Skip to main content

तृतीय स्कन्ध · अध्याय 26

कुमारी-पूजा वर्णन

अध्याय 25अध्याय-सूचीअध्याय 27

श्लोक 1 (devibhagavatam.3.26.1)

जनमेजय उवाच । नवरात्रे तु सम्प्राप्ते किं कर्तव्यं द्विजोत्तम । विधानं विधिवद्ब्रूहि शरत्काले विशेषतः

janamejaya uvāca navarātre tu samprāpte kiṁ kartavyaṁ dvijottama vidhānaṁ vidhivadbrūhi śaratkāle viśeṣataḥ

जनमेजय ने कहा — 'हे द्विजोत्तम, नवरात्र आने पर क्या करना चाहिए? विशेष रूप से शरत्काल में विधिपूर्वक वह विधान मुझे बताइए।'

श्लोक 2 (devibhagavatam.3.26.2)

किं फलं खलु कस्तत्र विधिः कार्यो महामते । एतद्विस्तरतो ब्रूहि कृपया द्विजसत्तम

kiṁ phalaṁ khalu kastatra vidhiḥ kāryo mahāmate etadvistarato brūhi kṛpayā dvijasattama

'हे महामते, उसका क्या फल है, और वहाँ कौन-सी विधि करनी चाहिए? हे द्विजसत्तम, कृपा करके यह मुझे विस्तार से बताइए।'

श्लोक 3 (devibhagavatam.3.26.3)

व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि नवरात्रव्रतं शुभम् । शरत्काले विशेषेण कर्तव्यं विधिपूर्वकम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi navarātravrataṁ śubham śaratkāle viśeṣeṇa kartavyaṁ vidhipūrvakam

व्यास जी ने कहा — 'हे राजन्, सुनिए, मैं आपको शुभ नवरात्र-व्रत के विषय में बताता हूँ, जो विशेष रूप से शरत्काल में विधिपूर्वक किया जाना चाहिए।'

श्लोक 4 (devibhagavatam.3.26.4)

वसन्ते च प्रकर्तव्यं तथैव प्रेमपूर्वकम् । द्वावृतू यमदंष्ट्राख्यौ नूनं सर्वजनेषु वै

vasante ca prakartavyaṁ tathaiva premapūrvakam dvāvṛtū yamadaṁṣṭrākhyau nūnaṁ sarvajaneṣu vai

'वसन्त ऋतु में भी उसे उसी प्रकार प्रेमपूर्वक करना चाहिए; ये दोनों ऋतुएँ, जिन्हें यमदंष्ट्रा कहा जाता है, निश्चय ही समस्त प्राणियों के लिए भयप्रद हैं।'

श्लोक 5 (devibhagavatam.3.26.5)

शरद्वसन्तनामानौ दुर्गमौ प्राणिनामिह । तस्माद्यत्नादिदं कार्यं सर्वत्र शुभमिच्छता

śaradvasantanāmānau durgamau prāṇināmiha tasmādyatnādidaṁ kāryaṁ sarvatra śubhamicchatā

'शरद और वसन्त नामक ये दोनों ऋतुएँ यहाँ प्राणियों के लिए दुर्गम हैं; अतः शुभ चाहने वाले को सर्वत्र यत्नपूर्वक यह कार्य करना चाहिए।'

श्लोक 6 (devibhagavatam.3.26.6)

द्वावेव सुमहाघोरावृतू रोगकरौ नृणाम् । वसन्तशरदावेव सर्वनाशकरावुभौ

dvāveva sumahāghorāvṛtū rogakarau nṛṇām vasantaśaradāveva sarvanāśakarāvubhau

'ये दोनों ही ऋतुएँ अत्यंत घोर, मनुष्यों के लिए रोगकारक हैं; वसन्त और शरद ये दोनों ही सर्वनाशकारी हैं।'

श्लोक 7 (devibhagavatam.3.26.7)

तस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं चण्डिकापूजनं बुधैः । चैत्राश्विने शुभे मासे भक्तिपूर्वं नराधिप

tasmāttatra prakartavyaṁ caṇḍikāpūjanaṁ budhaiḥ caitrāśvine śubhe māse bhaktipūrvaṁ narādhipa

'अतः हे नराधिप, चैत्र और आश्विन के शुभ महीनों में, विद्वानों द्वारा भक्तिपूर्वक चण्डिका की पूजा की जानी चाहिए।'

श्लोक 8 (devibhagavatam.3.26.8)

अमावास्यां च सम्प्राप्य सम्भारं कल्पयेच्छुभम् । हविष्यं चाशनं कार्यमेकभुक्तं तु तद्दिने

amāvāsyāṁ ca samprāpya sambhāraṁ kalpayecchubham haviṣyaṁ cāśanaṁ kāryamekabhuktaṁ tu taddine

'अमावस्या के आते ही शुभ सामग्री तैयार करनी चाहिए; उस दिन हविष्यान्न ग्रहण करना चाहिए, और एक ही बार भोजन करना चाहिए।'

श्लोक 9 (devibhagavatam.3.26.9)

मण्डपस्तु प्रकर्तव्यः समे देशे शुभे स्थले । हस्तषोडशमानेन स्तम्भध्वजसमन्वितः

maṇḍapastu prakartavyaḥ same deśe śubhe sthale hastaṣoḍaśamānena stambhadhvajasamanvitaḥ

'समतल भूमि पर, शुभ स्थान में, सोलह हाथ के माप का, स्तम्भ और ध्वजा से युक्त एक मण्डप बनाना चाहिए।'

श्लोक 10 (devibhagavatam.3.26.10)

गौरमृद्गोमयाभ्यां च लेपनं कारयेत्ततः । तन्मध्ये वेदिका शुभ्रा कर्तव्या च समा स्थिरा

gauramṛdgomayābhyāṁ ca lepanaṁ kārayettataḥ tanmadhye vedikā śubhrā kartavyā ca samā sthirā

'श्वेत मिट्टी और गोबर से उसकी लिपाई करवानी चाहिए; उसके मध्य में एक उज्ज्वल, समतल तथा स्थिर वेदी बनानी चाहिए।'

श्लोक 11 (devibhagavatam.3.26.11)

चतुर्हस्ता च हस्तोच्छ्रा पीठार्थं स्थानमुत्तमम् । तोरणानि विचित्राणि वितानञ्च प्रकल्पयेत्

caturhastā ca hastocchrā pīṭhārthaṁ sthānamuttamam toraṇāni vicitrāṇi vitānañca prakalpayet

'चार हाथ चौड़ी और एक हाथ ऊँची, पीठ के लिए एक उत्तम स्थान बनाना चाहिए; विचित्र तोरण तथा चंदोवा भी लगाना चाहिए।'

श्लोक 12 (devibhagavatam.3.26.12)

रात्रौ द्विजानथामन्त्र्य देवीतत्त्वविशारदान् । आचारनिरतान्दान्तान्वेदवेदाङ्गपारगान्

rātrau dvijānathāmantrya devītattvaviśāradān ācāraniratāndāntānvedavedāṅgapāragān

'रात्रि में देवीतत्त्व में निपुण, आचारनिष्ठ, संयमी तथा वेद-वेदांगपारगामी ब्राह्मणों को आमंत्रित करना चाहिए।'

श्लोक 13 (devibhagavatam.3.26.13)

प्रतिपद्दिवसे कार्यं प्रातःस्नानं विधानतः । नद्यां नदे तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽथवा

pratipaddivase kāryaṁ prātaḥsnānaṁ vidhānataḥ nadyāṁ nade taḍāge vā vāpyāṁ kūpe gṛhe'thavā

'प्रतिपदा के दिन नदी, नाले, तालाब, बावड़ी, कुएँ अथवा घर में विधिपूर्वक प्रातःस्नान करना चाहिए।'

श्लोक 14 (devibhagavatam.3.26.14)

प्रातर्नित्यं पुरः कृत्वा द्विजानां वरणं ततः । अर्घ्यपाद्यादिकं सर्वं कर्तव्यं मधुपूर्वकम्

prātarnityaṁ puraḥ kṛtvā dvijānāṁ varaṇaṁ tataḥ arghyapādyādikaṁ sarvaṁ kartavyaṁ madhupūrvakam

'प्रतिदिन प्रातःकाल, पहले उपचार कर, ब्राह्मणों का वरण करना चाहिए; अर्घ्य-पाद्य आदि सब कुछ मधुपर्क सहित करना चाहिए।'

श्लोक 15 (devibhagavatam.3.26.15)

वस्त्रालङ्करणादीनि देयानि च स्वशक्तितः । वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विभवे सति कर्हिचित्

vastrālaṅkaraṇādīni deyāni ca svaśaktitaḥ vittaśāṭhyaṁ na kartavyaṁ vibhave sati karhicit

'अपनी शक्ति के अनुसार वस्त्र, आभूषण आदि देने चाहिए; समृद्धि होने पर भी धन के प्रति कंजूसी कभी नहीं करनी चाहिए।'

श्लोक 16 (devibhagavatam.3.26.16)

विप्रैः सन्तोषितैः कार्यं सम्पूर्णं सर्वथा भवेत् । नव पञ्च त्रयश्चैको देव्याः पाठे द्विजाः स्मृताः

vipraiḥ santoṣitaiḥ kāryaṁ sampūrṇaṁ sarvathā bhavet nava pañca trayaścaiko devyāḥ pāṭhe dvijāḥ smṛtāḥ

'ब्राह्मणों के संतुष्ट होने पर ही कार्य सर्वथा सम्पूर्ण होता है; देवी-पाठ के लिए नौ, पाँच, तीन अथवा एक ब्राह्मण भी उपयुक्त कहे गए हैं।'

श्लोक 17 (devibhagavatam.3.26.17)

वरयेद्ब्राह्मणं शान्तं पारायणकृते तदा । स्वस्तिवाचनकं कार्यं वेदमन्त्रविधानतः

varayedbrāhmaṇaṁ śāntaṁ pārāyaṇakṛte tadā svastivācanakaṁ kāryaṁ vedamantravidhānataḥ

'पाठ हेतु तब एक शान्त ब्राह्मण का वरण करना चाहिए; वेदमंत्रविधि से स्वस्तिवाचन सम्पन्न करना चाहिए।'

श्लोक 18 (devibhagavatam.3.26.18)

वेद्यां सिंहासनं स्थाप्य क्षौमवस्त्रसमन्वितम् । तत्र स्थाप्याऽम्बिका देवी चतुर्हस्तायुधान्विता

vedyāṁ siṁhāsanaṁ sthāpya kṣaumavastrasamanvitam tatra sthāpyā'mbikā devī caturhastāyudhānvitā

'वेदी पर रेशमी वस्त्र से युक्त सिंहासन स्थापित कर, वहाँ चार भुजाओं में आयुध धारण किए हुए अम्बिका देवी को स्थापित करना चाहिए।'

श्लोक 19 (devibhagavatam.3.26.19)

रत्नभूषणसंयुक्ता मुक्ताहारविराजिता । दिव्याम्बरधरा सौम्या सर्वलक्षणसंयुता

ratnabhūṣaṇasaṁyuktā muktāhāravirājitā divyāmbaradharā saumyā sarvalakṣaṇasaṁyutā

'रत्नाभूषणों से युक्त, मुक्ताहार से सुशोभित, दिव्य वस्त्र धारण किए, सौम्य, सर्वलक्षणसम्पन्न।'

श्लोक 20 (devibhagavatam.3.26.20)

शङ्खचक्रगदापद्मधरा सिंहे स्थिता शिवा । अष्टादशभुजा वाऽपि प्रतिष्ठाप्या सनातनी

śaṅkhacakragadāpadmadharā siṁhe sthitā śivā aṣṭādaśabhujā vā'pi pratiṣṭhāpyā sanātanī

'शंख, चक्र, गदा और पद्म धारण किए, सिंह पर विराजमान, कल्याणी — अथवा अठारह भुजाओं वाली उस सनातनी को स्थापित करना चाहिए।'

श्लोक 21 (devibhagavatam.3.26.21)

अर्चाभावे तथा यन्त्रं नवार्णमन्त्रसंयुतम् । स्थापयेत्पीठपूजार्थं कलशं तत्र पार्श्वतः

arcābhāve tathā yantraṁ navārṇamantrasaṁyutam sthāpayetpīṭhapūjārthaṁ kalaśaṁ tatra pārśvataḥ

'प्रतिमा के अभाव में, नवार्ण मंत्र सहित एक यंत्र भी स्थापित किया जा सकता है; तथा पीठपूजा के लिए वहाँ पार्श्व में एक कलश रखना चाहिए।'

श्लोक 22 (devibhagavatam.3.26.22)

पञ्चपल्लवसंयुक्तं वेदमन्त्रैः सुसंस्कृतम् । सुतीर्थजलसम्पूर्णं हेमरत्नैः समन्वितम्

pañcapallavasaṁyuktaṁ vedamantraiḥ susaṁskṛtam sutīrthajalasampūrṇaṁ hemaratnaiḥ samanvitam

'पंचपल्लव से युक्त, वेदमंत्रों से सुसंस्कृत, तीर्थजल से परिपूर्ण, स्वर्ण और रत्नों से युक्त वह कलश —'

श्लोक 23 (devibhagavatam.3.26.23)

पार्श्वे पूजार्थसम्भारान्परिकल्प्य समन्ततः । गीतवादित्रनिर्घोषान्कारयेन्मङ्गलाय वै

pārśve pūjārthasambhārānparikalpya samantataḥ gītavāditranirghoṣānkārayenmaṅgalāya vai

'— उसके चारों ओर पूजा-सामग्री व्यवस्थित कर, मंगल के लिए गीत और वाद्य ध्वनियाँ बजवानी चाहिए।'

श्लोक 24 (devibhagavatam.3.26.24)

तिथौ हस्तान्वितायां च नन्दायां पूजनं वरम् । प्रथमे दिवसे राजन् विधिवत्कामदं नृणाम्

tithau hastānvitāyāṁ ca nandāyāṁ pūjanaṁ varam prathame divase rājan vidhivatkāmadaṁ nṛṇām

'हस्त नक्षत्र से युक्त तिथि पर, तथा नन्दा तिथि पर पूजा उत्तम होती है; हे राजन्, प्रथम दिन विधिपूर्वक की गई पूजा मनुष्यों की कामनाएँ पूर्ण करती है।'

श्लोक 25 (devibhagavatam.3.26.25)

नियमं प्रथमं कृत्वा पश्चात्पूजां समाचरेत् । उपवासेन नक्तेन चैकभुक्तेन वा पुनः

niyamaṁ prathamaṁ kṛtvā paścātpūjāṁ samācaret upavāsena naktena caikabhuktena vā punaḥ

'पहले नियम ग्रहण कर, तत्पश्चात् पूजा करनी चाहिए — उपवास द्वारा, अथवा रात्रि-भोजन द्वारा, अथवा पुनः एक बार भोजन द्वारा।'

श्लोक 26 (devibhagavatam.3.26.26)

करिष्यामि व्रतं मातर्नवरात्रमनुत्तमम् । साहाय्यं कुरु मे देवि जगदम्ब ममाखिलम्

kariṣyāmi vrataṁ mātarnavarātramanuttamam sāhāyyaṁ kuru me devi jagadamba mamākhilam

'हे माता, मैं यह सर्वोत्तम नवरात्र व्रत करूँगा; हे देवी, हे जगदम्ब, मेरे इस समस्त कार्य में सहायता कीजिए।'

श्लोक 27 (devibhagavatam.3.26.27)

यथाशक्ति प्रकर्तव्यो नियमो व्रतहेतवे । पश्चात्पूजा प्रकर्तव्या विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्

yathāśakti prakartavyo niyamo vratahetave paścātpūjā prakartavyā vidhivanmantrapūrvakam

'व्रत के हेतु अपनी सामर्थ्य के अनुसार नियम धारण करना चाहिए; तत्पश्चात् विधिपूर्वक मंत्रों सहित पूजा करनी चाहिए।'

श्लोक 28 (devibhagavatam.3.26.28)

चन्दनागुरुकर्पूरैः कुसुमैश्च सुगन्धिभिः । मन्दारकरजाशोकचम्पकैः करवीरकैः

candanāgurukarpūraiḥ kusumaiśca sugandhibhiḥ mandārakarajāśokacampakaiḥ karavīrakaiḥ

'चन्दन, अगर, कर्पूर तथा सुगन्धित पुष्पों से — मन्दार, करज, अशोक, चम्पक तथा कनेर के फूलों से —'

श्लोक 29 (devibhagavatam.3.26.29)

मालतीब्रह्मकापुष्पैस्तथा बिल्वदलैः शुभैः । पूजयेज्जगतां धात्रीं धूपैर्दीपैर्विधानतः

mālatībrahmakāpuṣpaistathā bilvadalaiḥ śubhaiḥ pūjayejjagatāṁ dhātrīṁ dhūpairdīpairvidhānataḥ

'— तथा मालती व ब्रह्मकपुष्पों से, और शुभ बिल्वपत्रों से, धूप-दीप के साथ विधिपूर्वक जगत्धात्री की पूजा करनी चाहिए।'

श्लोक 30 (devibhagavatam.3.26.30)

फलैर्नानाविधैरर्घ्यं प्रदातव्यं च तत्र वै । नारिकेलैर्मातुलुङ्गैर्दाडिमीकदलीफलैः

phalairnānāvidhairarghyaṁ pradātavyaṁ ca tatra vai nārikelairmātuluṅgairdāḍimīkadalīphalaiḥ

'वहाँ नाना प्रकार के फलों से अर्घ्य देना चाहिए — नारियल, बिजौरा, अनार तथा केले के फलों से —'

श्लोक 31 (devibhagavatam.3.26.31)

नारङ्गैः पनसैश्चैव तथा पूर्णफलैः शुभैः । अन्नदानं प्रकर्तव्यं भक्तिपूर्वं नराधिप

nāraṅgaiḥ panasaiścaiva tathā pūrṇaphalaiḥ śubhaiḥ annadānaṁ prakartavyaṁ bhaktipūrvaṁ narādhipa

'— तथा संतरा, कटहल, और अन्य शुभ पके फलों से; और हे नराधिप, भक्तिपूर्वक अन्नदान भी करना चाहिए।'

श्लोक 32 (devibhagavatam.3.26.32)

मांसाशनं ये कुर्वन्ति तैः कार्यं पशुहिंसनम् । महिषाजवराहाणां बलिदानं विशिष्यते

māṁsāśanaṁ ye kurvanti taiḥ kāryaṁ paśuhiṁsanam mahiṣājavarāhāṇāṁ balidānaṁ viśiṣyate

'जो मांसाहारी हैं, उन्हें पशुहिंसा करनी चाहिए; उनके लिए महिष, बकरे और शूकर के बलिदान का विशेष विधान है।'

श्लोक 33 (devibhagavatam.3.26.33)

देव्यग्रे निहता यान्ति पशवः स्वर्गमव्ययम् । न हिंसा पशुजा तत्र निघ्नतां तत्कृतेऽनघ

devyagre nihatā yānti paśavaḥ svargamavyayam na hiṁsā paśujā tatra nighnatāṁ tatkṛte'nagha

'देवी के समक्ष मारे गए पशु अक्षय स्वर्ग को जाते हैं; हे निष्पाप, उनके लिए उस कारण से पशुओं का वध करने वालों को हिंसा नहीं होती।'

श्लोक 34 (devibhagavatam.3.26.34)

अहिंसा याज्ञिकी प्रोक्ता सर्वशास्त्रविनिर्णये । देवतार्थे विसृष्टानां पशूनां स्वर्गतिर्ध्रुवा

ahiṁsā yājñikī proktā sarvaśāstravinirṇaye devatārthe visṛṣṭānāṁ paśūnāṁ svargatirdhruvā

'यज्ञीय हिंसा को समस्त शास्त्रों के निर्णय में अहिंसा ही कहा गया है; देवता के निमित्त छोड़े गए पशुओं की स्वर्गप्राप्ति निश्चित है।'

श्लोक 35 (devibhagavatam.3.26.35)

होमार्थं चैव कर्तव्यं कुण्डं चैव त्रिकोणकम् । स्थण्डिलं वा प्रकर्तव्यं त्रिकोणं मानतः शुभम्

homārthaṁ caiva kartavyaṁ kuṇḍaṁ caiva trikoṇakam sthaṇḍilaṁ vā prakartavyaṁ trikoṇaṁ mānataḥ śubham

'हवन के लिए एक त्रिकोणाकार कुण्ड बनाना चाहिए; अथवा उचित माप का शुभ त्रिकोणाकार स्थण्डिल बनाना चाहिए।'

श्लोक 36 (devibhagavatam.3.26.36)

त्रिकालं पूजनं नित्यं नानाद्रव्यैर्मनोहरैः । गीतवादित्रनृत्यैश्च कर्तव्यश्च महोत्सवः

trikālaṁ pūjanaṁ nityaṁ nānādravyairmanoharaiḥ gītavāditranṛtyaiśca kartavyaśca mahotsavaḥ

'नित्य त्रिकाल पूजा नाना मनोहर द्रव्यों से करनी चाहिए; तथा गीत, वाद्य और नृत्य के साथ एक महोत्सव भी मनाया जाना चाहिए।'

श्लोक 37 (devibhagavatam.3.26.37)

नित्यं भूमौ च शयनं कुमारीणां च पूजनम् । वस्त्रालङ्करणैर्दिव्यैर्भोजनैश्च सुधामयैः

nityaṁ bhūmau ca śayanaṁ kumārīṇāṁ ca pūjanam vastrālaṅkaraṇairdivyairbhojanaiśca sudhāmayaiḥ

'प्रतिदिन भूमि पर शयन करना चाहिए, और कुमारियों की पूजा करनी चाहिए — दिव्य वस्त्र, आभूषण तथा अमृततुल्य भोजन के साथ।'

श्लोक 38 (devibhagavatam.3.26.38)

एकैकां पूजयेन्नित्यमेकवृद्ध्या तथा पुनः । द्विगुणं त्रिगुणं वाऽपि प्रत्येकं नवकं च वा

ekaikāṁ pūjayennityamekavṛddhyā tathā punaḥ dviguṇaṁ triguṇaṁ vā'pi pratyekaṁ navakaṁ ca vā

'प्रतिदिन एक-एक की संख्या बढ़ाते हुए एक-एक कुमारी की पूजा करनी चाहिए; अथवा दुगुनी, तिगुनी संख्या में, अथवा प्रत्येक बार नौ की भी।'

श्लोक 39 (devibhagavatam.3.26.39)

विभवस्यानुसारेण कर्तव्यं पूजनं किल । वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं राजञ्छक्तिमखे सदा

vibhavasyānusāreṇa kartavyaṁ pūjanaṁ kila vittaśāṭhyaṁ na kartavyaṁ rājañchaktimakhe sadā

'पूजा अपनी सम्पन्नता के अनुसार करनी चाहिए; हे राजन्, शक्ति-यज्ञ में धन के प्रति कंजूसी कभी नहीं करनी चाहिए।'

श्लोक 40 (devibhagavatam.3.26.40)

एकवर्षा न कर्तव्या कन्या पूजाविधौ नृप । परमज्ञा तु भोगानां गन्धादीनां च बालिका

ekavarṣā na kartavyā kanyā pūjāvidhau nṛpa paramajñā tu bhogānāṁ gandhādīnāṁ ca bālikā

'हे राजन्, पूजाविधि में एक वर्ष की कन्या नहीं ली जानी चाहिए; भोगों को, गन्ध आदि को भलीभाँति समझने वाली बालिका ही उपयुक्त है।'

श्लोक 41 (devibhagavatam.3.26.41)

कुमारिका तु सा प्रोक्ता द्विवर्षा या भवेदिह । त्रिमूर्तिश्च त्रिवर्षा च कल्याणी चतुरब्दिका

kumārikā tu sā proktā dvivarṣā yā bhavediha trimūrtiśca trivarṣā ca kalyāṇī caturabdikā

'जो दो वर्ष की हो, वह यहाँ "कुमारिका" कही गई है; तीन वर्ष की "त्रिमूर्ति" और चार वर्ष की "कल्याणी" कही गई है।'

श्लोक 42 (devibhagavatam.3.26.42)

रोहिणी पञ्चवर्षा च षड्वर्षा कालिका स्मृता । चण्डिका सप्तवर्षा स्यादष्टवर्षा च शाम्भवी

rohiṇī pañcavarṣā ca ṣaḍvarṣā kālikā smṛtā caṇḍikā saptavarṣā syādaṣṭavarṣā ca śāmbhavī

'पाँच वर्ष की "रोहिणी", छह वर्ष की "कालिका" कही गई है; सात वर्ष की "चण्डिका" और आठ वर्ष की "शाम्भवी" है।'

श्लोक 43 (devibhagavatam.3.26.43)

नववर्षा भवेद्दुर्गा सुभद्रा दशवार्षिकी । अत ऊर्ध्वं न कर्तव्या सर्वकार्यविगर्हिता

navavarṣā bhaveddurgā subhadrā daśavārṣikī ata ūrdhvaṁ na kartavyā sarvakāryavigarhitā

'नौ वर्ष की "दुर्गा" होती है, और दस वर्ष की "सुभद्रा"; इससे आगे की आयु वाली को नहीं लेना चाहिए, क्योंकि वह इस कार्य के लिए सर्वथा अनुपयुक्त मानी गई है।'

श्लोक 44 (devibhagavatam.3.26.44)

एभिश्च नामभिः पूजा कर्तव्या विधिसंयुता । तासां फलानि वक्ष्यामि नवानां पूजने सदा

ebhiśca nāmabhiḥ pūjā kartavyā vidhisaṁyutā tāsāṁ phalāni vakṣyāmi navānāṁ pūjane sadā

'इन नामों से विधिपूर्वक पूजा सदैव करनी चाहिए; अब मैं इन नौ के पूजन के फलों को बताता हूँ।'

श्लोक 45 (devibhagavatam.3.26.45)

कुमारी पूजिता कुर्याद्दुःखदारिद्रयनाशनम् । शत्रुक्षयं धनायुष्यं बलवृद्धिं करोति वै

kumārī pūjitā kuryādduḥkhadāridrayanāśanam śatrukṣayaṁ dhanāyuṣyaṁ balavṛddhiṁ karoti vai

'पूजित कुमारी दुःख-दारिद्र्य का नाश करती है; वह शत्रुक्षय, धन, आयु तथा बलवृद्धि प्रदान करती है।'

श्लोक 46 (devibhagavatam.3.26.46)

त्रिमूर्तिपूजनादायुस्त्रिवर्गस्य फलं भवेत् । धनधान्यागमश्चैव पुत्रपौत्रादिवृद्धयः

trimūrtipūjanādāyustrivargasya phalaṁ bhavet dhanadhānyāgamaścaiva putrapautrādivṛddhayaḥ

'त्रिमूर्ति के पूजन से आयु तथा त्रिवर्ग का फल प्राप्त होता है; तथा धन-धान्य की प्राप्ति एवं पुत्र-पौत्र आदि की वृद्धि होती है।'

श्लोक 47 (devibhagavatam.3.26.47)

विद्यार्थी विजयार्थी च राज्यार्थी यश्च पार्थिवः । सुखार्थी पूजयेन्नित्यं कल्याणीं सर्वकामदाम्

vidyārthī vijayārthī ca rājyārthī yaśca pārthivaḥ sukhārthī pūjayennityaṁ kalyāṇīṁ sarvakāmadām

'विद्या चाहने वाला, विजय चाहने वाला, राज्य चाहने वाला राजा, अथवा सुख चाहने वाला — इन सबको सर्वकामप्रदायिनी कल्याणी की पूजा नित्य करनी चाहिए।'

श्लोक 48 (devibhagavatam.3.26.48)

कालिकां शत्रुनाशार्थं पूजयेद्भक्तिपूर्वकम् । ऐश्वर्यधनकामश्च चण्डिकां परिपूजयेत्

kālikāṁ śatrunāśārthaṁ pūjayedbhaktipūrvakam aiśvaryadhanakāmaśca caṇḍikāṁ paripūjayet

'शत्रुनाश हेतु भक्तिपूर्वक कालिका की पूजा करनी चाहिए; और ऐश्वर्य-धन की कामना करने वाले को चण्डिका की समुचित पूजा करनी चाहिए।'

श्लोक 49 (devibhagavatam.3.26.49)

पूजयेच्छाम्भवीं नित्यं नृपसम्मोहनाय च । दुःखदारिद्र्यनाशाय सङ्ग्रामे विजयाय च

pūjayecchāmbhavīṁ nityaṁ nṛpasammohanāya ca duḥkhadāridryanāśāya saṅgrāme vijayāya ca

'राजाओं को मोहित करने के लिए, दुःख-दारिद्र्य के नाश के लिए, तथा युद्ध में विजय के लिए, नित्य शाम्भवी की पूजा करनी चाहिए।'

श्लोक 50 (devibhagavatam.3.26.50)

क्रूरशत्रुविनाशार्थं तथोग्रकर्मसाधने । दुर्गाञ्च पूजयेद्भक्त्या परलोकसुखाय च

krūraśatruvināśārthaṁ tathograkarmasādhane durgāñca pūjayedbhaktyā paralokasukhāya ca

'क्रूर शत्रुओं के नाश के लिए, तथा उग्र कर्मों की सिद्धि के लिए, और परलोक-सुख के लिए, भक्तिपूर्वक दुर्गा की पूजा करनी चाहिए।'

श्लोक 51 (devibhagavatam.3.26.51)

वाञ्छितार्थस्य सिद्ध्यर्थं सुभद्रां पूजयेत्सदा । रोहिणीं रोगनाशाय पूजयेद्विधिवन्नरः

vāñchitārthasya siddhyarthaṁ subhadrāṁ pūjayetsadā rohiṇīṁ roganāśāya pūjayedvidhivannaraḥ

'वांछित अर्थ की सिद्धि के लिए सदैव सुभद्रा की पूजा करनी चाहिए; रोगनाश के लिए मनुष्य को विधिपूर्वक रोहिणी की पूजा करनी चाहिए।'

श्लोक 52 (devibhagavatam.3.26.52)

श्रीरस्त्विति च मन्त्रेण पूजयेद्भक्तितत्परः । श्रीयुक्तमन्त्रैरथवा बीजमन्त्रैरथापि वा

śrīrastviti ca mantreṇa pūjayedbhaktitatparaḥ śrīyuktamantrairathavā bījamantrairathāpi vā

'भक्तिपरायण होकर "श्रीरस्तु" इस मंत्र से पूजा करनी चाहिए; अथवा श्रीयुक्त मंत्रों से, अथवा बीजमंत्रों से भी।'

श्लोक 53 (devibhagavatam.3.26.53)

कुमारस्य च तत्त्वानि या सृजत्यपि लीलया । कादीनपि च देवांस्तां कुमारीं पूजयाम्यहम्

kumārasya ca tattvāni yā sṛjatyapi līlayā kādīnapi ca devāṁstāṁ kumārīṁ pūjayāmyaham

(ध्यान-मंत्र) — जो लीलामात्र से ही कुमार के तत्त्वों की, तथा 'क' आदि देवताओं की भी सृष्टि करती हैं, उन कुमारी की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 54 (devibhagavatam.3.26.54)

सत्त्वादिभिस्त्रिमूर्तिर्या तैर्हि नानास्वरूपिणी । त्रिकालव्यापिनी शक्तिस्त्रिमूर्तिं पूजयाम्यहम्

sattvādibhistrimūrtiryā tairhi nānāsvarūpiṇī trikālavyāpinī śaktistrimūrtiṁ pūjayāmyaham

जो सत्त्व आदि गुणों द्वारा त्रिमूर्ति हैं, उनके द्वारा ही नानारूपिणी हैं, तीनों कालों में व्याप्त वह शक्ति — उस त्रिमूर्ति की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 55 (devibhagavatam.3.26.55)

कल्याणकारिणी नित्यं भक्तानां पूजिताऽनिशम् । पूजयामि च तां भक्त्या कल्याणीं सर्वकामदाम्

kalyāṇakāriṇī nityaṁ bhaktānāṁ pūjitā'niśam pūjayāmi ca tāṁ bhaktyā kalyāṇīṁ sarvakāmadām

जो भक्तों का सदैव कल्याण करने वाली हैं, निरन्तर पूजित रहती हैं, सर्वकामदा — उन कल्याणी की मैं भक्तिपूर्वक पूजा करता हूँ।

श्लोक 56 (devibhagavatam.3.26.56)

रोहयन्ती च बीजानि प्राग्जन्मसञ्चितानि वै । या देवी सर्वभूतानां रोहिणीं पूजयाम्यहम्

rohayantī ca bījāni prāgjanmasañcitāni vai yā devī sarvabhūtānāṁ rohiṇīṁ pūjayāmyaham

जो समस्त प्राणियों के पूर्वजन्मार्जित संचित बीजों को अंकुरित करती हैं — उन देवी रोहिणी की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 57 (devibhagavatam.3.26.57)

काली कालयते सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम् । कल्पान्तसमये या तां कालिकां पूजयाम्यहम्

kālī kālayate sarvaṁ brahmāṇḍaṁ sacarācaram kalpāntasamaye yā tāṁ kālikāṁ pūjayāmyaham

जो कल्पान्त के समय सम्पूर्ण चराचर ब्रह्माण्ड का कालन करती हैं — उन कालिका की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 58 (devibhagavatam.3.26.58)

तां चण्डपापहरणीं चण्डिकां पूजयाम्यहम्

tāṁ caṇḍapāpaharaṇīṁ caṇḍikāṁ pūjayāmyaham

उन चण्ड-पापहारिणी चण्डिका की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 59 (devibhagavatam.3.26.59)

अकारणात्समुत्पत्तिर्यन्मयैः परिकीर्तिता । यस्यास्तां सुखदां देवीं शाम्भवीं पूजयाम्यहम्

akāraṇātsamutpattiryanmayaiḥ parikīrtitā yasyāstāṁ sukhadāṁ devīṁ śāmbhavīṁ pūjayāmyaham

जिनकी उत्पत्ति अकारण ही मुनियों द्वारा वर्णित की गई है — उन सुखदायिनी देवी शाम्भवी की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 60 (devibhagavatam.3.26.60)

दुर्गात्त्रायति भक्तं या सदा दुर्गातिनाशिनी । दुर्ज्ञेया सर्वदेवानां तां दुर्गां पूजयाम्यहम्

durgāttrāyati bhaktaṁ yā sadā durgātināśinī durjñeyā sarvadevānāṁ tāṁ durgāṁ pūjayāmyaham

जो दुर्गति से भक्त की रक्षा करती हैं, सदैव दुर्गति-पीड़ा की नाशिनी हैं, समस्त देवताओं द्वारा भी दुर्ज्ञेय हैं — उन दुर्गा की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 61 (devibhagavatam.3.26.61)

सुभद्राणि च भक्तानां कुरुते पूजिता सदा । अभद्रनाशिनीं देवीं सुभद्रां पूजयाम्यहम्

subhadrāṇi ca bhaktānāṁ kurute pūjitā sadā abhadranāśinīṁ devīṁ subhadrāṁ pūjayāmyaham

जो पूजित होकर सदैव भक्तों का शुभ करती हैं — उन अभद्रनाशिनी देवी सुभद्रा की मैं पूजा करता हूँ।

श्लोक 62 (devibhagavatam.3.26.62)

एभिर्मन्त्रैः पूजनीयाः कन्यकाः सर्वदा बुधैः । वस्त्रालङ्करणैर्माल्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि

ebhirmantraiḥ pūjanīyāḥ kanyakāḥ sarvadā budhaiḥ vastrālaṅkaraṇairmālyairgandhairuccāvacairapi

इन मंत्रों से विद्वानों द्वारा सदैव कन्याओं की पूजा करनी चाहिए — वस्त्र, आभूषण, माला तथा नाना प्रकार की सुगन्धियों के साथ।

अध्याय 25अध्याय-सूचीअध्याय 27