Skip to main content

तृतीय स्कन्ध · अध्याय 8

गुणों के रूप-संस्थान आदि का वर्णन

अध्याय 7अध्याय-सूचीअध्याय 9

श्लोक 1 (devibhagavatam.3.8.1)

ब्रह्मोवाच । सर्गोऽयं कथितस्तात यत्पृष्टोऽहं त्वयाऽधुना । गुणानां रूपसंस्थां वै शृणुष्वैकाग्रमानसः

brahmovāca sargo'yaṁ kathitastāta yatpṛṣṭo'haṁ tvayā'dhunā guṇānāṁ rūpasaṁsthāṁ vai śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

ब्रह्मा जी ने कहा — हे पुत्र! अभी तुमने जो पूछा था, वह सृष्टि तो बता दी गई; अब गुणों के रूप और स्थान को एकाग्रचित्त होकर सुनो।

श्लोक 2 (devibhagavatam.3.8.2)

सत्त्वं प्रीत्यात्मकं ज्ञेयं सुखात्प्रीतिसमुद्भवः । आर्जवं च तथा सत्यं शौचं श्रद्धा क्षमा धृतिः

sattvaṁ prītyātmakaṁ jñeyaṁ sukhātprītisamudbhavaḥ ārjavaṁ ca tathā satyaṁ śaucaṁ śraddhā kṣamā dhṛtiḥ

सत्त्व को प्रीति-स्वरूप जानना चाहिए; प्रीति सुख से उत्पन्न होती है। सरलता, सत्य, शौच, श्रद्धा, क्षमा, धृति —

श्लोक 3 (devibhagavatam.3.8.3)

अनुकम्पा तथा लज्जा शान्तिः सन्तोष एव च । एतैः सत्त्वप्रतीतिश्च जायते निश्चला सदा

anukampā tathā lajjā śāntiḥ santoṣa eva ca etaiḥ sattvapratītiśca jāyate niścalā sadā

अनुकम्पा, लज्जा, शान्ति तथा संतोष — इन सबसे सत्त्व की स्थिर पहचान सदा उत्पन्न होती है।

श्लोक 4 (devibhagavatam.3.8.4)

श्वेतवर्णं तथा सत्त्वं धर्मे प्रीतिकरः सदा । सच्छ्रद्धोत्पादकं नित्यमसच्छ्रद्धानिवारकम्

śvetavarṇaṁ tathā sattvaṁ dharme prītikaraḥ sadā sacchraddhotpādakaṁ nityamasacchraddhānivārakam

सत्त्व श्वेत वर्ण का होता है, धर्म में सदा प्रीति उत्पन्न करने वाला होता है; यह सदा सत्-श्रद्धा उत्पन्न करता है और असत्-श्रद्धा का निवारण करता है।

श्लोक 5 (devibhagavatam.3.8.5)

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च तथापरा । श्रद्धा तु त्रिविधा प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

sāttvikī rājasī caiva tāmasī ca tathāparā śraddhā tu trividhā proktā munibhistattvadarśibhiḥ

तत्त्वदर्शी मुनियों द्वारा श्रद्धा तीन प्रकार की कही गई है — सात्त्विकी, राजसी तथा तामसी।

श्लोक 6 (devibhagavatam.3.8.6)

रक्तवर्णं रजः प्रोक्तमप्रीतिकरमद्भुतम् । अप्रीतिर्दुःखयोगत्वाद्भवत्येव सुनिश्चिता

raktavarṇaṁ rajaḥ proktamaprītikaramadbhutam aprītirduḥkhayogatvādbhavatyeva suniścitā

रजोगुण लाल वर्ण का कहा गया है, यह अद्भुत रूप से अप्रीति उत्पन्न करने वाला है; अप्रीति दुःख से जुड़ी होने के कारण निश्चय ही उत्पन्न होती है।

श्लोक 7 (devibhagavatam.3.8.7)

प्रद्वेषोऽथ तथा द्रोहो मत्सरः स्तम्भ एव च । उत्कण्ठा च तथा निद्रा श्रद्धा तत्र च राजसी

pradveṣo'tha tathā droho matsaraḥ stambha eva ca utkaṇṭhā ca tathā nidrā śraddhā tatra ca rājasī

द्वेष, द्रोह, ईर्ष्या तथा हठ, उत्कण्ठा और अत्यधिक निद्रा — तथा राजसी श्रद्धा भी वहीं (रजोगुण में) है।

श्लोक 8 (devibhagavatam.3.8.8)

मानो मदस्तथा गर्वो रजसा किल जायते । प्रत्येतव्यं रजस्त्वेतैर्लक्षणैश्च विचक्षणैः

māno madastathā garvo rajasā kila jāyate pratyetavyaṁ rajastvetairlakṣaṇaiśca vicakṣaṇaiḥ

मान, मद और गर्व निश्चय ही रजोगुण से उत्पन्न होते हैं; विवेकवान् लोगों द्वारा इन्हीं लक्षणों से रजोगुण पहचाना जाना चाहिए।

श्लोक 9 (devibhagavatam.3.8.9)

कृष्णवर्णं तमः प्रोक्तं मोहनं च विषादकृत् । आलस्यं च तथाऽज्ञानं निद्रा दैन्यं भयं तथा

kṛṣṇavarṇaṁ tamaḥ proktaṁ mohanaṁ ca viṣādakṛt ālasyaṁ ca tathā'jñānaṁ nidrā dainyaṁ bhayaṁ tathā

तमोगुण काले वर्ण का, मोह उत्पन्न करने वाला तथा विषाद करने वाला कहा गया है; आलस्य, अज्ञान, अत्यधिक निद्रा, दैन्य तथा भय —

श्लोक 10 (devibhagavatam.3.8.10)

विवादश्चैव कार्पण्यं कौटिल्यं रोष एव च । वैषम्यं वातिनास्तिक्यं परदोषानुदर्शनम्

vivādaścaiva kārpaṇyaṁ kauṭilyaṁ roṣa eva ca vaiṣamyaṁ vātināstikyaṁ paradoṣānudarśanam

विवाद, कृपणता, कुटिलता, क्रोध, विषमता (या अत्यधिक नास्तिकता) तथा दूसरों के दोष देखते रहना —

श्लोक 11 (devibhagavatam.3.8.11)

प्रत्येतव्यं तमस्त्वेतैर्लक्षणैः सर्वथा बुधैः । तामस्या श्रद्धया युक्तं परतापोपपादकम्

pratyetavyaṁ tamastvetairlakṣaṇaiḥ sarvathā budhaiḥ tāmasyā śraddhayā yuktaṁ paratāpopapādakam

इन्हीं लक्षणों से बुद्धिमानों द्वारा सर्वथा तमोगुण पहचाना जाना चाहिए; यह तामसी श्रद्धा से युक्त होकर दूसरों को संताप देने वाला है।

श्लोक 12 (devibhagavatam.3.8.12)

सत्त्वं प्रकाशयितव्यं नियन्तव्यं रजः सदा । संहर्तव्यं तमः कामं जनेन शुभमिच्छता

sattvaṁ prakāśayitavyaṁ niyantavyaṁ rajaḥ sadā saṁhartavyaṁ tamaḥ kāmaṁ janena śubhamicchatā

मंगल चाहने वाले मनुष्य को सत्त्व को प्रकट करना चाहिए, रजोगुण को सदा नियन्त्रित करना चाहिए, तथा तमोगुण को पूर्णतः दूर करना चाहिए।

श्लोक 13 (devibhagavatam.3.8.13)

अन्योन्याभिभवाच्चैते विरुध्यन्ति परस्परम् । तथोऽन्योन्याश्रयाः सर्वे न तिष्ठन्ति निराश्रयाः

anyonyābhibhavāccaite virudhyanti parasparam tatho'nyonyāśrayāḥ sarve na tiṣṭhanti nirāśrayāḥ

ये तीनों गुण परस्पर एक-दूसरे को दबाकर विरोध करते हैं; फिर भी सब एक-दूसरे के आश्रित हैं, बिना आश्रय के नहीं रह सकते।

श्लोक 14 (devibhagavatam.3.8.14)

सत्त्वं न केवलं क्वापि न रजो न तमस्तथा । मिलिताश्च सदा सर्वे तेनान्योन्याश्रयाः स्मृताः

sattvaṁ na kevalaṁ kvāpi na rajo na tamastathā militāśca sadā sarve tenānyonyāśrayāḥ smṛtāḥ

सत्त्व कहीं भी अकेला नहीं होता, न रजोगुण, न तमोगुण; तीनों सदा मिश्रित रहते हैं, इसीलिए इन्हें परस्पराश्रित कहा गया है।

श्लोक 15 (devibhagavatam.3.8.15)

अन्योन्यमिथुनाच्चैव विस्तारं कथयाम्यहम् । शृणु नारद यज्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्

anyonyamithunāccaiva vistāraṁ kathayāmyaham śṛṇu nārada yajjñātvā mucyate bhavabandhanāt

अब मैं उनके परस्पर संयोग का विस्तार बताता हूँ; हे नारद! सुनो, जिसे जानकर मनुष्य भव-बन्धन से मुक्त हो जाता है।

श्लोक 16 (devibhagavatam.3.8.16)

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यो ज्ञात्वेत्युक्तं मया वचः । ज्ञातं तदनुभूतं यत्परिज्ञातं फले सति

sandeho'tra na kartavyo jñātvetyuktaṁ mayā vacaḥ jñātaṁ tadanubhūtaṁ yatparijñātaṁ phale sati

यहाँ संदेह नहीं करना चाहिए — मैंने जान-बूझकर 'जानकर' शब्द कहा है। वह ज्ञात कहलाता है जो अनुभव किया गया हो, और फल प्राप्त होने पर ही वह भलीभाँति ज्ञात कहलाता है।

श्लोक 17 (devibhagavatam.3.8.17)

श्रवणाद्दर्शनाच्चैव सपद्येव महामते । संस्कारानुभवाच्चैव परिज्ञातं न जायते

śravaṇāddarśanāccaiva sapadyeva mahāmate saṁskārānubhavāccaiva parijñātaṁ na jāyate

हे महामते! केवल सुनने से, देखने से अथवा संस्कार के अनुभव मात्र से तुरन्त पूर्ण ज्ञान उत्पन्न नहीं होता।

श्लोक 18 (devibhagavatam.3.8.18)

श्रुतं तीर्थं पवित्रञ्च श्रद्धोत्पन्ना च राजसी । निर्गतस्तत्र तीर्थे वै दृष्टं चैव यथाश्रुतम्

śrutaṁ tīrthaṁ pavitrañca śraddhotpannā ca rājasī nirgatastatra tīrthe vai dṛṣṭaṁ caiva yathāśrutam

किसी ने पवित्र तीर्थ के विषय में सुना, उसमें राजसी श्रद्धा उत्पन्न हुई; वह उस तीर्थ में गया और जैसा सुना था वैसा ही देखा।

श्लोक 19 (devibhagavatam.3.8.19)

स्नातस्तत्र कृतं कृत्यं दत्तं दानं च राजसम् । स्थितस्तत्र कियत्कालं रजोगुणसमावृतः

snātastatra kṛtaṁ kṛtyaṁ dattaṁ dānaṁ ca rājasam sthitastatra kiyatkālaṁ rajoguṇasamāvṛtaḥ

वहाँ स्नान किया, कृत्य किया, राजसी दान दिया; रजोगुण से आवृत होकर वह कुछ समय वहाँ ठहरा।

श्लोक 20 (devibhagavatam.3.8.20)

रागद्वेषान्न निर्मुक्तः कामक्रोधसमावृतः । पुनरेव गृहं प्राप्तो यथापूर्वं तथा स्थितः

rāgadveṣānna nirmuktaḥ kāmakrodhasamāvṛtaḥ punareva gṛhaṁ prāpto yathāpūrvaṁ tathā sthitaḥ

राग-द्वेष से मुक्त न होकर, काम-क्रोध से आवृत होकर, वह पुनः घर लौट आया और पहले जैसा ही रहा।

श्लोक 21 (devibhagavatam.3.8.21)

श्रुतं च नानुभूतं वै तेन तीर्थं मुनीश्वर । न प्राप्तं च फलं यस्मादश्रुतं विद्धि नारद

śrutaṁ ca nānubhūtaṁ vai tena tīrthaṁ munīśvara na prāptaṁ ca phalaṁ yasmādaśrutaṁ viddhi nārada

हे मुनीश्वर! उसने तीर्थ को केवल सुना, अनुभव नहीं किया; और चूँकि उसे फल प्राप्त नहीं हुआ, हे नारद! जानो कि वह उसके लिए मानो अश्रुत ही रहा।

श्लोक 22 (devibhagavatam.3.8.22)

निष्पापत्वं बलं विद्धि तीर्थस्य मुनिसत्तम । कृषेः फलं यथा लोके निष्पन्नान्नस्य भक्षणम्

niṣpāpatvaṁ balaṁ viddhi tīrthasya munisattama kṛṣeḥ phalaṁ yathā loke niṣpannānnasya bhakṣaṇam

हे मुनिश्रेष्ठ! तीर्थ का वास्तविक बल निष्पापता को जानो — जैसे लोक में खेती का फल पके हुए अन्न का भक्षण है।

श्लोक 23 (devibhagavatam.3.8.23)

पापदेहविकारा ये कामक्रोधादयः परे । लोभो मोहस्तथा तृष्णा द्वेषो रागस्तथा मदः

pāpadehavikārā ye kāmakrodhādayaḥ pare lobho mohastathā tṛṣṇā dveṣo rāgastathā madaḥ

पापमय शरीर के विकार हैं — काम, क्रोध आदि, लोभ, मोह, तृष्णा, द्वेष, राग तथा मद —

श्लोक 24 (devibhagavatam.3.8.24)

असूयेर्ष्याक्षमाशान्तिः पापान्येतानि नारद । न निर्गतानि देहात्तु तावत्पापयुतो नरः

asūyerṣyākṣamāśāntiḥ pāpānyetāni nārada na nirgatāni dehāttu tāvatpāpayuto naraḥ

असूया, ईर्ष्या, असहिष्णुता और उद्वेग — हे नारद! ये सब पाप हैं; जब तक ये शरीर से नहीं निकलते, तब तक मनुष्य पाप से युक्त ही रहता है।

श्लोक 25 (devibhagavatam.3.8.25)

कृते तीर्थे यदैतानि देहान्न निर्गतानि चेत् । निष्फलः श्रम एवैकः कर्षकस्य यथा तथा

kṛte tīrthe yadaitāni dehānna nirgatāni cet niṣphalaḥ śrama evaikaḥ karṣakasya yathā tathā

तीर्थ करने पर भी यदि ये शरीर से नहीं निकलते, तो वह केवल निष्फल परिश्रम ही है — जैसे किसान का परिश्रम व्यर्थ हो जाए।

श्लोक 26 (devibhagavatam.3.8.26)

श्रमेणापीडितं क्षेत्रं कृष्टा भूमिः सुदुर्घटा । उप्तं बीजं महार्घं च हिता वृत्तिरुदाहृता

śrameṇāpīḍitaṁ kṣetraṁ kṛṣṭā bhūmiḥ sudurghaṭā uptaṁ bījaṁ mahārghaṁ ca hitā vṛttirudāhṛtā

परिश्रम से खेत जोता जाता है, अत्यन्त कठिन भूमि को जोता जाता है, महँगा बीज बोया जाता है, और लाभकारी वृत्ति की कामना की जाती है।

श्लोक 27 (devibhagavatam.3.8.27)

अहोरात्रं परिक्लिष्टो रक्षणार्थं फलोत्सुकः । काले सुप्तस्तु हेमन्ते वने व्याघ्रादिभिर्भृशम्

ahorātraṁ parikliṣṭo rakṣaṇārthaṁ phalotsukaḥ kāle suptastu hemante vane vyāghrādibhirbhṛśam

रात-दिन कठिन परिश्रम करके, फल की उत्कण्ठा से रक्षा करते हुए — परन्तु फिर हेमन्त ऋतु में, सोते समय, वन में व्याघ्र आदि द्वारा —

श्लोक 28 (devibhagavatam.3.8.28)

भक्षितं शलभैः सर्वं निराशश्च कृतः पुनः । तद्वत्तीर्थश्रमः पुत्र कष्टदो न फलप्रदः

bhakṣitaṁ śalabhaiḥ sarvaṁ nirāśaśca kṛtaḥ punaḥ tadvattīrthaśramaḥ putra kaṣṭado na phalapradaḥ

अथवा सम्पूर्ण फसल टिड्डियों द्वारा खा ली जाती है, और वह पुनः निराश हो जाता है। हे पुत्र! उसी प्रकार तीर्थ का परिश्रम भी, यदि (पाप न निकले तो) केवल कष्टकर होता है, फलदायी नहीं।

श्लोक 29 (devibhagavatam.3.8.29)

सत्त्वं समुत्कटं जातं प्रवृद्धं शास्त्रदर्शनात् । वैराग्यं तत्फलं जातं तामसार्थेषु नारद

sattvaṁ samutkaṭaṁ jātaṁ pravṛddhaṁ śāstradarśanāt vairāgyaṁ tatphalaṁ jātaṁ tāmasārtheṣu nārada

हे नारद! जब शास्त्र-अध्ययन से सत्त्वगुण अत्यन्त प्रबल और वृद्धिंगत हो जाता है, तब तामसिक विषयों के प्रति वैराग्य ही उसका फल उत्पन्न होता है।

श्लोक 30 (devibhagavatam.3.8.30)

प्रसह्याभिभवत्येव तद्रजस्तमसी उभे । रजः समुत्कटं जातं प्रवृत्तं लोभयोगतः

prasahyābhibhavatyeva tadrajastamasī ubhe rajaḥ samutkaṭaṁ jātaṁ pravṛttaṁ lobhayogataḥ

वह प्रबल सत्त्व रजोगुण और तमोगुण दोनों को बलपूर्वक दबा देता है। जब रजोगुण लोभ के संयोग से प्रबल और प्रवृत्त हो जाता है,

श्लोक 31 (devibhagavatam.3.8.31)

तत्तथाभिभवत्येव तमःसत्त्वे तथा उभे । तमस्तथोत्कटं भूत्वा प्रवृद्धं मोहयोगतः

tattathābhibhavatyeva tamaḥsattve tathā ubhe tamastathotkaṭaṁ bhūtvā pravṛddhaṁ mohayogataḥ

तब वह भी उसी प्रकार तमोगुण और सत्त्वगुण दोनों को दबा देता है। और जब तमोगुण मोह के संयोग से प्रबल होकर वृद्धि को प्राप्त होता है,

श्लोक 32 (devibhagavatam.3.8.32)

तत्सत्त्वरजसी चोभे सङ्गम्याभिभवत्यपि । विस्तरं कथयाम्यद्य यथाभिभवतीति वै

tatsattvarajasī cobhe saṅgamyābhibhavatyapi vistaraṁ kathayāmyadya yathābhibhavatīti vai

तब वह भी संयुक्त होकर सत्त्व और रजोगुण दोनों को दबा देता है। अब मैं विस्तार से बताता हूँ कि यह दमन किस प्रकार होता है।

श्लोक 33 (devibhagavatam.3.8.33)

यदा सत्त्वं प्रवृद्धं वै मतिर्धर्मे स्थिता तदा । न चिन्तयति बाह्यार्थं रजस्तमःसमुद्भवम्

yadā sattvaṁ pravṛddhaṁ vai matirdharme sthitā tadā na cintayati bāhyārthaṁ rajastamaḥsamudbhavam

जब सत्त्व वृद्धिंगत होता है, तब बुद्धि धर्म में स्थित हो जाती है; वह रजोगुण और तमोगुण से उत्पन्न बाह्य विषयों का चिन्तन नहीं करती।

श्लोक 34 (devibhagavatam.3.8.34)

अर्थं सत्त्वसमुद्भूतं गृह्णाति च न चान्यथा । अनायासकृतं चार्थं धर्मं यज्ञं च वाञ्छति

arthaṁ sattvasamudbhūtaṁ gṛhṇāti ca na cānyathā anāyāsakṛtaṁ cārthaṁ dharmaṁ yajñaṁ ca vāñchati

वह सत्त्व से उत्पन्न धन को ही ग्रहण करती है, अन्यथा नहीं; बिना परिश्रम के प्राप्त धन, धर्म और यज्ञ की कामना करती है।

श्लोक 35 (devibhagavatam.3.8.35)

सात्त्विकेष्वेव भोगेषु कामं वै कुरुते तदा । राजसेषु न मोक्षार्थं तामसेषु पुनः कुतः

sāttvikeṣveva bhogeṣu kāmaṁ vai kurute tadā rājaseṣu na mokṣārthaṁ tāmaseṣu punaḥ kutaḥ

तब वह केवल सात्त्विक भोगों में ही इच्छा करती है, राजसी भोगों में मोक्ष हेतु नहीं करती, फिर तामसिक भोगों में तो कैसे करेगी?

श्लोक 36 (devibhagavatam.3.8.36)

एवं जित्वा रजः पूर्वं ततश्च तमसो जयः । सत्त्वं च केवलं पुत्र तदा भवति निर्मलम्

evaṁ jitvā rajaḥ pūrvaṁ tataśca tamaso jayaḥ sattvaṁ ca kevalaṁ putra tadā bhavati nirmalam

इस प्रकार पहले रजोगुण को जीतकर, फिर तमोगुण को जीतकर, हे पुत्र! केवल सत्त्व ही तब पूर्णतः निर्मल हो जाता है।

श्लोक 37 (devibhagavatam.3.8.37)

यदा रजः प्रवृद्धं वै त्यक्त्वा धर्मान् सनातनान् । अन्यथाकुरुते धर्माच्छ्रद्धां प्राप्य तु राजसीम्

yadā rajaḥ pravṛddhaṁ vai tyaktvā dharmān sanātanān anyathākurute dharmācchraddhāṁ prāpya tu rājasīm

जब रजोगुण बढ़ जाता है, तब मनुष्य सनातन धर्मों को त्यागकर राजसी श्रद्धा प्राप्त कर धर्म के विपरीत आचरण करता है।

श्लोक 38 (devibhagavatam.3.8.38)

राजसादर्थसंवृद्धिस्तथा भोगस्तु राजसः । सत्त्वं विनिर्गतं तेन तमसश्चापि निग्रहः

rājasādarthasaṁvṛddhistathā bhogastu rājasaḥ sattvaṁ vinirgataṁ tena tamasaścāpi nigrahaḥ

राजसिक साधनों से धन-वृद्धि तथा राजसिक भोग होते हैं; इससे सत्त्व दूर हो जाता है और तमोगुण भी नियन्त्रित रहता है।

श्लोक 39 (devibhagavatam.3.8.39)

यदा तमो विवृद्धं स्यादुत्कटं सम्बभूव ह । तदा वेदे न विश्वासो धर्मशास्त्रे तथैव च

yadā tamo vivṛddhaṁ syādutkaṭaṁ sambabhūva ha tadā vede na viśvāso dharmaśāstre tathaiva ca

जब तमोगुण अत्यधिक बढ़ जाता है, प्रबल हो जाता है, तब वेद में और उसी प्रकार धर्मशास्त्र में भी विश्वास नहीं रहता।

श्लोक 40 (devibhagavatam.3.8.40)

श्रद्धां च तामसीं प्राप्य करोति च धनात्ययम् । द्रोहं सर्वत्र कुरुते न शान्तिमधिगच्छति

śraddhāṁ ca tāmasīṁ prāpya karoti ca dhanātyayam drohaṁ sarvatra kurute na śāntimadhigacchati

तामसी श्रद्धा को प्राप्त करके मनुष्य धन का व्यर्थ नाश करता है, सर्वत्र द्रोह करता है और शान्ति नहीं पाता।

श्लोक 41 (devibhagavatam.3.8.41)

जित्वा सत्त्वं रजश्चैव क्रोधनो दुर्मतिः शठः । वर्तते कामचारेण भावेषु विततेषु च

jitvā sattvaṁ rajaścaiva krodhano durmatiḥ śaṭhaḥ vartate kāmacāreṇa bhāveṣu vitateṣu ca

सत्त्व और रजोगुण दोनों को जीतकर, क्रोधी, दुर्बुद्धि और शठ बनकर, वह विस्तृत भावों में अपनी इच्छानुसार व्यवहार करता है।

श्लोक 42 (devibhagavatam.3.8.42)

एकं सत्त्वं न भवति रजश्चैकं तमस्तथा । सहैवाश्रित्य वर्तन्ते गुणा मिथुनधर्मिणः

ekaṁ sattvaṁ na bhavati rajaścaikaṁ tamastathā sahaivāśritya vartante guṇā mithunadharmiṇaḥ

सत्त्व अकेला नहीं होता, न रजोगुण अकेला, न ही तमोगुण; ये मिथुन-धर्मी गुण एक-दूसरे का आश्रय लेकर ही रहते हैं।

श्लोक 43 (devibhagavatam.3.8.43)

रजो विना न सत्त्वं स्याद्रजः सत्त्वं विना क्वचित् । तमो विना न चैवैते वर्तन्ते पुरुषर्षभ

rajo vinā na sattvaṁ syādrajaḥ sattvaṁ vinā kvacit tamo vinā na caivaite vartante puruṣarṣabha

रजोगुण के बिना सत्त्व नहीं हो सकता, सत्त्व के बिना कहीं भी रजोगुण नहीं हो सकता; हे पुरुषश्रेष्ठ! तमोगुण के बिना भी ये दोनों नहीं रह सकते।

श्लोक 44 (devibhagavatam.3.8.44)

तमस्ताभ्यां विहीनं तु केवलं न कदाचन । सर्वे मिथुनधर्माणो गुणाः कार्यान्तरेषु वै

tamastābhyāṁ vihīnaṁ tu kevalaṁ na kadācana sarve mithunadharmāṇo guṇāḥ kāryāntareṣu vai

तमोगुण भी इन दोनों से रहित होकर कभी अकेला नहीं रह सकता। सभी गुण अपने-अपने कार्यों में मिथुन-धर्मी हैं।

श्लोक 45 (devibhagavatam.3.8.45)

अन्योन्यसंश्रिताः सर्वे तिष्ठन्ति न वियोजिताः । अन्योन्यजनकाश्चैव यतः प्रसवधर्मिणः

anyonyasaṁśritāḥ sarve tiṣṭhanti na viyojitāḥ anyonyajanakāścaiva yataḥ prasavadharmiṇaḥ

सभी एक-दूसरे के आश्रित रहते हैं, कभी अलग नहीं होते; वे परस्पर एक-दूसरे को उत्पन्न भी करते हैं, क्योंकि उनमें परस्पर जनन-धर्म है।

श्लोक 46 (devibhagavatam.3.8.46)

सत्त्वं कदाचिच्च रजस्तमसी जनयत्युत । कदाचित्तु रजः सत्त्वतमसी जनयत्यपि

sattvaṁ kadācicca rajastamasī janayatyuta kadācittu rajaḥ sattvatamasī janayatyapi

कभी सत्त्व रजोगुण और तमोगुण दोनों को उत्पन्न करता है, कभी रजोगुण सत्त्व और तमोगुण दोनों को भी उत्पन्न करता है,

श्लोक 47 (devibhagavatam.3.8.47)

कदाचित्तु तमः सत्त्वरजसी जनयत्युभे । जनयन्त्येवमन्योन्यं मृत्पिण्डश्च घटं यथा

kadācittu tamaḥ sattvarajasī janayatyubhe janayantyevamanyonyaṁ mṛtpiṇḍaśca ghaṭaṁ yathā

और कभी तमोगुण सत्त्व और रजोगुण दोनों को उत्पन्न करता है। इस प्रकार वे एक-दूसरे को उत्पन्न करते हैं, जैसे मिट्टी के पिण्ड से घट बनता है।

श्लोक 48 (devibhagavatam.3.8.48)

बुद्धिस्थास्ते गुणाः कामान्बोधयन्ति परस्परम् । देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तादयो यथा

buddhisthāste guṇāḥ kāmānbodhayanti parasparam devadattaviṣṇumitrayajñadattādayo yathā

बुद्धि में स्थित ये गुण एक-दूसरे में कामनाओं को जाग्रत करते हैं — जैसे देवदत्त, विष्णुमित्र, यज्ञदत्त आदि परस्पर एक-दूसरे को प्रभावित करते हैं।

श्लोक 49 (devibhagavatam.3.8.49)

यथा स्त्रीपुरुषश्चैव मिथुनौ च परस्परम् । तथा गुणाः समायान्ति युग्मभावं परस्परम्

yathā strīpuruṣaścaiva mithunau ca parasparam tathā guṇāḥ samāyānti yugmabhāvaṁ parasparam

जैसे स्त्री और पुरुष परस्पर मिथुन (जोड़ा) बनते हैं, वैसे ही गुण भी परस्पर युग्म-भाव को प्राप्त होते हैं।

श्लोक 50 (devibhagavatam.3.8.50)

रजसो मिथुने सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुने रजः । उभे ते सत्त्वरजसी तमसो मिथुने विदुः

rajaso mithune sattvaṁ sattvasya mithune rajaḥ ubhe te sattvarajasī tamaso mithune viduḥ

रजोगुण का मिथुन सत्त्व है, सत्त्व का मिथुन रजोगुण है; और उन दोनों — सत्त्व तथा रजोगुण — को मिलाकर तमोगुण का मिथुन जानना चाहिए।

श्लोक 51 (devibhagavatam.3.8.51)

नारद उवाच । इत्येतत्कथितं पित्रा गुणरूपमनुत्तमम् । श्रुत्वाप्येतत्स एवाहं ततोऽपृच्छं पितामहम्

nārada uvāca ityetatkathitaṁ pitrā guṇarūpamanuttamam śrutvāpyetatsa evāhaṁ tato'pṛcchaṁ pitāmaham

नारद ने कहा — इस प्रकार मेरे पिता द्वारा गुणों का यह सर्वश्रेष्ठ स्वरूप बताया गया। इसे सुनकर मैंने ही, वही नारद, फिर पितामह से पूछा।

अध्याय 7अध्याय-सूचीअध्याय 9