तृतीय स्कन्ध · अध्याय 27
देवी-पूजा के माहात्म्य का वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.3.27.1)
व्यास उवाच । हीनाङ्गीं वर्जयेत्कन्यां कुष्ठयुक्तां व्रणाङ्किताम् । गन्धस्फुरितहीनाङ्गीं विशालकुलसम्भवाम्
vyāsa uvāca hīnāṅgīṁ varjayetkanyāṁ kuṣṭhayuktāṁ vraṇāṅkitām gandhasphuritahīnāṅgīṁ viśālakulasambhavām
व्यास जी ने कहा — अंगहीन, कुष्ठरोगयुक्त, व्रणचिह्नित, गन्ध-कान्तिहीन अंगों वाली कन्या को त्याग देना चाहिए, भले ही वह विशाल कुल में उत्पन्न हुई हो।
श्लोक 2 (devibhagavatam.3.27.2)
जात्यन्धां केकरां काणां कुरूपां बहुरोमशाम् । सन्त्यजेद्रोगिणीं कन्यां रक्तपुष्पादिनाङ्किताम्
jātyandhāṁ kekarāṁ kāṇāṁ kurūpāṁ bahuromaśām santyajedrogiṇīṁ kanyāṁ raktapuṣpādināṅkitām
जन्मान्ध, भेंगी, काणी, कुरूप, अत्यधिक रोमवाली, रोगग्रस्त, तथा रजस्वला-चिह्नित कन्या को त्याग देना चाहिए।
श्लोक 3 (devibhagavatam.3.27.3)
क्षामां गर्भसमुद्भूतां गोलकां कन्यकोद्भवाम् । वर्जनीयाः सदा चैताः सर्वपूजादिकर्मसु
kṣāmāṁ garbhasamudbhūtāṁ golakāṁ kanyakodbhavām varjanīyāḥ sadā caitāḥ sarvapūjādikarmasu
क्षीणकाय, अवैध रूप से गर्भित, गोलक, अथवा अविवाहिता कन्या से उत्पन्न — इन्हें सभी पूजा आदि कर्मों में सदैव त्याग देना चाहिए।
श्लोक 4 (devibhagavatam.3.27.4)
अरोगिणीं सुरूपाङ्गीं सुन्दरीं व्रणवर्जिताम् । एकवंशसमुद्भूतां कन्यां सम्यक्प्रपूजयेत्
arogiṇīṁ surūpāṅgīṁ sundarīṁ vraṇavarjitām ekavaṁśasamudbhūtāṁ kanyāṁ samyakprapūjayet
निरोगी, सुरूप, सुन्दर, व्रणरहित तथा एक ही कुल में उत्पन्न कन्या का ही भलीभाँति पूजन करना चाहिए।
श्लोक 5 (devibhagavatam.3.27.5)
ब्राह्मणी सर्वकार्येषु जयार्थे नृपवंशजा । लाभार्थे वैश्यवंशोत्था मता वा शूद्रवंशजा
brāhmaṇī sarvakāryeṣu jayārthe nṛpavaṁśajā lābhārthe vaiśyavaṁśotthā matā vā śūdravaṁśajā
ब्राह्मणी सभी कार्यों में उपयुक्त है; क्षत्रियकुल में उत्पन्न विजय हेतु; वैश्यकुल में उत्पन्न लाभ हेतु; अथवा शूद्रकुल में उत्पन्न भी मानी गई है।
श्लोक 6 (devibhagavatam.3.27.6)
ब्राह्मणैर्ब्रह्मजाः पूज्या राजन्यैर्ब्रह्मवंशजाः । वैश्यैस्त्रिवर्गजाः पूज्याश्चतस्रः पादसम्भवैः
brāhmaṇairbrahmajāḥ pūjyā rājanyairbrahmavaṁśajāḥ vaiśyaistrivargajāḥ pūjyāścatasraḥ pādasambhavaiḥ
ब्राह्मणों द्वारा ब्राह्मणकुलजाता कन्याएँ पूज्य हैं; क्षत्रियों द्वारा ब्राह्मणवंशजाता; वैश्यों द्वारा त्रिवर्णजाता; तथा चतुर्थवर्णजातों द्वारा चारों वर्णों की कन्याएँ पूज्य हैं।
श्लोक 7 (devibhagavatam.3.27.7)
कारुभिश्चैव वंशोत्था यथायोग्यं प्रपूजयेत् । नवरात्रविधानेन भक्तिपूर्वं सदैव हि
kārubhiścaiva vaṁśotthā yathāyogyaṁ prapūjayet navarātravidhānena bhaktipūrvaṁ sadaiva hi
तथा शिल्पकारों द्वारा उचित वंश में उत्पन्न कन्या का यथायोग्य पूजन करना चाहिए, नवरात्र-विधि से, सदैव भक्तिपूर्वक।
श्लोक 8 (devibhagavatam.3.27.8)
अशक्तो नियतं पूजां कर्तुञ्चेन्नवरात्रके । अष्टम्यां च विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा
aśakto niyataṁ pūjāṁ kartuñcennavarātrake aṣṭamyāṁ ca viśeṣeṇa kartavyaṁ pūjanaṁ sadā
यदि कोई सम्पूर्ण नवरात्र में नियमित पूजा करने में असमर्थ हो, तो विशेष रूप से अष्टमी को सदैव पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 9 (devibhagavatam.3.27.9)
पुराऽष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनी कोटिभिः सह
purā'ṣṭamyāṁ bhadrakālī dakṣayajñavināśinī prādurbhūtā mahāghorā yoginī koṭibhiḥ saha
प्राचीन काल में अष्टमी को ही दक्षयज्ञविनाशिनी भद्रकाली, अत्यंत भयंकर, करोड़ों योगिनियों सहित प्रकट हुई थीं।
श्लोक 10 (devibhagavatam.3.27.10)
अतोऽष्टम्यां विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा । नानाविधोपहारैश्च गन्धमाल्यानुलेपनैः
ato'ṣṭamyāṁ viśeṣeṇa kartavyaṁ pūjanaṁ sadā nānāvidhopahāraiśca gandhamālyānulepanaiḥ
अतः अष्टमी को विशेष रूप से सदैव पूजा करनी चाहिए, नाना प्रकार के उपहारों, गन्ध, माला तथा अनुलेपन से।
श्लोक 11 (devibhagavatam.3.27.11)
पायसैरामिषैर्होमैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः । फलपुष्पोपहारैश्च तोषयेज्जगदम्बिकाम्
pāyasairāmiṣairhomairbrāhmaṇānāṁ ca bhojanaiḥ phalapuṣpopahāraiśca toṣayejjagadambikām
खीर, मांस, हवन तथा ब्राह्मण-भोजन से, और फल-पुष्प के उपहार से जगदम्बिका को प्रसन्न करना चाहिए।
श्लोक 12 (devibhagavatam.3.27.12)
उपवासे ह्यशक्तानां नवरात्रव्रते पुनः । उपोषणत्रयं प्रोक्तं यथोक्तफलदं नृप
upavāse hyaśaktānāṁ navarātravrate punaḥ upoṣaṇatrayaṁ proktaṁ yathoktaphaladaṁ nṛpa
हे राजन्, नवरात्र-व्रत में पूर्ण उपवास में असमर्थ लोगों के लिए तीन उपवासों का विधान बताया गया है, जो कहे गए फल के समान ही फल देता है।
श्लोक 13 (devibhagavatam.3.27.13)
सप्तम्यां च तथाऽष्टम्यां नवम्यां भक्तिभावतः । त्रिरात्रकरणात्सर्वं फलं भवति पूजनात्
saptamyāṁ ca tathā'ṣṭamyāṁ navamyāṁ bhaktibhāvataḥ trirātrakaraṇātsarvaṁ phalaṁ bhavati pūjanāt
सप्तमी, अष्टमी तथा नवमी को भक्तिभाव से पालन करने से — इस त्रिरात्र-व्रत करने से पूजा का सम्पूर्ण फल प्राप्त होता है।
श्लोक 14 (devibhagavatam.3.27.14)
पूजाभिश्चैव होमैश्च कुमारिपूजनैस्तथा । सम्पूर्णं तद्व्रतं प्रोक्तं विप्राणां चैव भोजनैः
pūjābhiścaiva homaiśca kumāripūjanaistathā sampūrṇaṁ tadvrataṁ proktaṁ viprāṇāṁ caiva bhojanaiḥ
पूजा, हवन, तथा कुमारी-पूजन के साथ-साथ ब्राह्मणों के भोजन से भी, वह व्रत सम्पूर्ण कहा गया है।
श्लोक 15 (devibhagavatam.3.27.15)
व्रतानि यानि चान्यानि दानानि विविधानि च । नवरात्रव्रतस्यास्य नैव तुल्यानि भूतले
vratāni yāni cānyāni dānāni vividhāni ca navarātravratasyāsya naiva tulyāni bhūtale
अन्य जो भी व्रत हैं, और जो भी विविध दान हैं, इस पृथ्वी पर इस नवरात्र-व्रत के समान कोई भी नहीं है।
श्लोक 16 (devibhagavatam.3.27.16)
धनधान्यप्रदं नित्यं सुखसन्तानवृद्धिदम् । आयुरारोग्यदं चैव स्वर्गदं मोक्षदं तथा
dhanadhānyapradaṁ nityaṁ sukhasantānavṛddhidam āyurārogyadaṁ caiva svargadaṁ mokṣadaṁ tathā
यह सदैव धन-धान्य प्रदान करता है, सुख और संतानवृद्धि देता है, आयु और आरोग्य देता है, तथा स्वर्ग और मोक्ष भी प्रदान करता है।
श्लोक 17 (devibhagavatam.3.27.17)
विद्यार्थी वा धनार्थी वा पुत्रार्थी वा भवेन्नरः । तेनेदं विधिवत्कार्यं व्रतं सौभाग्यदं शिवम्
vidyārthī vā dhanārthī vā putrārthī vā bhavennaraḥ tenedaṁ vidhivatkāryaṁ vrataṁ saubhāgyadaṁ śivam
चाहे मनुष्य विद्या, धन अथवा पुत्र की कामना रखता हो, उसे यह सौभाग्यदायक, कल्याणकारी व्रत विधिपूर्वक करना चाहिए।
श्लोक 18 (devibhagavatam.3.27.18)
विद्यार्थी सर्वविद्यां वै प्राप्नोति व्रतसाधनात् । राजभ्रष्टो नृपो राज्यं समवाप्नोति सर्वदा
vidyārthī sarvavidyāṁ vai prāpnoti vratasādhanāt rājabhraṣṭo nṛpo rājyaṁ samavāpnoti sarvadā
विद्यार्थी इस व्रत की साधना से समस्त विद्याएँ प्राप्त कर लेता है; राज्यभ्रष्ट राजा सदैव अपना राज्य पुनः प्राप्त कर लेता है।
श्लोक 19 (devibhagavatam.3.27.19)
पूर्वजन्मनि यैर्नूनं न कृतं व्रतमुत्तमम् । ते व्याधिनो दरिद्राश्च भवन्ति पुत्रवर्जिताः
pūrvajanmani yairnūnaṁ na kṛtaṁ vratamuttamam te vyādhino daridrāśca bhavanti putravarjitāḥ
जिन्होंने पूर्वजन्म में निश्चय ही यह सर्वोत्तम व्रत नहीं किया, वे रोगी, दरिद्र तथा पुत्रहीन होते हैं।
श्लोक 20 (devibhagavatam.3.27.20)
वन्ध्या च या भवेन्नारी विधवा धनवर्जिता । अनुमा तत्र कर्तव्या नेयं कृतवती व्रतम्
vandhyā ca yā bhavennārī vidhavā dhanavarjitā anumā tatra kartavyā neyaṁ kṛtavatī vratam
जो स्त्री बाँझ हो, विधवा हो, अथवा धनरहित हो — उसके विषय में यह अनुमान करना चाहिए कि उसने यह व्रत नहीं किया था।
श्लोक 21 (devibhagavatam.3.27.21)
नवरात्रव्रतं प्रोक्तं न कृतं येन भूतले । स कथं विभवं प्राप्य मोदते च तथा दिवि
navarātravrataṁ proktaṁ na kṛtaṁ yena bhūtale sa kathaṁ vibhavaṁ prāpya modate ca tathā divi
जिसने इस पृथ्वी पर यह नवरात्र-व्रत नहीं किया, वह भला सम्पदा को कैसे प्राप्त करेगा, और स्वर्ग में भी कैसे आनन्दित होगा?
श्लोक 22 (devibhagavatam.3.27.22)
रक्तचन्दनसम्मिश्रैः कोमलैर्बिल्वपत्रकैः । भवानी पूजिता येन स भवेन्नृपतिः क्षितौ
raktacandanasammiśraiḥ komalairbilvapatrakaiḥ bhavānī pūjitā yena sa bhavennṛpatiḥ kṣitau
जिसने रक्तचन्दन मिश्रित कोमल बिल्वपत्रों से भवानी की पूजा की, वह पृथ्वी पर राजा बनता है।
श्लोक 23 (devibhagavatam.3.27.23)
नाराधिता येन शिवा सनातनी दुःखार्तिहा सिद्धिकरी जगद्वरा । दुःखावृतः शत्रुयुतश्च भूतले नूनं दरिद्रो भवतीह मानवः
nārādhitā yena śivā sanātanī duḥkhārtihā siddhikarī jagadvarā duḥkhāvṛtaḥ śatruyutaśca bhūtale nūnaṁ daridro bhavatīha mānavaḥ
जिसने उन सनातनी, कल्याणी, दुःख-पीड़ा हरने वाली, सिद्धिकारिणी, जगत्-वरदायिनी की आराधना नहीं की, वह मनुष्य निश्चय ही इस पृथ्वी पर दुःख से आवृत, शत्रुओं से घिरा, और दरिद्र हो जाता है।
श्लोक 24 (devibhagavatam.3.27.24)
यां विष्णुरिन्द्रो हरपद्मजौ तथा वह्निः कुबेरो वरुणो दिवाकरः । ध्यायन्ति सर्वार्थसमाप्तिनन्दिता स्तां किं मनुष्या न भजन्ति चण्डिकाम्
yāṁ viṣṇurindro harapadmajau tathā vahniḥ kubero varuṇo divākaraḥ dhyāyanti sarvārthasamāptinanditā stāṁ kiṁ manuṣyā na bhajanti caṇḍikām
जिनका विष्णु, इन्द्र, हर, ब्रह्मा, तथा अग्नि, कुबेर, वरुण, सूर्य ध्यान करते हैं, समस्त प्रयोजनों की सिद्धि से आनन्दित होकर — भला मनुष्य उन चण्डिका का भजन क्यों न करें?
श्लोक 25 (devibhagavatam.3.27.25)
स्वाहा स्वधा नाम मनुप्रभावै स्तृप्यन्ति देवाः पितरस्तथैव । यज्ञेषु सर्वेषु मुदा हरन्ति यन्नाम युग्मश्रुतिभिर्मुनीन्द्राः
svāhā svadhā nāma manuprabhāvai stṛpyanti devāḥ pitarastathaiva yajñeṣu sarveṣu mudā haranti yannāma yugmaśrutibhirmunīndrāḥ
'स्वाहा' और 'स्वधा' नामक मंत्रों के प्रभाव से देवता तथा पितर तृप्त होते हैं; जिनके नाम को समस्त यज्ञों में मुनीन्द्र हर्षपूर्वक अपने दोनों कानों से सुनते हैं।
श्लोक 26 (devibhagavatam.3.27.26)
यस्येच्छया सृजति विश्वमिदं प्रजेशो नानावतारकलनं कुरुते हरिश्च । नूनं करोति जगतः किल भस्म शम्भु स्तां शर्मदां न भजते नु कथं मनुष्यः
yasyecchayā sṛjati viśvamidaṁ prajeśo nānāvatārakalanaṁ kurute hariśca nūnaṁ karoti jagataḥ kila bhasma śambhu stāṁ śarmadāṁ na bhajate nu kathaṁ manuṣyaḥ
जिनकी इच्छा से प्रजापति इस विश्व की रचना करते हैं, हरि नाना अवतार धारण करते हैं, और शम्भु निश्चय ही जगत् को भस्म कर देते हैं — भला मनुष्य उन सुखदायिनी का भजन क्यों न करे?
श्लोक 27 (devibhagavatam.3.27.27)
नैकोऽस्ति सर्वभुवनेषु तया विहीनो देवो नरोऽथ विहगः किल पन्नगो वा । गन्धर्वराक्षसपिशाचनगेषु नूनं यः स्पन्दितुं भवति शक्तियुतो यथेच्छम्
naiko'sti sarvabhuvaneṣu tayā vihīno devo naro'tha vihagaḥ kila pannago vā gandharvarākṣasapiśācanageṣu nūnaṁ yaḥ spandituṁ bhavati śaktiyuto yatheccham
सम्पूर्ण भुवनों में कोई भी — देव, मनुष्य, पक्षी अथवा सर्प — उनसे रहित नहीं है; गन्धर्व, राक्षस, पिशाच अथवा पर्वतों में भी कोई ऐसा नहीं जो उनके बिना इच्छानुसार हिलने-डुलने की शक्ति भी रखता हो।
श्लोक 28 (devibhagavatam.3.27.28)
तां न सेवेत कश्चण्डीं सर्वकामार्थदां शिवाम् । व्रतं तस्या न कः कुर्याद्वाञ्छन्नर्थचतुष्टयम्
tāṁ na seveta kaścaṇḍīṁ sarvakāmārthadāṁ śivām vrataṁ tasyā na kaḥ kuryādvāñchannarthacatuṣṭayam
उन कल्याणी, सर्वकामार्थदायिनी चण्डी की सेवा भला कौन न करे? चतुर्वर्ग की कामना करने वाला भला उनका व्रत क्यों न करे?
श्लोक 29 (devibhagavatam.3.27.29)
महापातकसंयुक्तो नवरात्रव्रतं चरेत् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा
mahāpātakasaṁyukto navarātravrataṁ caret mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā
महापातकों से युक्त व्यक्ति भी यदि नवरात्र-व्रत करे, तो वह समस्त पापों से मुक्त हो जाता है — इसमें कोई सन्देह नहीं करना चाहिए।
श्लोक 30 (devibhagavatam.3.27.30)
पुरा कश्चिद्वणिग्दीनो धनहीनः सुदुःखितः । कुटुम्बी चाभवत्कश्चित् कोसले नृपसत्तम
purā kaścidvaṇigdīno dhanahīnaḥ suduḥkhitaḥ kuṭumbī cābhavatkaścit kosale nṛpasattama
हे नृपसत्तम, प्राचीन काल में कोसल में कोई एक व्यापारी था, दीन, धनहीन, अत्यंत दुःखी, परिवार के भार से युक्त।
श्लोक 31 (devibhagavatam.3.27.31)
अपत्यानि बहून्यस्याभवन्क्षुत्पीडितानि च । भक्ष्यं किञ्चित्तु सायाह्ने प्रापुस्तस्य च बालकाः
apatyāni bahūnyasyābhavankṣutpīḍitāni ca bhakṣyaṁ kiñcittu sāyāhne prāpustasya ca bālakāḥ
उसकी अनेक संतानें थीं, जो भूख से पीड़ित रहती थीं; उसके बालकों को सन्ध्या समय ही कुछ थोड़ा-सा भोजन मिल पाता था।
श्लोक 32 (devibhagavatam.3.27.32)
भुङ्क्ते स्म कार्यकर्ताऽसौ परस्याथ बुभुक्षितः । कुटुम्बभरणं तत्र चकारातिनिराकुलः
bhuṅkte sma kāryakartā'sau parasyātha bubhukṣitaḥ kuṭumbabharaṇaṁ tatra cakārātinirākulaḥ
दूसरे के यहाँ कार्य करता हुआ वह, स्वयं भूखा रहते हुए भी, कार्यकर्ता के रूप में भोजन पाता; और इस प्रकार, बिना विचलित हुए, वह अपने परिवार का भरण-पोषण करता रहा।
श्लोक 33 (devibhagavatam.3.27.33)
सदा धर्मरतः शान्तः सदाचारश्च सत्यवाक् । अक्रोधनश्च धृतिमान्निर्मदश्चानसूयकः
sadā dharmarataḥ śāntaḥ sadācāraśca satyavāk akrodhanaśca dhṛtimānnirmadaścānasūyakaḥ
सदैव धर्मरत, शान्त, सदाचारी, सत्यवादी, क्रोधरहित, धैर्यवान्, मदरहित तथा असूयारहित —
श्लोक 34 (devibhagavatam.3.27.34)
सम्पूज्य देवता नित्यं पितॄनप्यतिथींस्तथा । भुञ्जाने पोष्यवर्गेऽथ कृतवान्भोजनं वणिक्
sampūjya devatā nityaṁ pitṝnapyatithīṁstathā bhuñjāne poṣyavarge'tha kṛtavānbhojanaṁ vaṇik
— नित्य देवताओं की, तथा पितरों एवं अतिथियों की भी पूजा करते हुए, अपने आश्रितों के भोजन कर चुकने पर ही वह व्यापारी भोजन करता था।
श्लोक 35 (devibhagavatam.3.27.35)
एवं गच्छति काले वै सुशिलो नामतो गुणैः । दारिद्र्यार्तो द्विजं शान्तं पप्रच्छातिबुभुक्षितः
evaṁ gacchati kāle vai suśilo nāmato guṇaiḥ dāridryārto dvijaṁ śāntaṁ papracchātibubhukṣitaḥ
इस प्रकार समय बीतते-बीतते, वह सुशील नामक तथा गुणों से भी सुशील, दारिद्र्य से पीड़ित तथा अत्यंत भूखा, एक शान्त ब्राह्मण से पूछने लगा।
श्लोक 36 (devibhagavatam.3.27.36)
सुशील उवाच । भो भूदेव कृपां कृत्वा वदस्वाद्य महामते । कथं दारिद्र्यनाशः स्यादिति मे निश्चयेन वै
suśīla uvāca bho bhūdeva kṛpāṁ kṛtvā vadasvādya mahāmate kathaṁ dāridryanāśaḥ syāditi me niścayena vai
सुशील ने कहा — 'हे भूदेव, कृपा करके आज मुझे बताइए, हे महामते — मेरी दरिद्रता का नाश कैसे हो, यह मैं निश्चयपूर्वक जानना चाहता हूँ।'
श्लोक 37 (devibhagavatam.3.27.37)
धनैषणा मे नैवास्ति धनी स्यामिति मानद । कुटुम्बभरणार्थं वै पृच्छामि त्वां द्विजोत्तम
dhanaiṣaṇā me naivāsti dhanī syāmiti mānada kuṭumbabharaṇārthaṁ vai pṛcchāmi tvāṁ dvijottama
'हे मानद, मुझे धनी बनने की कोई लालसा नहीं है; हे द्विजोत्तम, मैं आपसे केवल परिवार के भरण-पोषण हेतु पूछ रहा हूँ।'
श्लोक 38 (devibhagavatam.3.27.38)
पुत्री सुतस्तु मे बालो भक्षार्थी रोदते भृशम् । तावन्मात्रं गृहे नान्नं मुष्टिमेकां ददाम्यहम्
putrī sutastu me bālo bhakṣārthī rodate bhṛśam tāvanmātraṁ gṛhe nānnaṁ muṣṭimekāṁ dadāmyaham
'भोजन चाहने वाला मेरा छोटा पुत्र निरन्तर रोता रहता है; घर में उतना भी अन्न नहीं है — मैं केवल एक मुट्ठी ही दे पाता हूँ।'
श्लोक 39 (devibhagavatam.3.27.39)
विसर्जितो यतो गेहाद्गतो बालो रुदन्मया । अतो मे दह्यतेऽत्यर्थं किं करोमि धनं विना
visarjito yato gehādgato bālo rudanmayā ato me dahyate'tyarthaṁ kiṁ karomi dhanaṁ vinā
'जब मैंने उसे घर से विदा किया, तो वह बालक रोता हुआ गया; इसी कारण मेरा हृदय अत्यंत जल रहा है — धन के बिना मैं क्या करूँ?'
श्लोक 40 (devibhagavatam.3.27.40)
विवाहोऽस्ति सुताया मे नास्ति वित्तं करोमि किम् । दशवर्षाधिकायास्तु दानकालोऽपि यात्यलम्
vivāho'sti sutāyā me nāsti vittaṁ karomi kim daśavarṣādhikāyāstu dānakālo'pi yātyalam
'मेरी पुत्री का विवाह करना है, और मेरे पास धन नहीं है — मैं क्या करूँ? वह दस वर्ष से अधिक की हो चुकी है, और दान का समय भी बीता जा रहा है।'
श्लोक 41 (devibhagavatam.3.27.41)
तेन शोचामि विप्रेन्द्र सर्वज्ञोऽसि दयानिधे । तपो दानं व्रतं किञ्चिद्ब्रूहि मन्त्रजपं तथा
tena śocāmi viprendra sarvajño'si dayānidhe tapo dānaṁ vrataṁ kiñcidbrūhi mantrajapaṁ tathā
'इसी कारण मैं शोकाकुल हूँ, हे विप्रेन्द्र; आप सर्वज्ञ हैं, हे दयानिधे — मुझे कोई तप, दान, व्रत अथवा मंत्रजप बताइए।'
श्लोक 42 (devibhagavatam.3.27.42)
येनाहं पोष्यवर्गस्य करोमि द्विज पोषणम् । तावन्मे स्याद्धनप्राप्तिर्नाधिकं प्रार्थये किल
yenāhaṁ poṣyavargasya karomi dvija poṣaṇam tāvanme syāddhanaprāptirnādhikaṁ prārthaye kila
'जिससे मैं अपने आश्रितों का भरण-पोषण कर सकूँ, हे द्विज; मुझे उतना ही धन प्राप्त हो — मैं इससे अधिक की कोई कामना नहीं करता।'
श्लोक 43 (devibhagavatam.3.27.43)
त्वत्प्रसादात्कुटुम्बं मे सुखितं प्रभवेदिह । तत्कुरुष्व महाभाग ज्ञानेन परिचिन्त्य च
tvatprasādātkuṭumbaṁ me sukhitaṁ prabhavediha tatkuruṣva mahābhāga jñānena paricintya ca
'हे महाभाग, आपकी कृपा से मेरा यह परिवार सुखी हो — ज्ञानपूर्वक विचार कर, यह मेरे लिए कीजिए।'
श्लोक 44 (devibhagavatam.3.27.44)
व्यास उवाच । इति पृष्टस्तथा तेन ब्राह्मणः संशितव्रतः । उवाच परमप्रीतस्तं वैश्यं नृपसत्तम
vyāsa uvāca iti pṛṣṭastathā tena brāhmaṇaḥ saṁśitavrataḥ uvāca paramaprītastaṁ vaiśyaṁ nṛpasattama
व्यास जी ने कहा — हे नृपसत्तम, इस प्रकार उससे पूछे जाने पर, वह कठोर व्रतधारी ब्राह्मण, अत्यंत प्रसन्न होकर, उस वैश्य से बोला।
श्लोक 45 (devibhagavatam.3.27.45)
वैश्यवर्य कुरुष्वाद्य नवरात्रव्रतं शुभम् । पूजनं भगवत्याश्च हवनं भोजनं तथा
vaiśyavarya kuruṣvādya navarātravrataṁ śubham pūjanaṁ bhagavatyāśca havanaṁ bhojanaṁ tathā
'हे वैश्यवर्य, अब आप शुभ नवरात्र-व्रत कीजिए — भगवती की पूजा, हवन तथा ब्राह्मण-भोजन भी।'
श्लोक 46 (devibhagavatam.3.27.46)
वेदपारायणं शक्तिजपहोमादिकं तथा । कुरुष्वाद्य यथाशक्ति तव कार्यं भविष्यति
vedapārāyaṇaṁ śaktijapahomādikaṁ tathā kuruṣvādya yathāśakti tava kāryaṁ bhaviṣyati
'वेदपारायण, शक्ति-जप, हवन आदि — इन्हें अपनी सामर्थ्य के अनुसार अभी कीजिए; आपका कार्य सिद्ध होगा।'
श्लोक 47 (devibhagavatam.3.27.47)
एतस्मादपरं किञ्चिद्व्रतं नास्ति धरातले । नवरात्राभिधं वैश्य पावनं सुखदं तथा
etasmādaparaṁ kiñcidvrataṁ nāsti dharātale navarātrābhidhaṁ vaiśya pāvanaṁ sukhadaṁ tathā
'हे वैश्य, इस पृथ्वी पर इस नवरात्र नामक व्रत से बढ़कर कोई अन्य व्रत नहीं है — यह पावन है, और सुखदायक भी है।'
श्लोक 48 (devibhagavatam.3.27.48)
ज्ञानदं मोक्षदं चैव सुखसन्तानवर्धनम् । शत्रुनाशकरं कामं नवरात्रव्रतं सदा
jñānadaṁ mokṣadaṁ caiva sukhasantānavardhanam śatrunāśakaraṁ kāmaṁ navarātravrataṁ sadā
'यह ज्ञान और मोक्ष दोनों देता है, सुख और संतान की वृद्धि करता है, तथा शत्रुओं का नाश करता है — यह नवरात्र-व्रत सदैव इच्छानुसार फलदायी है।'
श्लोक 49 (devibhagavatam.3.27.49)
राज्यभ्रष्टेन रामेण सीताविरहितेन च । किष्किन्धायां व्रतं चैतत्कृतं दुःखातुरेण वै
rājyabhraṣṭena rāmeṇa sītāvirahitena ca kiṣkindhāyāṁ vrataṁ caitatkṛtaṁ duḥkhātureṇa vai
'राज्यभ्रष्ट, सीता-वियोगी, दुःखातुर राम द्वारा किष्किन्धा में यही व्रत किया गया था।'
श्लोक 50 (devibhagavatam.3.27.50)
प्रतप्तेनापि रामेण सीताविरहवह्निना । विधिवत्पूजिता देवी नवरात्रव्रतेन वै
prataptenāpi rāmeṇa sītāvirahavahninā vidhivatpūjitā devī navarātravratena vai
'सीता-वियोग की अग्नि से संतप्त राम ने भी, इसी नवरात्र-व्रत द्वारा देवी की विधिपूर्वक पूजा की।'
श्लोक 51 (devibhagavatam.3.27.51)
तेन प्राप्ताऽथ वैदेही कृत्वा सेतुं महार्णवे । हत्वा मन्दोदरीनाथं कुम्भकर्णं महाबलम्
tena prāptā'tha vaidehī kṛtvā setuṁ mahārṇave hatvā mandodarīnāthaṁ kumbhakarṇaṁ mahābalam
'तत्पश्चात् उन्हें वैदेही की प्राप्ति हुई — महासागर पर सेतु बाँधकर, मन्दोदरी के स्वामी तथा महाबली कुम्भकर्ण का वध कर।'
श्लोक 52 (devibhagavatam.3.27.52)
मेघनादं सुतं हत्वा कृत्वा भूपं बिभीषणम् । पश्चादयोध्यामागत्य प्राप्तं राज्यमकण्टकम्
meghanādaṁ sutaṁ hatvā kṛtvā bhūpaṁ bibhīṣaṇam paścādayodhyāmāgatya prāptaṁ rājyamakaṇṭakam
'पुत्र मेघनाद का वध कर, तथा विभीषण को राजा बनाकर, तत्पश्चात् वे अयोध्या लौटे और निष्कण्टक राज्य प्राप्त किया।'
श्लोक 53 (devibhagavatam.3.27.53)
नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावेण विशांवर । सुखं भूमितले प्राप्तं रामेणामिततेजसा
navarātravratasyāsya prabhāveṇa viśāṁvara sukhaṁ bhūmitale prāptaṁ rāmeṇāmitatejasā
'हे विशांवर, इसी नवरात्र-व्रत के प्रभाव से, अपरिमित तेजस्वी राम ने पृथ्वीतल पर सुख प्राप्त किया।'
श्लोक 54 (devibhagavatam.3.27.54)
व्यास उवाच । इति विप्रवचः श्रुत्वा स वैश्यस्तं द्विजं गुरुम् । कृत्वा जग्राह सन्मन्त्रं मायाबीजाभिधं नृप
vyāsa uvāca iti vipravacaḥ śrutvā sa vaiśyastaṁ dvijaṁ gurum kṛtvā jagrāha sanmantraṁ māyābījābhidhaṁ nṛpa
व्यास जी ने कहा — हे राजन्, ब्राह्मण के इन वचनों को सुनकर, उस वैश्य ने उन्हें अपना गुरु बनाकर, उनसे मायाबीज नामक सन्मंत्र प्राप्त किया।
श्लोक 55 (devibhagavatam.3.27.55)
जजाप परया भक्त्या नवरात्रमतन्द्रितः । नानाविधोपहारैश्च पूजयामास सादरम्
jajāpa parayā bhaktyā navarātramatandritaḥ nānāvidhopahāraiśca pūjayāmāsa sādaram
उसने अत्यंत भक्तिभाव से, बिना शिथिलता के, सम्पूर्ण नवरात्र उसका जप किया; और नाना प्रकार के उपहारों से आदरपूर्वक देवी की पूजा की।
श्लोक 56 (devibhagavatam.3.27.56)
नवसंवत्सरं चैव मायाबीजपरायणः । नवमे वत्सरान्ते तु महाष्टम्यां महेश्वरी
navasaṁvatsaraṁ caiva māyābījaparāyaṇaḥ navame vatsarānte tu mahāṣṭamyāṁ maheśvarī
नौ पूर्ण वर्षों तक मायाबीज में तल्लीन रहकर वह जपता रहा; और नवें वर्ष के अन्त में, महाष्टमी के दिन, महेश्वरी —
श्लोक 57 (devibhagavatam.3.27.57)
अर्धरात्रे तु सञ्जाते प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । नानावरप्रदानैश्च कृतकृत्यञ्चकार तम्
ardharātre tu sañjāte pratyakṣaṁ darśanaṁ dadau nānāvarapradānaiśca kṛtakṛtyañcakāra tam
— जब आधी रात हुई, तब उसे साक्षात् दर्शन दिया, और नाना वरदानों से उसे कृतकृत्य कर दिया।