चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 16
हरि के विविध अवतारों का वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.4.16.1)
जनमेजय उवाच । भृगुशापान्मुनिश्रेष्ठ हरेरद्भुतकर्मणः । अवताराः कथं जाताः कस्मिन्मन्वन्तरे विभो ॥
janamejaya uvāca | bhṛguśāpānmuniśreṣṭha hareradbhutakarmaṇaḥ | avatārāḥ kathaṁ jātāḥ kasminmanvantare vibho ||
जनमेजय ने कहा — "हे मुनिश्रेष्ठ! भृगु के शाप से अद्भुत कर्म करने वाले हरि के अवतार कैसे हुए, और किस मन्वंतर में, हे विभो?"
श्लोक 2 (devibhagavatam.4.16.2)
विस्तराद्वद धर्मज्ञ अवतारकथा हरेः । पापनाशकरीं ब्रह्मञ्छ्रुतां सर्वसुखावहाम् ॥
vistarādvada dharmajña avatārakathā hareḥ | pāpanāśakarīṁ brahmañchrutāṁ sarvasukhāvahām ||
"हे धर्मज्ञ! हरि के अवतारों की कथा को विस्तार से कहिए — हे ब्रह्मन्! जो सुनने से पापनाशक और सर्वसुखदायक है।"
श्लोक 3 (devibhagavatam.4.16.3)
व्यास उवाच । शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि अवतारान् हरेर्यथा । यस्मिन्मन्वन्तरे जाता युगे यस्मिन्नराधिप ॥
vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi avatārān hareryathā | yasminmanvantare jātā yuge yasminnarādhipa ||
व्यास जी ने कहा — "हे राजन्! सुनो, मैं हरि के अवतारों को यथावत् कहूँगा — किस मन्वंतर में, किस युग में हुए, हे नराधिप।"
श्लोक 4 (devibhagavatam.4.16.4)
येन रूपेण यत्कार्यं कृतं नारायणेन वै । तत्सर्वं नृप वक्ष्यामि सङ्क्षेपेण तवाधुना ॥
yena rūpeṇa yatkāryaṁ kṛtaṁ nārāyaṇena vai | tatsarvaṁ nṛpa vakṣyāmi saṅkṣepeṇa tavādhunā ||
"जिस रूप में नारायण ने जो कार्य किया, वह सब, हे राजन्! अब मैं तुम्हें संक्षेप में कहूँगा।"
श्लोक 5 (devibhagavatam.4.16.5)
धर्मस्यैवावतारोऽभूच्चाक्षुषे मनुसम्भवे । नरनारायणौ धर्मपुत्रौ ख्यातौ महीतले ॥
dharmasyaivāvatāro'bhūccākṣuṣe manusambhave | naranārāyaṇau dharmaputrau khyātau mahītale ||
"चाक्षुष मन्वंतर में धर्म का ही अवतार हुआ — नर और नारायण, धर्म के पुत्र, पृथ्वी पर विख्यात हुए।"
श्लोक 6 (devibhagavatam.4.16.6)
अथ वैवस्वताख्येऽस्मिन्द्वितीये तु युगे पुनः । दत्तात्रेयावतारोऽत्रेः पुत्रत्वमगमद्धरिः ॥
atha vaivasvatākhye'smindvitīye tu yuge punaḥ | dattātreyāvatāro'treḥ putratvamagamaddhariḥ ||
"फिर, इस दूसरे वैवस्वत नामक मन्वंतर में, हरि दत्तात्रेय अवतार में अत्रि के पुत्र बने।"
श्लोक 7 (devibhagavatam.4.16.7)
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयोऽमी देवसत्तमाः । पुत्रत्वमगमन्देवास्तस्यात्रेर्भार्यया वृताः ॥
brahmā viṣṇustathā rudrastrayo'mī devasattamāḥ | putratvamagamandevāstasyātrerbhāryayā vṛtāḥ ||
"ब्रह्मा, विष्णु और रुद्र — ये तीनों देवश्रेष्ठ, उस अत्रि की पत्नी द्वारा वरण किए जाकर पुत्र बने।"
श्लोक 8 (devibhagavatam.4.16.8)
अनसूयात्रिपत्नी च सतीनामुत्तमा सती । यया सम्प्रार्थिता देवाः पुत्रत्वमगमंस्त्रयः ॥
anasūyātripatnī ca satīnāmuttamā satī | yayā samprārthitā devāḥ putratvamagamaṁstrayaḥ ||
"अत्रि की पत्नी अनसूया, सतियों में उत्तम — जिनके द्वारा प्रार्थना किए जाने पर तीनों देवता पुत्र बने।"
श्लोक 9 (devibhagavatam.4.16.9)
ब्रह्माभूत्सोमरूपस्तु दत्तात्रेयो हरिः स्वयम् । दुर्वासा रुद्ररूपोऽसौ पुत्रत्वं ते प्रपेदिरे ॥
brahmābhūtsomarūpastu dattātreyo hariḥ svayam | durvāsā rudrarūpo'sau putratvaṁ te prapedire ||
"ब्रह्मा सोम-रूप हुए, स्वयं हरि दत्तात्रेय बने, और रुद्र दुर्वासा रूप में — इस प्रकार वे उनके पुत्र हुए।"
श्लोक 10 (devibhagavatam.4.16.10)
नृसिंहस्यावतारस्तु देवकार्यार्थसिद्धये । चतुर्थे तु युगे जातो द्विधारूपो मनोहरः ॥
nṛsiṁhasyāvatārastu devakāryārthasiddhaye | caturthe tu yuge jāto dvidhārūpo manoharaḥ ||
"देवकार्य की सिद्धि हेतु, चौथे युग में नृसिंह का अवतार हुआ, जो द्विधा-रूप वाला मनोहर था।"
श्लोक 11 (devibhagavatam.4.16.11)
हिरण्यकशिपोः सम्यग्वधाय भगवान् हरिः । चक्रे रूपं नारसिंहं देवानां विस्मयप्रदम् ॥
hiraṇyakaśipoḥ samyagvadhāya bhagavān hariḥ | cakre rūpaṁ nārasiṁhaṁ devānāṁ vismayapradam ||
"हिरण्यकशिपु के सम्यक् वध हेतु भगवान हरि ने नृसिंह रूप धारण किया, जो देवताओं को विस्मित करने वाला था।"
श्लोक 12 (devibhagavatam.4.16.12)
बलेर्नियमनार्थाय श्रेष्ठे त्रेतायुगे तथा । चकार रूपं भगवान् वामनं कश्यपान्मुनेः ॥
balerniyamanārthāya śreṣṭhe tretāyuge tathā | cakāra rūpaṁ bhagavān vāmanaṁ kaśyapānmuneḥ ||
"बलि को नियंत्रित करने हेतु, श्रेष्ठ त्रेतायुग में भगवान ने मुनि कश्यप से वामन रूप धारण किया।"
श्लोक 13 (devibhagavatam.4.16.13)
छलयित्वा मखे भूपं राज्यं तस्य जहार ह । पाताले स्थापयामास बलिं वामनरूपधृक् ॥
chalayitvā makhe bhūpaṁ rājyaṁ tasya jahāra ha | pātāle sthāpayāmāsa baliṁ vāmanarūpadhṛk ||
"यज्ञ में उस राजा को छलकर उसका राज्य हर लिया; और वामनरूपधारी ने बलि को पाताल में स्थापित किया।"
श्लोक 14 (devibhagavatam.4.16.14)
युगे चैकोनविंशेऽथ त्रेताख्ये भगवान् हरिः । जमदग्निसुतो जातो रामो नाम महाबलः ॥
yuge caikonaviṁśe'tha tretākhye bhagavān hariḥ | jamadagnisuto jāto rāmo nāma mahābalaḥ ||
"फिर उन्नीसवें युग में, त्रेता नामक, भगवान हरि जमदग्नि के पुत्र के रूप में जन्मे, जिनका नाम राम था, महाबली।"
श्लोक 15 (devibhagavatam.4.16.15)
क्षत्रियान्तकरः श्रीमान्सत्यवादी जितेन्द्रियः । दत्तवान्मेदिनीं कृत्स्नां कश्यपाय महात्मने ॥
kṣatriyāntakaraḥ śrīmānsatyavādī jitendriyaḥ | dattavānmedinīṁ kṛtsnāṁ kaśyapāya mahātmane ||
"क्षत्रियों का अंत करने वाला, श्रीमान, सत्यवादी, जितेंद्रिय — उसने संपूर्ण पृथ्वी को महात्मा कश्यप को दान दे दिया।"
श्लोक 16 (devibhagavatam.4.16.16)
यो वै परशुरामाख्यो हरेरद्भुतकर्मणः । अवतारस्तु राजेन्द्र कथितः पापनाशनः ॥
yo vai paraśurāmākhyo hareradbhutakarmaṇaḥ | avatārastu rājendra kathitaḥ pāpanāśanaḥ ||
"जो परशुराम नाम से जाने जाते हैं, हरि के अद्भुत कर्मों वाले — यह अवतार, हे राजेंद्र! पापनाशक कहा गया है।"
श्लोक 17 (devibhagavatam.4.16.17)
त्रेतायुगे रघोर्वंशे रामो दशरथात्मजः । नरनारायणांशौ द्वौ जातौ भुवि महाबलौ ॥
tretāyuge raghorvaṁśe rāmo daśarathātmajaḥ | naranārāyaṇāṁśau dvau jātau bhuvi mahābalau ||
"त्रेतायुग में, रघुवंश में, दशरथ-पुत्र राम — नर और नारायण के दोनों अंश पृथ्वी पर महाबली रूप में जन्मे।"
श्लोक 18 (devibhagavatam.4.16.18)
अष्टाविंशे युगे शस्तौ द्वापरेऽर्जुनशौरिणौ । धराभारावतारार्थं जातौ कृष्णार्जुनौ भुवि ॥
aṣṭāviṁśe yuge śastau dvāpare'rjunaśauriṇau | dharābhārāvatārārthaṁ jātau kṛṣṇārjunau bhuvi ||
"अट्ठाईसवें युग में, द्वापर में कहे गए, अर्जुन और शौरि (कृष्ण) — पृथ्वी के भार को हरने हेतु कृष्ण और अर्जुन पृथ्वी पर जन्मे।"
श्लोक 19 (devibhagavatam.4.16.19)
कृतवन्तौ महायुद्धं कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् । एवं युगे युगे राजन्नवतारा हरेः किल ॥
kṛtavantau mahāyuddhaṁ kurukṣetre'tidāruṇam | evaṁ yuge yuge rājannavatārā hareḥ kila ||
"उन्होंने कुरुक्षेत्र में अत्यंत भीषण महायुद्ध किया। इस प्रकार, हे राजन्! युग-युग में हरि के अवतार —"
श्लोक 20 (devibhagavatam.4.16.20)
भवन्ति बहवः कामं प्रकृतेरनुरूपतः । प्रकृतेरखिलं सर्वं वशमेतज्जगत्त्रयम् ॥
bhavanti bahavaḥ kāmaṁ prakṛteranurūpataḥ | prakṛterakhilaṁ sarvaṁ vaśametajjagattrayam ||
"— निश्चय ही अनेक होते हैं, प्रकृति के अनुरूप। यह संपूर्ण त्रिलोक प्रकृति के ही वश में है।"
श्लोक 21 (devibhagavatam.4.16.21)
यथेच्छति तथैवेयं भ्रामयत्यनिशं जगत् । पुरुषस्य प्रियार्थं सा रचयत्यखिलं जगत् ॥
yathecchati tathaiveyaṁ bhrāmayatyaniśaṁ jagat | puruṣasya priyārthaṁ sā racayatyakhilaṁ jagat ||
"जैसी उसकी इच्छा होती है, वैसे ही वह निरंतर जगत् को घुमाती है; पुरुष की प्रियता हेतु वह संपूर्ण जगत् की रचना करती है।"
श्लोक 22 (devibhagavatam.4.16.22)
सृष्ट्वा पुरा हि भगवाञ्जगदेतच्चराचरम् । सर्वादिः सर्वगश्चासौ दुर्ज्ञेयः परमोऽव्ययः ॥
sṛṣṭvā purā hi bhagavāñjagadetaccarācaram | sarvādiḥ sarvagaścāsau durjñeyaḥ paramo'vyayaḥ ||
"पूर्वकाल में इस चराचर जगत् की रचना करके भगवान — सबका आदि, सर्वव्यापी, दुर्ज्ञेय, परम और अव्यय —"
श्लोक 23 (devibhagavatam.4.16.23)
निरालम्बो निराकारो निःस्पृहश्च परात्परः । उपाधितस्त्रिधा भाति यस्याः सा प्रकृतिः परा ॥
nirālambo nirākāro niḥspṛhaśca parātparaḥ | upādhitastridhā bhāti yasyāḥ sā prakṛtiḥ parā ||
"— निराधार, निराकार, निःस्पृह और परात्पर — उपाधि के कारण त्रिविध रूप में प्रकाशित होता है; जो उसकी परा प्रकृति है,"
श्लोक 24 (devibhagavatam.4.16.24)
उत्पत्तिकालयोगात्सा भिन्ना भाति शिवा तदा । सा विश्वं कुरुते कामं सा पालयति कामदा ॥
utpattikālayogātsā bhinnā bhāti śivā tadā | sā viśvaṁ kurute kāmaṁ sā pālayati kāmadā ||
"— सृष्टि-काल के योग से वह पृथक रूप में शिवा प्रतीत होती है। वह अपनी इच्छा से जगत् की रचना करती है, वह कामप्रदा उसका पालन करती है।"
श्लोक 25 (devibhagavatam.4.16.25)
कल्पान्ते संहरत्येव त्रिरूपा विश्वमोहिनी । तया युक्तोऽसृज द्ब्रह्मा विष्णुः पाति तयान्वितः ॥
kalpānte saṁharatyeva trirūpā viśvamohinī | tayā yukto'sṛja dbrahmā viṣṇuḥ pāti tayānvitaḥ ||
"कल्प के अंत में वह त्रिरूपा विश्वमोहिनी ही उसका संहार करती है; उससे युक्त होकर ब्रह्मा ने सृष्टि की, उससे युक्त होकर विष्णु पालन करते हैं —"
श्लोक 26 (devibhagavatam.4.16.26)
रुद्रः संहरते कामं तया सम्मिलितः शिवः । सा चैवोत्पाद्य काकुत्स्थं पुरा वै नृपसत्तमम् ॥
rudraḥ saṁharate kāmaṁ tayā sammilitaḥ śivaḥ | sā caivotpādya kākutsthaṁ purā vai nṛpasattamam ||
"— रुद्र भी उससे युक्त होकर, वह शिव, इच्छानुसार संहार करते हैं। और उसी ने पूर्वकाल में काकुत्स्थ नामक श्रेष्ठ राजा को उत्पन्न कर —"
श्लोक 27 (devibhagavatam.4.16.27)
कुत्रचित्स्थापयामास दानवानां जयाय च । एवमस्मिंश्च संसारे सुखदुःखान्विताः किल ॥
kutracitsthāpayāmāsa dānavānāṁ jayāya ca | evamasmiṁśca saṁsāre sukhaduḥkhānvitāḥ kila ||
"— उसे कहीं स्थापित किया, दानवों पर विजय हेतु। इस प्रकार इस संसार में सुख-दुःख से युक्त होकर निश्चय ही —"
श्लोक 28 (devibhagavatam.4.16.28)
भवन्ति प्राणिनः सर्वे विधितन्त्रनियन्त्रिताः ॥
bhavanti prāṇinaḥ sarve vidhitantraniyantritāḥ ||
— समस्त प्राणी विधि-विधान के नियंत्रण में रहते हैं।