम दक्षिणाओं से पूर्ण —

श्लोक 11 (devibhagavatam.3.12.11)

यत्र साक्षाद्धरिः कृष्णो यादवेन्द्रो महामनाः । ब्राह्मणाः पूर्णविद्याश्च भारद्वाजादयस्तथा

yatra sākṣāddhariḥ kṛṣṇo yādavendro mahāmanāḥ brāhmaṇāḥ pūrṇavidyāśca bhāradvājādayastathā

जहाँ साक्षात् महामना यादवेन्द्र हरि कृष्ण उपस्थित थे, तथा पूर्णविद्या वाले भारद्वाज आदि ब्राह्मण भी थे —

श्लोक 12 (devibhagavatam.3.12.12)

कृत्वा यज्ञं सुसम्पूर्णं मासमात्रेण पाण्डवैः । प्राप्तं महत्तरं कष्टं वनवासश्च दारुणः

kṛtvā yajñaṁ susampūrṇaṁ māsamātreṇa pāṇḍavaiḥ prāptaṁ mahattaraṁ kaṣṭaṁ vanavāsaśca dāruṇaḥ

उस अत्यन्त सम्पूर्ण यज्ञ को करने के बाद पाण्डवों को केवल एक महीने में ही सबसे बड़ा कष्ट और भयंकर वनवास प्राप्त हुआ।

श्लोक 13 (devibhagavatam.3.12.13)

पीडनञ्चैव पाञ्चाल्यास्तथा द्यूते पराजयः । वनवासो महत्कष्टं क्व गतं मखजं फलम्

pīḍanañcaiva pāñcālyāstathā dyūte parājayaḥ vanavāso mahatkaṣṭaṁ kva gataṁ makhajaṁ phalam

पांचाली का अपमान, तथा द्यूत में पराजय, और वनवास का महान् कष्ट — तब वह यज्ञ से उत्पन्न फल कहाँ चला गया?

श्लोक 14 (devibhagavatam.3.12.14)

दासत्वञ्च विराटस्य कृतं सर्वमहात्मभिः । कीचकेन परिक्लिष्टा द्रौपदी च प्रमद्वरा

dāsatvañca virāṭasya kṛtaṁ sarvamahātmabhiḥ kīcakena parikliṣṭā draupadī ca pramadvarā

उन सभी महात्माओं को विराट के यहाँ दासता करनी पड़ी; और वह उत्तम स्त्री द्रौपदी कीचक द्वारा पीड़ित हुई।

श्लोक 15 (devibhagavatam.3.12.15)

आशीर्वादा द्विजातीनां क्व गताः शुद्धचेतसाम् । भक्तिर्वा वासुदेवस्य क्व गता तत्र सङ्कटे

āśīrvādā dvijātīnāṁ kva gatāḥ śuddhacetasām bhaktirvā vāsudevasya kva gatā tatra saṅkaṭe

शुद्धचित्त ब्राह्मणों के आशीर्वाद कहाँ चले गए? उस संकट के समय वासुदेव की भक्ति भी कहाँ चली गई थी?

श्लोक 16 (devibhagavatam.3.12.16)

न रक्षिता तदा बाला केनापि द्रुपदात्मजा । प्राप्तकेशग्रहा काले साध्वी च वरवर्णिनी

na rakṣitā tadā bālā kenāpi drupadātmajā prāptakeśagrahā kāle sādhvī ca varavarṇinī

उस समय द्रुपद-कन्या उस सती, सुन्दर वर्ण वाली बाला की किसी ने भी रक्षा नहीं की, जब उसे केश पकड़कर घसीटा गया।

श्लोक 17 (devibhagavatam.3.12.17)

किमत्र चिन्तनीयं वै धर्मवैगुण्यकारणम् । केशवे सति देवेशे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे

kimatra cintanīyaṁ vai dharmavaiguṇyakāraṇam keśave sati deveśe dharmaputre yudhiṣṭhire

जब देवेश केशव स्वयं उपस्थित थे और धर्मपुत्र युधिष्ठिर वहाँ थे, तो धर्म की इस विसंगति का क्या कारण मानना चाहिए?

श्लोक 18 (devibhagavatam.3.12.18)

भवितव्यमिति प्रोक्ते निष्फलः स्यात्तदागमः । वेदमन्त्रास्तथान्ये च वितथाः स्युरसंशयम्

bhavitavyamiti prokte niṣphalaḥ syāttadāgamaḥ vedamantrāstathānye ca vitathāḥ syurasaṁśayam

यदि यह कहा जाए कि 'यह होना ही था', तो शास्त्र निष्फल हो जाएँगे, और वेद-मन्त्र तथा अन्य शास्त्र भी निश्चय ही मिथ्या सिद्ध हो जाएँगे।

श्लोक 19 (devibhagavatam.3.12.19)

साधनं निष्फलं सर्वमुपायश्च निरर्थकः । भवितव्यं भवत्येव वचने प्रतिपादके

sādhanaṁ niṣphalaṁ sarvamupāyaśca nirarthakaḥ bhavitavyaṁ bhavatyeva vacane pratipādake

सभी साधन निष्फल हो जाएँगे और उपाय भी व्यर्थ हो जाएगा, यदि 'जो होना है वही होता है' — यही अन्तिम वचन माना जाए।

श्लोक 20 (devibhagavatam.3.12.20)

आगमोऽप्यर्थवादः स्यात्क्रियाः सर्वा निरर्थकाः । स्वर्गार्थञ्च तपो व्यर्थं वर्णधर्मश्च वै तथा

āgamo'pyarthavādaḥ syātkriyāḥ sarvā nirarthakāḥ svargārthañca tapo vyarthaṁ varṇadharmaśca vai tathā

शास्त्र भी केवल स्तुतिवाद बन जाएगा, सभी क्रियाएँ निरर्थक हो जाएँगी, स्वर्ग के लिए किया गया तप भी व्यर्थ, तथा वर्णधर्म भी उसी प्रकार व्यर्थ हो जाएगा।

श्लोक 21 (devibhagavatam.3.12.21)

सर्वं प्रमाणं व्यर्थं स्याद्भवितव्ये कृते हृदि । उभयञ्चापि मन्तव्यं दैवं चोपाय एव च

sarvaṁ pramāṇaṁ vyarthaṁ syādbhavitavye kṛte hṛdi ubhayañcāpi mantavyaṁ daivaṁ copāya eva ca

सभी प्रमाण व्यर्थ हो जाएँगे यदि 'होनहार' को ही हृदय में स्थापित मान लिया जाए; दोनों को ही मानना चाहिए — दैव को और उपाय को भी।

श्लोक 22 (devibhagavatam.3.12.22)

कृते कर्मणि चेत्सिद्धिर्विपरिता यदा भवेत् । वैगुण्यं कल्पनीयं स्यात्प्राज्ञैः पण्डितमौलिभिः

kṛte karmaṇi cetsiddhirviparitā yadā bhavet vaiguṇyaṁ kalpanīyaṁ syātprājñaiḥ paṇḍitamaulibhiḥ

जब कोई कर्म करने पर भी उसका फल विपरीत हो, तब बुद्धिमान् पण्डितों-श्रेष्ठों द्वारा उस कर्म में कोई त्रुटि रही होगी, ऐसा समझना चाहिए।

श्लोक 23 (devibhagavatam.3.12.23)

तत्कर्म बहुधा प्रोक्तं विद्वद्भिः कर्मकारिभिः । कर्तृभेदान्मन्त्रभेदाद्द्रव्यभेदात्तथा पुनः

tatkarma bahudhā proktaṁ vidvadbhiḥ karmakāribhiḥ kartṛbhedānmantrabhedāddravyabhedāttathā punaḥ

विद्वान् कर्मकाण्डियों द्वारा वह कर्म अनेक प्रकार का बताया गया है — कर्ता के भेद से, मन्त्र के भेद से, तथा द्रव्य के भेद से भी।

श्लोक 24 (devibhagavatam.3.12.24)

यथा मघवता पूर्वं विश्वरूपो वृतो गुरुः । विपरीतं कृतं तेन कर्म मातृहिताय वै

yathā maghavatā pūrvaṁ viśvarūpo vṛto guruḥ viparītaṁ kṛtaṁ tena karma mātṛhitāya vai

जैसे पूर्वकाल में इन्द्र ने विश्वरूप को गुरु के रूप में चुना, परन्तु उसने अपनी माता के हित के लिए विपरीत कर्म किया।

श्लोक 25 (devibhagavatam.3.12.25)

देवेभ्यो दानवेभ्यस्तु स्वस्तीत्युक्त्वा पुनः पुनः । असुरा मातृपक्षीयाः कृतं तेषाञ्च रक्षणम्

devebhyo dānavebhyastu svastītyuktvā punaḥ punaḥ asurā mātṛpakṣīyāḥ kṛtaṁ teṣāñca rakṣaṇam

देवताओं के लिए 'स्वस्ति' कहते हुए भी वह बार-बार वास्तव में असुरों की — जो उसकी माता के पक्ष के थे — रक्षा करता रहा।

श्लोक 26 (devibhagavatam.3.12.26)

दैत्यान् दृष्ट्वातिसम्पुष्टांश्चुकोप मघवा तदा । शिरांसि तस्य वज्रेण चिच्छेद तरसा हरिः

daityān dṛṣṭvātisampuṣṭāṁścukopa maghavā tadā śirāṁsi tasya vajreṇa ciccheda tarasā hariḥ

दैत्यों को अत्यन्त पुष्ट देखकर इन्द्र क्रोधित हो गए, और हरि (इन्द्र) ने अपने वज्र से शीघ्र ही उसके सिर काट दिए।

श्लोक 27 (devibhagavatam.3.12.27)

क्रियावैगुण्यमत्रैव कर्तृभेदादसंशयम् । नोचेत्पञ्चालराजेन रोषेणापि कृता क्रिया

kriyāvaiguṇyamatraiva kartṛbhedādasaṁśayam nocetpañcālarājena roṣeṇāpi kṛtā kriyā

यहाँ निःसंदेह कर्ता के भेद से ही क्रिया में त्रुटि हुई। अन्यथा देखो — पांचाल राजा ने भी क्रोधवश एक क्रिया की,

श्लोक 28 (devibhagavatam.3.12.28)

भारद्वाजविनाशाय पुत्रस्योत्पादनाय च । धृष्टद्युम्नः समुत्पन्नो वेदिमध्याच्च द्रौपदी

bhāradvājavināśāya putrasyotpādanāya ca dhṛṣṭadyumnaḥ samutpanno vedimadhyācca draupadī

भारद्वाज-पुत्र (द्रोण) के विनाश के लिए और एक पुत्र उत्पन्न करने के लिए; उससे धृष्टद्युम्न और वेदी के मध्य से द्रौपदी उत्पन्न हुई।

श्लोक 29 (devibhagavatam.3.12.29)

पुरा दशरथेनापि पुत्रेष्टिस्तु कृता यदा । अपुत्रस्य सुतास्तस्य चत्वारः सम्प्रजज्ञिरे

purā daśarathenāpi putreṣṭistu kṛtā yadā aputrasya sutāstasya catvāraḥ samprajajñire

पूर्वकाल में निःसंतान दशरथ ने भी जब पुत्रेष्टि यज्ञ किया, तो उन्हें चार पुत्र प्राप्त हुए।

श्लोक 30 (devibhagavatam.3.12.30)

अतः क्रिया कृता युक्त्या सिद्धिदा सर्वथा भवेत् । अयुक्त्या विपरिता स्यात्सर्वथा नृपसत्तम

ataḥ kriyā kṛtā yuktyā siddhidā sarvathā bhavet ayuktyā viparitā syātsarvathā nṛpasattama

इसलिए विधिपूर्वक की गई क्रिया सर्वथा सिद्धि देने वाली होती है; अविधिपूर्वक की गई क्रिया सर्वथा विपरीत हो जाती है, हे राजश्रेष्ठ!

श्लोक 31 (devibhagavatam.3.12.31)

पाण्डवानां यथा यज्ञे किञ्चिद्वैगुण्ययोगतः । विपरीतं फलं प्राप्तं निर्जितास्ते दुरोदरे

pāṇḍavānāṁ yathā yajñe kiñcidvaiguṇyayogataḥ viparītaṁ phalaṁ prāptaṁ nirjitāste durodare

जैसे पाण्डवों के यज्ञ में किसी त्रुटि के कारण विपरीत फल प्राप्त हुआ और वे दुष्ट द्यूत में पराजित हुए,

श्लोक 32 (devibhagavatam.3.12.32)

सत्यवादी तथा राजन् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । द्रौपदी च तथा साध्वी तथान्येप्यनुजाः शुभाः

satyavādī tathā rājan dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ draupadī ca tathā sādhvī tathānyepyanujāḥ śubhāḥ

यद्यपि हे राजन्! धर्मपुत्र युधिष्ठिर सत्यवादी थे, द्रौपदी सती थीं, तथा अन्य शुभ अनुज भी वैसे ही थे।

श्लोक 33 (devibhagavatam.3.12.33)

कुद्रव्ययोगाद्वैगुण्यं समुत्पन्नं मखेऽथवा । साभिमानैः कृताद्वापि दूषणं समुपस्थितम्

kudravyayogādvaiguṇyaṁ samutpannaṁ makhe'thavā sābhimānaiḥ kṛtādvāpi dūṣaṇaṁ samupasthitam

उस यज्ञ में या तो अनुचित द्रव्य के संयोग से त्रुटि उत्पन्न हुई, अथवा अभिमानपूर्वक किए गए किसी कार्य से दोष उत्पन्न हुआ।

श्लोक 34 (devibhagavatam.3.12.34)

सात्त्विकस्तु महाराज दुर्लभो वै मखः स्मृतः । वैखानसमुनीनां हि विहितोऽसौ महामखः

sāttvikastu mahārāja durlabho vai makhaḥ smṛtaḥ vaikhānasamunīnāṁ hi vihito'sau mahāmakhaḥ

हे महाराज! सात्त्विक यज्ञ तो निश्चय ही दुर्लभ माना गया है; वह महायज्ञ वैखानस मुनियों के लिए ही विहित है।

श्लोक 35 (devibhagavatam.3.12.35)

सात्त्विकं भोजनं ये वै नित्यं कुर्वन्ति तापसाः । न्यायार्जितञ्च वन्यञ्च तथा ऋष्यं सुसंस्कृतम्

sāttvikaṁ bhojanaṁ ye vai nityaṁ kurvanti tāpasāḥ nyāyārjitañca vanyañca tathā ṛṣyaṁ susaṁskṛtam

जो तपस्वी सदा सात्त्विक भोजन करते हैं — न्यायोपार्जित, वन्य तथा साधु-योग्य सुसंस्कृत भोजन,

श्लोक 36 (devibhagavatam.3.12.36)

पुरोडाशपरा नित्यं वियूपा मन्त्रपूर्वकाः । श्रद्धाधिका मखा राजन् सात्त्विकाः परमाः स्मृताः

puroḍāśaparā nityaṁ viyūpā mantrapūrvakāḥ śraddhādhikā makhā rājan sāttvikāḥ paramāḥ smṛtāḥ

जो पुरोडाश-प्रधान, यूप-रहित, मन्त्रपूर्वक तथा श्रद्धा से युक्त यज्ञ करते हैं — हे राजन्! वे परम सात्त्विक यज्ञ माने गए हैं।

श्लोक 37 (devibhagavatam.3.12.37)

राजसा द्रव्यबहुलाः सयूपाश्च सुसंस्कृताः । क्षत्रियाणां विशाञ्चैव साभिमानाश्च वै मखाः

rājasā dravyabahulāḥ sayūpāśca susaṁskṛtāḥ kṣatriyāṇāṁ viśāñcaiva sābhimānāśca vai makhāḥ

राजसिक यज्ञ द्रव्यों से समृद्ध, यूप-सहित, सुसंस्कृत, क्षत्रियों और वैश्यों द्वारा किए गए तथा अभिमान से युक्त होते हैं;

श्लोक 38 (devibhagavatam.3.12.38)

तामसा दानवानां वै सक्रोधा मदवर्धकाः । सामर्षाः संस्कृताः क्रूरा मखाः प्रोक्ता महात्मभिः

tāmasā dānavānāṁ vai sakrodhā madavardhakāḥ sāmarṣāḥ saṁskṛtāḥ krūrā makhāḥ proktā mahātmabhiḥ

दानवों के तामसिक यज्ञ क्रोध से युक्त, मद बढ़ाने वाले, असहिष्णुतापूर्ण, सुसज्जित परन्तु क्रूर — ऐसा महात्माओं ने कहा है।

श्लोक 39 (devibhagavatam.3.12.39)

मुनीनां मोक्षकामानां विरक्तानां महात्मनाम् । मानसस्तु स्मृतो यागः सर्वसाधनसंयुतः

munīnāṁ mokṣakāmānāṁ viraktānāṁ mahātmanām mānasastu smṛto yāgaḥ sarvasādhanasaṁyutaḥ

मोक्ष चाहने वाले, विरक्त, महात्मा मुनियों के लिए समस्त साधनों से युक्त मानसिक यज्ञ माना गया है।

श्लोक 40 (devibhagavatam.3.12.40)

अन्येषु सर्वयज्ञेषु किञ्चिन्न्यूनं भवेदपि । द्रव्येण श्रद्धया वाऽपि क्रियया ब्राह्मणैस्तथा

anyeṣu sarvayajñeṣu kiñcinnyūnaṁ bhavedapi dravyeṇa śraddhayā vā'pi kriyayā brāhmaṇaistathā

अन्य सभी यज्ञों में कुछ न कुछ न्यूनता रह सकती है — द्रव्य में, श्रद्धा में, क्रिया में, अथवा ब्राह्मणों में भी;

श्लोक 41 (devibhagavatam.3.12.41)

देशकालपृथग्द्रव्यसाधनैः सकलैस्तथा । नान्यो भवति पूर्णे वै तथा भवति मानसः

deśakālapṛthagdravyasādhanaiḥ sakalaistathā nānyo bhavati pūrṇe vai tathā bhavati mānasaḥ

देश, काल तथा भिन्न-भिन्न द्रव्य-साधनों में — इन सबको मिलाकर भी कोई अन्य यज्ञ पूर्ण नहीं होता, परन्तु मानसिक यज्ञ पूर्ण होता है।

श्लोक 42 (devibhagavatam.3.12.42)

प्रथमं तु मनः शोध्यं कर्तव्यं गुणवर्जितम् । शुद्धे मनसि देहो वै शुद्ध एव न संशयः

prathamaṁ tu manaḥ śodhyaṁ kartavyaṁ guṇavarjitam śuddhe manasi deho vai śuddha eva na saṁśayaḥ

सबसे पहले मन को शुद्ध करना चाहिए, गुणों से रहित बनाना चाहिए; मन के शुद्ध होने पर शरीर भी निश्चय ही शुद्ध हो जाता है।

श्लोक 43 (devibhagavatam.3.12.43)

इन्द्रियार्थपरित्यक्तं यदा जातं मनः शुचि । तदा तस्य मखस्यासौ प्रभवेदधिकारवान्

indriyārthaparityaktaṁ yadā jātaṁ manaḥ śuci tadā tasya makhasyāsau prabhavedadhikāravān

जब इन्द्रिय-विषयों को त्यागकर मन शुद्ध हो जाता है, तभी वह उस (मानसिक) यज्ञ का अधिकारी बनता है।

श्लोक 44 (devibhagavatam.3.12.44)

तदाऽसौ मण्डपं कृत्वा बहुयोजनविस्तृतम् । स्तम्भैश्च विपुलैः श्लक्ष्णैर्यज्ञियद्रुमसम्भवैः

tadā'sau maṇḍapaṁ kṛtvā bahuyojanavistṛtam stambhaiśca vipulaiḥ ślakṣṇairyajñiyadrumasambhavaiḥ

तब उसे मन में अनेक योजन विस्तृत मण्डप बनाना चाहिए, यज्ञ-योग्य वृक्षों से बने विशाल, चिकने स्तम्भों से युक्त,

श्लोक 45 (devibhagavatam.3.12.45)

वेदीं च विशदां तत्र मनसा परिकल्पयेत् । अग्नयोऽपि तथा स्थाप्या विधिवन्मनसा किल

vedīṁ ca viśadāṁ tatra manasā parikalpayet agnayo'pi tathā sthāpyā vidhivanmanasā kila

और वहाँ मन से एक स्वच्छ वेदी की कल्पना करनी चाहिए। अग्नियों को भी विधिपूर्वक मन में ही स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 46 (devibhagavatam.3.12.46)

ब्राह्मणानाञ्च वरणं तथैव प्रतिपाद्य च । ब्रह्माध्वर्युस्तथा होता प्रस्तोता विधिपूर्वकम्

brāhmaṇānāñca varaṇaṁ tathaiva pratipādya ca brahmādhvaryustathā hotā prastotā vidhipūrvakam

ब्राह्मणों का वरण भी उसी प्रकार स्थापित करना चाहिए — ब्रह्मा, अध्वर्यु, होता, प्रस्तोता — विधिपूर्वक,

श्लोक 47 (devibhagavatam.3.12.47)

उद्गाता प्रतिहर्ता च सभ्याश्चान्ये यथाविधि । पूजनीयाः प्रयत्नेन मनसैव द्विजोत्तमाः

udgātā pratihartā ca sabhyāścānye yathāvidhi pūjanīyāḥ prayatnena manasaiva dvijottamāḥ

उद्गाता, प्रतिहर्ता और अन्य सभासद विधिवत् — इन श्रेष्ठ ब्राह्मणों की केवल मन से ही यत्नपूर्वक पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 48 (devibhagavatam.3.12.48)

प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानोदान एव च । पावकाः पञ्च एवैते स्थाप्या वेद्यां विधानतः

prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānodāna eva ca pāvakāḥ pañca evaite sthāpyā vedyāṁ vidhānataḥ

प्राण, अपान, व्यान, समान तथा उदान — ये पाँच अग्नियाँ ही विधिपूर्वक वेदी में स्थापित करनी चाहिए।

श्लोक 49 (devibhagavatam.3.12.49)

गार्हपत्यस्तदा प्राणोऽपानश्चाहवनीयकः । दक्षिणाग्निस्तथा व्यानः समानश्चावसथ्यकः

gārhapatyastadā prāṇo'pānaścāhavanīyakaḥ dakṣiṇāgnistathā vyānaḥ samānaścāvasathyakaḥ

प्राण गार्हपत्य अग्नि है, अपान आहवनीय है, व्यान उसी प्रकार दक्षिणाग्नि है, तथा समान आवसथ्य अग्नि है;

श्लोक 50 (devibhagavatam.3.12.50)

सभ्योदानः स्मृता ह्येते पावकाः परमोत्कटाः । द्रव्यञ्च मनसा भाव्यं निर्गुणं परमं शुचि

sabhyodānaḥ smṛtā hyete pāvakāḥ paramotkaṭāḥ dravyañca manasā bhāvyaṁ nirguṇaṁ paramaṁ śuci

उदान को सभ्य अग्नि माना गया है — ये परम प्रबल अग्नियाँ हैं। द्रव्य को मन में निर्गुण, परम शुद्ध कल्पित करना चाहिए —

श्लोक 51 (devibhagavatam.3.12.51)

मन एव तदा होता यजमानस्तथैव तत् । यज्ञाधिदेवता ब्रह्म निर्गुणं च सनातनम्

mana eva tadā hotā yajamānastathaiva tat yajñādhidevatā brahma nirguṇaṁ ca sanātanam

मन ही तब होता है, वही यजमान भी है; यज्ञ की अधिष्ठाता देवता निर्गुण, सनातन ब्रह्म ही है।

श्लोक 52 (devibhagavatam.3.12.52)

फलदा निर्गुणा शक्तिः सदा निर्वेददा शिवा । ब्रह्मविद्याखिलाधारा व्याप्य सर्वत्र संस्थिता

phaladā nirguṇā śaktiḥ sadā nirvedadā śivā brahmavidyākhilādhārā vyāpya sarvatra saṁsthitā

फल देने वाली निर्गुण, कल्याणकारी शक्ति सदा सच्चे वैराग्य को देने वाली है; वह ब्रह्मविद्या का समस्त आधार है, सर्वत्र व्याप्त होकर स्थित है।

श्लोक 53 (devibhagavatam.3.12.53)

तदुद्देशेन तद्द्रव्यं हुनेत्प्राणाग्निषु द्विजः । पश्चाच्चित्तं निरालम्बं कृत्वा प्राणानपि प्रभो

taduddeśena taddravyaṁ hunetprāṇāgniṣu dvijaḥ paścāccittaṁ nirālambaṁ kṛtvā prāṇānapi prabho

उन्हीं के उद्देश्य से ब्राह्मण को वह द्रव्य प्राण-अग्नियों में हवन करना चाहिए; हे प्रभो! फिर चित्त को निराश्रय बनाकर, प्राणों को भी —

श्लोक 54 (devibhagavatam.3.12.54)

कुण्डलीमुखमार्गेण हुनेद्ब्रह्मणि शाश्वते । स्वानुभूत्या स्वयं साक्षात्स्वात्मभूतां महेश्वरीम्

kuṇḍalīmukhamārgeṇa hunedbrahmaṇi śāśvate svānubhūtyā svayaṁ sākṣātsvātmabhūtāṁ maheśvarīm

कुण्डलिनी के मार्ग से सनातन ब्रह्म में हवन करना चाहिए; अपने ही अनुभव से साक्षात् अपनी ही आत्मा बनी हुई उस महेश्वरी को —

श्लोक 55 (devibhagavatam.3.12.55)

समाधिनैव योगेन ध्यायेच्चेतस्यनाकुलः । सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

samādhinaiva yogena dhyāyeccetasyanākulaḥ sarvabhūtasthamātmānaṁ sarvabhūtāni cātmani

समाधि-योग द्वारा ही व्याकुलतारहित चित्त से ध्यान करना चाहिए — समस्त प्राणियों में स्थित आत्मा को, और आत्मा में स्थित समस्त प्राणियों को।

श्लोक 56 (devibhagavatam.3.12.56)

यदा पश्यति भूतात्मा तदा पश्यति तां शिवाम् । दृष्ट्वा तां ब्रह्मविद्भूयात्सच्चिदानन्दरूपिणीम्

yadā paśyati bhūtātmā tadā paśyati tāṁ śivām dṛṣṭvā tāṁ brahmavidbhūyātsaccidānandarūpiṇīm

जब वह प्राणीमात्र में आत्मा को देखता है, तभी वह उस कल्याणकारी देवी को देखता है; उन्हें देखकर ब्रह्मवेत्ता सच्चिदानन्द-स्वरूप हो जाता है।

श्लोक 57 (devibhagavatam.3.12.57)

तदा मायादिकं सर्वं दग्धं भवति भूमिप । प्रारब्धं कर्ममात्रं तु यावद्देहं च तिष्ठति

tadā māyādikaṁ sarvaṁ dagdhaṁ bhavati bhūmipa prārabdhaṁ karmamātraṁ tu yāvaddehaṁ ca tiṣṭhati

हे भूमिप! तब माया आदि सब कुछ भस्म हो जाता है; केवल प्रारब्ध कर्म ही तब तक बचता है जब तक शरीर स्थित रहता है।

श्लोक 58 (devibhagavatam.3.12.58)

जीवन्मुक्तस्तदा जातो मृतो मोक्षमवाप्नुयात् । कृतकृत्यो भवेत्तात यो भजेज्जगदम्बिकाम्

jīvanmuktastadā jāto mṛto mokṣamavāpnuyāt kṛtakṛtyo bhavettāta yo bhajejjagadambikām

वह तभी जीवन्मुक्त हो जाता है और मृत्यु होने पर मोक्ष प्राप्त करता है। हे तात! जो जगदम्बिका का भजन करता है, वह कृतकृत्य हो जाता है।

श्लोक 59 (devibhagavatam.3.12.59)

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ध्येया श्रीभुवनेश्वरी । श्रोतव्या चैव मन्तव्या गुरुवाक्यानुसारतः

tasmātsarvaprayatnena dhyeyā śrībhuvaneśvarī śrotavyā caiva mantavyā guruvākyānusārataḥ

इसलिए सम्पूर्ण प्रयत्न से श्रीभुवनेश्वरी का ध्यान करना चाहिए; गुरु के वचनानुसार उनके विषय में सुनना और मनन करना चाहिए।

श्लोक 60 (devibhagavatam.3.12.60)

राजन्नेवं कृतो यज्ञो मोक्षदो नात्र संशयः । अन्ये यज्ञाः सकामास्तु प्रभवन्ति क्षयोन्मुखाः

rājannevaṁ kṛto yajño mokṣado nātra saṁśayaḥ anye yajñāḥ sakāmāstu prabhavanti kṣayonmukhāḥ

हे राजन्! इस प्रकार किया गया यज्ञ निःसंदेह मोक्ष देने वाला है; कामना-सहित अन्य यज्ञ तो क्षीण होने की ओर ही अग्रसर होते हैं।

श्लोक 61 (devibhagavatam.3.12.61)

अग्निष्टोमेन विधिवत्स्वर्गकामो यजेदिति । वेदानुशासनं चैतत्प्रवदन्ति मनीषिणः

agniṣṭomena vidhivatsvargakāmo yajediti vedānuśāsanaṁ caitatpravadanti manīṣiṇaḥ

'स्वर्ग चाहने वाले को विधिपूर्वक अग्निष्टोम यज्ञ करना चाहिए' — यह वेद का अनुशासन विद्वान् लोग बताते हैं।

श्लोक 62 (devibhagavatam.3.12.62)

क्षीणे पुण्ये मृत्युलोकं विशन्ति च यथामति । तस्मात्तु मानसः श्रेष्ठो यज्ञोऽप्यक्षय एव सः

kṣīṇe puṇye mṛtyulokaṁ viśanti ca yathāmati tasmāttu mānasaḥ śreṣṭho yajño'pyakṣaya eva saḥ

पुण्य क्षीण होने पर वे अपनी बुद्धि के अनुसार पुनः मृत्युलोक में प्रवेश करते हैं। इसलिए मानसिक यज्ञ ही श्रेष्ठ है, वही अक्षय है।

श्लोक 63 (devibhagavatam.3.12.63)

न राज्ञा साधितुं योग्यो मखोऽसौ जयमिच्छता । तामसस्तु कृतः पूर्वं सर्पयज्ञस्त्वयाधुना

na rājñā sādhituṁ yogyo makho'sau jayamicchatā tāmasastu kṛtaḥ pūrvaṁ sarpayajñastvayādhunā

परन्तु विजय चाहने वाले राजा के लिए वह यज्ञ करने योग्य नहीं है। तुमने अभी पहले जो सर्प-यज्ञ किया, वह तामसिक था,

श्लोक 64 (devibhagavatam.3.12.64)

वैरं निर्वाहितं राजंस्तक्षकस्य दुरात्मनः । यत्कृते निहताः सर्पास्त्वयाऽग्नौ कोटिशः परे

vairaṁ nirvāhitaṁ rājaṁstakṣakasya durātmanaḥ yatkṛte nihatāḥ sarpāstvayā'gnau koṭiśaḥ pare

हे राजन्! दुष्ट तक्षक के प्रति वैर उससे पूर्ण किया गया, जिसके कारण तुमने अग्नि में करोड़ों अन्य सर्पों को भी मार डाला।

श्लोक 65 (devibhagavatam.3.12.65)

देवीयज्ञं कुरुष्वाद्य विततं विधिपूर्वकम् । विष्णुना यः कृतः पूर्वं सृष्ट्यादौ नृपसत्तम

devīyajñaṁ kuruṣvādya vitataṁ vidhipūrvakam viṣṇunā yaḥ kṛtaḥ pūrvaṁ sṛṣṭyādau nṛpasattama

अब आज विधिपूर्वक विस्तृत देवी-यज्ञ करो — वही यज्ञ जो पूर्वकाल में सृष्टि के आरम्भ में विष्णु द्वारा किया गया था, हे राजश्रेष्ठ!

श्लोक 66 (devibhagavatam.3.12.66)

तथा त्वं कुरु राजेन्द्र विधिं ते प्रब्रवीम्यहम् । ब्राह्मणाः सन्ति राजेन्द्र विधिज्ञा वेदवित्तमाः

tathā tvaṁ kuru rājendra vidhiṁ te prabravīmyaham brāhmaṇāḥ santi rājendra vidhijñā vedavittamāḥ

हे राजेन्द्र! तुम भी वैसे ही करो, मैं तुम्हें उसकी विधि बताता हूँ। हे राजेन्द्र! विधि जानने वाले, वेदज्ञ ब्राह्मण विद्यमान हैं,

श्लोक 67 (devibhagavatam.3.12.67)

देवीबीजविधानज्ञा मन्त्रमार्गविचक्षणाः । याजकास्ते भविष्यन्ति यजमानस्त्वमेव हि

devībījavidhānajñā mantramārgavicakṣaṇāḥ yājakāste bhaviṣyanti yajamānastvameva hi

जो देवी-बीज-विधान के ज्ञाता तथा मन्त्र-मार्ग में निपुण हैं; वे ही याजक बनेंगे, और यजमान तुम स्वयं होगे।

श्लोक 68 (devibhagavatam.3.12.68)

कृत्वा यज्ञं विधानेन दत्त्वा पुण्यं मखार्जितम् । समुद्धर महाराज पितरं दुर्गतिङ्गतम्

kṛtvā yajñaṁ vidhānena dattvā puṇyaṁ makhārjitam samuddhara mahārāja pitaraṁ durgatiṅgatam

यज्ञ विधिपूर्वक सम्पन्न करके, यज्ञ से अर्जित पुण्य को देकर, हे महाराज! दुर्गति को प्राप्त अपने पिता का उद्धार करो।

श्लोक 69 (devibhagavatam.3.12.69)

विप्रावमानजं पापं दुर्घटं नरकप्रदम् । तथैव शापजो दोषः प्राप्तः पित्रा तवानघ

viprāvamānajaṁ pāpaṁ durghaṭaṁ narakapradam tathaiva śāpajo doṣaḥ prāptaḥ pitrā tavānagha

हे निष्पाप! तुम्हारे पिता को ब्राह्मण के अपमान से उत्पन्न पाप, जो कठिन और नरक देने वाला है, प्राप्त हुआ है; तथा उसी प्रकार शाप से उत्पन्न दोष भी उन्हें प्राप्त हुआ है,

श्लोक 70 (devibhagavatam.3.12.70)

तथा दुर्मरणं प्राप्तं सर्पदंशेन भूभुजा । अन्तराले तथा मृत्यूर्न भूमौ कुशसंस्तरे

tathā durmaraṇaṁ prāptaṁ sarpadaṁśena bhūbhujā antarāle tathā mṛtyūrna bhūmau kuśasaṁstare

और साथ ही सर्प-दंश से बुरी मृत्यु भी प्राप्त हुई, हे भूभुज! उनकी मृत्यु मध्यवर्ती अवस्था में हुई, न पृथ्वी पर कुशासन पर,

श्लोक 71 (devibhagavatam.3.12.71)

न सङ्ग्रामे न गङ्गायां स्नानदानादिवर्जितम् । मरणं ते पितुस्तत्र सौधे जातं कुरूद्वह

na saṅgrāme na gaṅgāyāṁ snānadānādivarjitam maraṇaṁ te pitustatra saudhe jātaṁ kurūdvaha

न युद्ध में, न गंगा में — स्नान-दान आदि से रहित; हे कुरुश्रेष्ठ! तुम्हारे पिता की मृत्यु वहीं महल में हुई।

श्लोक 72 (devibhagavatam.3.12.72)

कृपणानि च सर्वाणि नरकस्य नृपोत्तम । तत्रैकं कारणं तस्य न जातं चातिदुर्लभम्

kṛpaṇāni ca sarvāṇi narakasya nṛpottama tatraikaṁ kāraṇaṁ tasya na jātaṁ cātidurlabham

हे नृपोत्तम! नरक की सभी दयनीय स्थितियाँ हैं; उनमें से कम से कम एक कारण उन्हें प्राप्त होने में कोई कठिनाई नहीं हुई।

श्लोक 73 (devibhagavatam.3.12.73)

यत्र यत्र स्थितःप्राणो ज्ञात्वा कालं समागतम् । साधनानामभावेऽपि ह्यवशश्चातिसङ्कटे

yatra yatra sthitaḥprāṇo jñātvā kālaṁ samāgatam sādhanānāmabhāve'pi hyavaśaścātisaṅkaṭe

जहाँ भी प्राण स्थित हों, यदि कोई अपना अन्तिम समय आया जानकर, साधनों के अभाव में भी, विवश और घोर संकट में —

श्लोक 74 (devibhagavatam.3.12.74)

यदा निर्वेदमायाति मनसा निर्मलेन वै । पञ्चभूतात्मको देहो मम किञ्चात्र दुःखदम्

yadā nirvedamāyāti manasā nirmalena vai pañcabhūtātmako deho mama kiñcātra duḥkhadam

निर्मल मन से वैराग्य को प्राप्त होकर सोचे — 'यह पंचभूतात्मक शरीर मेरे लिए क्या है? इससे मुझे क्या दुःख होगा?

श्लोक 75 (devibhagavatam.3.12.75)

पतत्वद्य यथाकामं मुक्तोऽहं निर्गुणोऽव्ययः । नाशात्मकानि तत्त्वानि तत्र का परिदेवना

patatvadya yathākāmaṁ mukto'haṁ nirguṇo'vyayaḥ nāśātmakāni tattvāni tatra kā paridevanā

आज यह जैसे चाहे गिर जाए, मैं तो मुक्त हूँ, निर्गुण, अव्यय हूँ। तत्त्व तो नाशवान् स्वभाव के हैं — फिर उनके लिए विलाप कैसा?

श्लोक 76 (devibhagavatam.3.12.76)

ब्रह्मैवाहं न संसारी सदा मुक्तः सनातनः । देहेन मम सम्बन्धः कर्मणा प्रतिपादितः

brahmaivāhaṁ na saṁsārī sadā muktaḥ sanātanaḥ dehena mama sambandhaḥ karmaṇā pratipāditaḥ

मैं तो ब्रह्म ही हूँ, संसारी नहीं, सदा मुक्त, सनातन। शरीर के साथ मेरा सम्बन्ध तो केवल कर्म द्वारा ही स्थापित हुआ है।

श्लोक 77 (devibhagavatam.3.12.77)

तानि सर्वाणि मुक्तानि शुभानि चेतराणि च । मनुष्यदेहयोगेन सुखदुःखानुसाधनात्

tāni sarvāṇi muktāni śubhāni cetarāṇi ca manuṣyadehayogena sukhaduḥkhānusādhanāt

वे सारे कर्म, शुभ और अशुभ दोनों, इस मानव-शरीर के संयोग से सुख-दुःख के अनुभव द्वारा ही समाप्त हो जाते हैं।

श्लोक 78 (devibhagavatam.3.12.78)

विमुक्तोऽतिभयाद्घोरादस्मात्संसारसङ्कटात् । इत्येवं चिन्त्यमानस्तु स्नानदानविवर्जितः

vimukto'tibhayādghorādasmātsaṁsārasaṅkaṭāt ityevaṁ cintyamānastu snānadānavivarjitaḥ

मैं इस अत्यन्त भयंकर, घोर संसार-संकट से मुक्त हो गया हूँ' — इस प्रकार विचार करते हुए, स्नान-दान से रहित भी कोई व्यक्ति,

श्लोक 79 (devibhagavatam.3.12.79)

मरणं चेदवाप्नोति स मुच्च्येज्जन्मदुःखतः । एषा काष्ठा परा प्रोक्ता योगिनामपि दुर्लभा

maraṇaṁ cedavāpnoti sa muccyejjanmaduḥkhataḥ eṣā kāṣṭhā parā proktā yogināmapi durlabhā

यदि इसी भाव में मृत्यु को प्राप्त हो, तो वह जन्म के दुःख से मुक्त हो जाता है। यह परम सीमा कही गई है, जो योगियों के लिए भी दुर्लभ है।

श्लोक 80 (devibhagavatam.3.12.80)

पिता ते नृपशार्दूल श्रुत्वा शापं द्विजोदितम् । देहे ममत्वं कृतवान्न निर्वेदमवाप्तवान्

pitā te nṛpaśārdūla śrutvā śāpaṁ dvijoditam dehe mamatvaṁ kṛtavānna nirvedamavāptavān

परन्तु हे नृपशार्दूल! तुम्हारे पिता ने ब्राह्मण द्वारा दिए गए शाप को सुनकर भी शरीर में ममत्व बनाए रखा, वैराग्य को प्राप्त नहीं किया।

श्लोक 81 (devibhagavatam.3.12.81)

नीरोगो मम देहोऽयं राज्यं निहतकण्टकम् । कथं जीवाम्यहं कामं मन्त्रज्ञानानयन्तु वै

nīrogo mama deho'yaṁ rājyaṁ nihatakaṇṭakam kathaṁ jīvāmyahaṁ kāmaṁ mantrajñānānayantu vai

उन्होंने सोचा — 'मेरा यह शरीर निरोग है, मेरा राज्य कण्टकरहित है, मैं फिर क्यों मरूँ? मन्त्रज्ञों को शीघ्र बुलाया जाए।'

श्लोक 82 (devibhagavatam.3.12.82)

औषधं मणिमन्त्रं च यन्त्रं परमकं तथा । आरोहणं तथा सौधे कृतवान्नृपतिस्तदा

auṣadhaṁ maṇimantraṁ ca yantraṁ paramakaṁ tathā ārohaṇaṁ tathā saudhe kṛtavānnṛpatistadā

तब राजा ने औषधि, मणि-मन्त्र तथा परम श्रेष्ठ यन्त्र का प्रयोग किया, और एक ऊँचे महल में चढ़ना भी किया।

श्लोक 83 (devibhagavatam.3.12.83)

न स्नानं न कृतं दानं न देव्याः स्मरणं कृतम् । न भूमौ शयनं चैव दैवं मत्वा परं तथा

na snānaṁ na kṛtaṁ dānaṁ na devyāḥ smaraṇaṁ kṛtam na bhūmau śayanaṁ caiva daivaṁ matvā paraṁ tathā

न स्नान किया, न दान दिया, न देवी का स्मरण किया, न पृथ्वी पर शयन किया — केवल दैव और मणि-मन्त्र को ही श्रेष्ठ मानते रहे।

श्लोक 84 (devibhagavatam.3.12.84)

मग्नो मोहार्णवे घोरे मृतः सौधेऽहिना हतः । कृत्वा पापं कलेर्योगात्तापसस्यावमानजम्

magno mohārṇave ghore mṛtaḥ saudhe'hinā hataḥ kṛtvā pāpaṁ kaleryogāttāpasasyāvamānajam

घोर मोह-सागर में डूबे हुए वे महल में सर्प द्वारा दंशित होकर मृत्यु को प्राप्त हुए, कलियुग के प्रभाव से तपस्वी के अपमान का पाप करके।

श्लोक 85 (devibhagavatam.3.12.85)

अवश्यमेव नरकमेतैराचरणैर्भवेत् । तस्मात्तं पितरं पापात्समुद्धर नृपोत्तम

avaśyameva narakametairācaraṇairbhavet tasmāttaṁ pitaraṁ pāpātsamuddhara nṛpottama

इन आचरणों से अवश्य ही नरक प्राप्त होता है। इसलिए, हे नृपोत्तम! अपने पिता को उस पाप से उद्धार करो।'

श्लोक 86 (devibhagavatam.3.12.86)

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामिततेजसः । साश्रुकण्ठोऽतिदुःखार्तो बभूव जनमेजयः

sūta uvāca iti śrutvā vacastasya vyāsasyāmitatejasaḥ sāśrukaṇṭho'tiduḥkhārto babhūva janamejayaḥ

सूत जी ने कहा — अपार तेजस्वी व्यास के इन वचनों को सुनकर जनमेजय आँसुओं से भरे कण्ठ के साथ अत्यन्त दुःखी हो गए।

श्लोक 87 (devibhagavatam.3.12.87)

धिगिदं जीवितं मेऽद्य पिता मे नरके स्थितः । तत्करोमि यथैवाद्य स्वर्गं यात्युत्तरासुतः

dhigidaṁ jīvitaṁ me'dya pitā me narake sthitaḥ tatkaromi yathaivādya svargaṁ yātyuttarāsutaḥ

'आज मेरे इस जीवन को धिक्कार है, मेरे पिता नरक में स्थित हैं! मैं वह क्या करूँ जिससे उत्तरा-पुत्र (मैं) आज ही उन्हें स्वर्ग भिजवा सकूँ?'

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13