Skip to main content

चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 17

नारायण का वरदान

अध्याय 16अध्याय-सूचीअध्याय 18

श्लोक 1 (devibhagavatam.4.17.1)

जनमेजय उवाच । वाराङ्गनास्त्वयाख्याता नरनारायणाश्रमे । एकं नारायणं शान्तं कामयाना स्मरातुराः ॥

janamejaya uvāca | vārāṅganāstvayākhyātā naranārāyaṇāśrame | ekaṁ nārāyaṇaṁ śāntaṁ kāmayānā smarāturāḥ ||

जनमेजय ने कहा — "आपने नर-नारायण के आश्रम में उन अप्सराओं का वर्णन किया, जो स्मर (काम) से आतुर होकर शांत नारायण को ही चाहती थीं।"

श्लोक 2 (devibhagavatam.4.17.2)

शप्तुकामस्तदा जातो मुनिर्नारायणश्च ताः । निवारितो नरेणाथ भ्रात्रा धर्मविदा नृप ॥

śaptukāmastadā jāto munirnārāyaṇaśca tāḥ | nivārito nareṇātha bhrātrā dharmavidā nṛpa ||

"तब मुनि नारायण उन्हें शाप देना चाहते थे, किंतु हे राजन्! धर्मज्ञ भ्राता नर द्वारा वे रोक दिए गए।"

श्लोक 3 (devibhagavatam.4.17.3)

किं कृतं मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते । ताभिः सङ्कल्पितेनाथ कामार्थाभिर्भृशं मुने ॥

kiṁ kṛtaṁ muninā tena vyasane samupasthite | tābhiḥ saṅkalpitenātha kāmārthābhirbhṛśaṁ mune ||

"हे मुने! जब यह विपत्ति उपस्थित हुई, तब उस मुनि ने क्या किया — उन कामार्थ-संकल्पित स्त्रियों के विषय में —"

श्लोक 4 (devibhagavatam.4.17.4)

शक्रेणोत्पादिताभिश्च बहुप्रार्थनया पुनः । याचितेन विवाहार्थं किं कृतं तेन जिष्णुना ॥

śakreṇotpāditābhiśca bahuprārthanayā punaḥ | yācitena vivāhārthaṁ kiṁ kṛtaṁ tena jiṣṇunā ||

"— जो इंद्र द्वारा उत्पन्न कर, विवाह हेतु बड़ी प्रार्थना से भेजी गई थीं — उस जिष्णु (नर) ने तब क्या किया, जब ऐसी याचना की गई?"

श्लोक 5 (devibhagavatam.4.17.5)

इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरितं तस्य मोक्षदम् । नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥

ityetacchrotumicchāmi caritaṁ tasya mokṣadam | nārāyaṇasya me brūhi vistareṇa pitāmaha ||

"यह मुक्तिदायक कथा नारायण की, मैं सुनना चाहता हूँ। हे पितामह! मुझे विस्तार से बताइए।"

श्लोक 6 (devibhagavatam.4.17.6)

व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मनः । धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā tasya mahātmanaḥ | dharmaputrasya dharmajña vistareṇa vadāmi te ||

व्यास जी ने कहा — "हे राजन्! सुनो, हे धर्मज्ञ! मैं उस महात्मा धर्मपुत्र की कथा तुम्हें विस्तार से कहता हूँ।"

श्लोक 7 (devibhagavatam.4.17.7)

शप्तुकामस्तु सन्दृष्टो नरेणाथ यदा हरिः । वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनिर्नारायणस्तदा ॥

śaptukāmastu sandṛṣṭo nareṇātha yadā hariḥ | vārito'sau samāśvāsya munirnārāyaṇastadā ||

"जब हरि (नारायण) उन्हें शाप देना चाहते हुए देखे गए, और नर द्वारा रोक दिए गए, तब मुनि नारायण ने उन्हें सांत्वना देते हुए —"

श्लोक 8 (devibhagavatam.4.17.8)

शान्तकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनिः । स्मितपूर्वमिदं वाक्यं मधुरं धर्मनन्दनः ॥

śāntakopastadovāca tāstapasvī mahāmuniḥ | smitapūrvamidaṁ vākyaṁ madhuraṁ dharmanandanaḥ ||

"— क्रोध शांत हो जाने पर, वह तपस्वी महामुनि, धर्मनंदन, मुस्कुराते हुए उनसे यह मधुर वचन बोले।"

श्लोक 9 (devibhagavatam.4.17.9)

अस्मिञ्जन्मनि चार्वङ्ग्यः कृतसङ्कल्पवानहम् । आवाभ्याञ्च न कर्तव्यः सर्वथा दारसङ्ग्रहः ॥

asmiñjanmani cārvaṅgyaḥ kṛtasaṅkalpavānaham | āvābhyāñca na kartavyaḥ sarvathā dārasaṅgrahaḥ ||

"'हे सुंदरांगियो! इस जन्म में मैंने संकल्प लिया हुआ है; हम दोनों को किसी भी प्रकार दारसंग्रह नहीं करना है।'"

श्लोक 10 (devibhagavatam.4.17.10)

तस्माद् गच्छन्तु त्रिदिवं कृपां कृत्वा ममोपरि । धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति व्रतभङ्गं परस्य वै ॥

tasmād gacchantu tridivaṁ kṛpāṁ kṛtvā mamopari | dharmajñā na prakurvanti vratabhaṅgaṁ parasya vai ||

"'अतः मुझ पर कृपा करके त्रिदिव को जाओ; धर्मज्ञ पुरुष दूसरे के व्रत का भंग कभी नहीं करते।'"

श्लोक 11 (devibhagavatam.4.17.11)

शृङ्गारेऽस्मिन् रसे नूनं स्थायीभावो रतिः स्मृतः । कथं करोमि सम्बन्धं तदभावे सुलोचनाः ॥

śṛṅgāre'smin rase nūnaṁ sthāyībhāvo ratiḥ smṛtaḥ | kathaṁ karomi sambandhaṁ tadabhāve sulocanāḥ ||

"'इस शृंगार रस में स्थायीभाव रति ही मानी गई है; हे सुलोचनाओ! उसके अभाव में मैं संबंध कैसे बनाऊँ?'"

श्लोक 12 (devibhagavatam.4.17.12)

कारणेन विना कार्यं न भवेदिति निश्चयः । कविभिः कथितं शास्त्रे स्थायीभावो रसः किल ॥

kāraṇena vinā kāryaṁ na bhavediti niścayaḥ | kavibhiḥ kathitaṁ śāstre sthāyībhāvo rasaḥ kila ||

"'कारण के बिना कार्य नहीं होता — यह निश्चय है; कवियों ने शास्त्र में कहा है कि स्थायीभाव ही रस है।'"

श्लोक 13 (devibhagavatam.4.17.13)

धन्यः सुचारुसर्वाङ्गः सभाग्योऽहं धरातले । प्रीतिपात्रं यतो जातो भवतीनामकृत्रिमम् ॥

dhanyaḥ sucārusarvāṅgaḥ sabhāgyo'haṁ dharātale | prītipātraṁ yato jāto bhavatīnāmakṛtrimam ||

"'मैं धन्य हूँ, सर्वांग-सुंदर और भाग्यशाली हूँ इस धरा पर, क्योंकि मैं आप सबकी सच्ची प्रीति का पात्र बना हूँ।'"

श्लोक 14 (devibhagavatam.4.17.14)

भवतीभिः कृपां कृत्वा रक्षणीयं व्रतं मम । भविष्यामि महाभागाः पतिरप्यन्यजन्मनि ॥

bhavatībhiḥ kṛpāṁ kṛtvā rakṣaṇīyaṁ vrataṁ mama | bhaviṣyāmi mahābhāgāḥ patirapyanyajanmani ||

"'मुझ पर कृपा करके आप मेरा व्रत रक्षित रखें; हे महाभागाओ! अन्य जन्म में मैं ही आपका पति बनूँगा।'"

श्लोक 15 (devibhagavatam.4.17.15)

अष्टाविंशे विशालाक्ष्यो द्वापरेऽस्मिन्धरातले । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रभविष्यामि सर्वथा ॥

aṣṭāviṁśe viśālākṣyo dvāpare'smindharātale | devānāṁ kāryasiddhyarthaṁ prabhaviṣyāmi sarvathā ||

"'हे विशालाक्षियो! इस अट्ठाईसवें युग में, इस द्वापर में, इस धरा पर, देवकार्य की सिद्धि हेतु मैं सर्वथा प्रकट होऊँगा।'"

श्लोक 16 (devibhagavatam.4.17.16)

तदा भवत्यो मद्दाराः प्राप्य जन्म पृथक्पृथक् । भूपतीनां सुता भूत्वा पलीभावं गमिष्यथ ॥

tadā bhavatyo maddārāḥ prāpya janma pṛthakpṛthak | bhūpatīnāṁ sutā bhūtvā palībhāvaṁ gamiṣyatha ||

"'तब तुम सब, अलग-अलग जन्म पाकर मेरी पत्नियाँ बनकर, राजाओं की पुत्रियाँ होकर पत्नीभाव को प्राप्त होगी।'"

श्लोक 17 (devibhagavatam.4.17.17)

इत्याश्वास्य हरिस्तास्तु प्रतिश्रुत्य परिग्रहम् । व्यसर्जयत्स भगवाञ्जग्मुश्च विगतज्वराः ॥

ityāśvāsya haristāstu pratiśrutya parigraham | vyasarjayatsa bhagavāñjagmuśca vigatajvarāḥ ||

इस प्रकार सांत्वना देकर, स्वीकृति का वचन देकर हरि ने उन्हें विदा किया; और वे भगवान तथा वे स्त्रियाँ, संताप से मुक्त होकर चली गईं।

श्लोक 18 (devibhagavatam.4.17.18)

एवं विसर्जितास्तेन गताः स्वर्गं तदाङ्गनाः । शक्राय कथयामासुः कारणं सकलं पुनः ॥

evaṁ visarjitāstena gatāḥ svargaṁ tadāṅganāḥ | śakrāya kathayāmāsuḥ kāraṇaṁ sakalaṁ punaḥ ||

इस प्रकार उनके द्वारा विदा की गई वे स्त्रियाँ तब स्वर्ग को गईं, और शक्र (इंद्र) से पुनः संपूर्ण कारण कह सुनाया।

श्लोक 19 (devibhagavatam.4.17.19)

आश्रुत्य मघवांस्ताभ्यो वृत्तान्तं तस्य विस्तरात् । तुष्टाव तं महात्मानं नारीर्दृष्ट्वा तथोर्वशीः ॥

āśrutya maghavāṁstābhyo vṛttāntaṁ tasya vistarāt | tuṣṭāva taṁ mahātmānaṁ nārīrdṛṣṭvā tathorvaśīḥ ||

उनसे विस्तारपूर्वक वृत्तांत सुनकर मघवा (इंद्र) ने उर्वशी आदि उन स्त्रियों को ऐसा देखकर उस महात्मा की प्रशंसा की।

श्लोक 20 (devibhagavatam.4.17.20)

इन्द्र उवाच । अहो धैर्यं मुनेः कामं तथैव च तपोबलम् । येनोर्वश्यः स्वतपसा तादृग्रूपाः प्रकल्पिताः ॥

indra uvāca | aho dhairyaṁ muneḥ kāmaṁ tathaiva ca tapobalam | yenorvaśyaḥ svatapasā tādṛgrūpāḥ prakalpitāḥ ||

इंद्र ने कहा — "अहो, मुनि का धैर्य, और वैसे ही उनका तपोबल, जिससे अपनी तपस्या से उर्वशी जैसी सुंदरियाँ रच दी गईं!"

श्लोक 21 (devibhagavatam.4.17.21)

इति स्तुत्वा प्रसन्नात्मा बभूव सुरराट् ततः । नारायणोऽपि धर्मात्मा तपस्यभिरतोऽभवत् ॥

iti stutvā prasannātmā babhūva surarāṭ tataḥ | nārāyaṇo'pi dharmātmā tapasyabhirato'bhavat ||

इस प्रकार स्तुति करके सुरराज (इंद्र) प्रसन्नचित्त हो गए; और धर्मात्मा नारायण भी अपनी तपस्या में लीन रहे।

श्लोक 22 (devibhagavatam.4.17.22)

इत्येतत्सर्वमाख्यातं मुनेर्वृत्तान्तमद्भुतम् । नारायणस्य सकलं नरस्य च महामुनेः ॥

ityetatsarvamākhyātaṁ munervṛttāntamadbhutam | nārāyaṇasya sakalaṁ narasya ca mahāmuneḥ ||

इस प्रकार यह संपूर्ण अद्भुत वृत्तांत मुनि का — नारायण और महामुनि नर का — पूर्णतः कहा गया।

श्लोक 23 (devibhagavatam.4.17.23)

तौ हि कृष्णार्जुनौ वीरौ भूभारहरणाय च । जातौ तौ भरतश्रेष्ठ भृगोः शापवशादिह ॥

tau hi kṛṣṇārjunau vīrau bhūbhāraharaṇāya ca | jātau tau bharataśreṣṭha bhṛgoḥ śāpavaśādiha ||

"वे ही कृष्ण और अर्जुन, दोनों वीर, हे भरतश्रेष्ठ! पृथ्वी के भार को हरने हेतु, भृगु के शाप के प्रभाव से यहाँ जन्मे।"

श्लोक 24 (devibhagavatam.4.17.24)

राजोवाच । कृष्णावतारचरितं विस्तरेण वदस्व मे । सन्देहो मम चित्तेऽस्ति तं निवारय मानद ॥

rājovāca | kṛṣṇāvatāracaritaṁ vistareṇa vadasva me | sandeho mama citte'sti taṁ nivāraya mānada ||

राजा ने कहा — "कृष्ण के अवतार की कथा मुझे विस्तार से कहिए; मेरे मन में एक संशय है — हे मानद! उसे दूर कीजिए।"

श्लोक 25 (devibhagavatam.4.17.25)

ययोः पुत्रत्वमापन्नौ हर्यनन्तौ महाबलौ । देवकीवसुदेवौ तौ दुःखभाजौ कथं मुने ॥

yayoḥ putratvamāpannau haryanantau mahābalau | devakīvasudevau tau duḥkhabhājau kathaṁ mune ||

"जिनके पुत्र बने वे महाबली हरि और अनंत — देवकी और वसुदेव, वे दोनों, हे मुने! दुःख के भागी कैसे हुए?"

श्लोक 26 (devibhagavatam.4.17.26)

कंसेन निगडे बद्धौ पीडितौ बहुवत्सरान् । ययोः पुत्रो हरिः साक्षात्तपसा तोषितोऽभवत् ॥

kaṁsena nigaḍe baddhau pīḍitau bahuvatsarān | yayoḥ putro hariḥ sākṣāttapasā toṣito'bhavat ||

"कंस द्वारा बेड़ियों में बाँधे गए, अनेक वर्षों तक पीड़ित रहे — जिनका पुत्र स्वयं हरि तपस्या से प्रसन्न हुआ था।"

श्लोक 27 (devibhagavatam.4.17.27)

जातोऽसौ मथुरायां तु गोकुले स कथं गतः । कंसं हत्वा द्वारवत्यां निवासं कृतवान्कथम् ॥

jāto'sau mathurāyāṁ tu gokule sa kathaṁ gataḥ | kaṁsaṁ hatvā dvāravatyāṁ nivāsaṁ kṛtavānkatham ||

"वे मथुरा में जन्मे, परंतु गोकुल कैसे गए? कंस का वध करके द्वारवती में निवास कैसे किया?"

श्लोक 28 (devibhagavatam.4.17.28)

पित्रादिसेवितं देशं समृद्धं पावनं किल । त्यक्त्वा देशान्तरेऽनार्ये गतवान्स कथं हरिः ॥

pitrādisevitaṁ deśaṁ samṛddhaṁ pāvanaṁ kila | tyaktvā deśāntare'nārye gatavānsa kathaṁ hariḥ ||

"पितरों द्वारा सेवित, समृद्ध और पावन देश को त्यागकर वह हरि अन्य अनार्य देश में क्यों गए?"

श्लोक 29 (devibhagavatam.4.17.29)

कुलञ्च द्विजशापेन कथमुत्सादितं हरेः । भारावतारणं कृत्वा वासुदेवः सनातनः ॥

kulañca dvijaśāpena kathamutsāditaṁ hareḥ | bhārāvatāraṇaṁ kṛtvā vāsudevaḥ sanātanaḥ ||

"और हरि का अपना कुल द्विज के शाप से कैसे नष्ट हुआ? पृथ्वी के भार का उतारना करके सनातन वासुदेव ने —"

श्लोक 30 (devibhagavatam.4.17.30)

देहं मुमोच तरसा जगाम च दिवं हरिः । पापिष्ठानाञ्च भारेण व्याकुलाभूच्च मेदिनी ॥

dehaṁ mumoca tarasā jagāma ca divaṁ hariḥ | pāpiṣṭhānāñca bhāreṇa vyākulābhūcca medinī ||

"— शीघ्रता से देह त्याग दिया, और हरि स्वर्ग गए। तथा पापियों के भार से पृथ्वी पूर्वकाल में व्याकुल हो गई थी।"

श्लोक 31 (devibhagavatam.4.17.31)

ते हता वासुदेवेन पार्थेनामितकर्मणा । लुण्ठिता यैर्हरेः पत्न्यस्ते कथं न निपातिताः ॥

te hatā vāsudevena pārthenāmitakarmaṇā | luṇṭhitā yairhareḥ patnyaste kathaṁ na nipātitāḥ ||

"जिन्हें वासुदेव और अपार पराक्रमी पार्थ ने मार डाला था — परंतु जिन्होंने बाद में हरि की पत्नियों को लूट लिया, वे क्यों नहीं मारे गए?"

श्लोक 32 (devibhagavatam.4.17.32)

भीष्मो द्रोणस्तथा कर्णो बाह्लिकोऽप्यथ पार्थिवः । वैराटोऽथ विकर्णश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्थिवः ॥

bhīṣmo droṇastathā karṇo bāhliko'pyatha pārthivaḥ | vairāṭo'tha vikarṇaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārthivaḥ ||

"भीष्म, द्रोण, तथा कर्ण, बाह्लीक राजा, विराट-पुत्र, विकर्ण, और राजा धृष्टद्युम्न —"

श्लोक 33 (devibhagavatam.4.17.33)

सोमदत्तादयः सर्वे निहताः समरे नृपाः । तेषामुत्तारितो भारश्चौराणां न हृतः कथम् ॥

somadattādayaḥ sarve nihatāḥ samare nṛpāḥ | teṣāmuttārito bhāraścaurāṇāṁ na hṛtaḥ katham ||

"— सोमदत्त आदि सभी राजा युद्ध में मारे गए — इनका भार तो उतार दिया गया, पर चोरों का भार क्यों न हरा गया?"

श्लोक 34 (devibhagavatam.4.17.34)

कृष्णपत्न्यः कथं दुःखं प्राप्ताः प्रान्ते पतिव्रताः । सन्देहोऽयं मुनिश्रेष्ठ चित्ते मे परिवर्तते ॥

kṛṣṇapatnyaḥ kathaṁ duḥkhaṁ prāptāḥ prānte pativratāḥ | sandeho'yaṁ muniśreṣṭha citte me parivartate ||

"कृष्ण की पतिव्रता पत्नियाँ अंत में दुःख को कैसे प्राप्त हुईं? हे मुनिश्रेष्ठ! यह संशय मेरे मन में घूमता रहता है।"

श्लोक 35 (devibhagavatam.4.17.35)

वसुदेवस्तु धर्मात्मा पुत्रदुःखेन तापितः । त्यक्तवान्स कथं प्राणानपमृत्युं जगाम ह ॥

vasudevastu dharmātmā putraduḥkhena tāpitaḥ | tyaktavānsa kathaṁ prāṇānapamṛtyuṁ jagāma ha ||

"धर्मात्मा वसुदेव पुत्र-शोक से संतप्त होकर प्राण कैसे त्याग बैठे और अपमृत्यु को प्राप्त हुए?"

श्लोक 36 (devibhagavatam.4.17.36)

पाण्डवा धर्मसंयुक्ताः कृष्णे च निरताः सदा । ते कथं दुःखभोक्तारो ह्यभवन्मुनिसत्तम ॥

pāṇḍavā dharmasaṁyuktāḥ kṛṣṇe ca niratāḥ sadā | te kathaṁ duḥkhabhoktāro hyabhavanmunisattama ||

"धर्मयुक्त और सदा कृष्ण में अनुरक्त पांडव, हे मुनिसत्तम! दुःख के भोक्ता कैसे बने?"

श्लोक 37 (devibhagavatam.4.17.37)

द्रौपदी च महाभागा कथं दुःखस्य भागिनी । वेदीमध्याच्च सञ्जाता लक्ष्म्यंशसम्भवा किल ॥

draupadī ca mahābhāgā kathaṁ duḥkhasya bhāginī | vedīmadhyācca sañjātā lakṣmyaṁśasambhavā kila ||

"और वह महाभागा द्रौपदी, जो यज्ञ-वेदी के मध्य से उत्पन्न हुई, लक्ष्मी के अंश से जन्मी, दुःख की भागिनी कैसे बनीं?"

श्लोक 38 (devibhagavatam.4.17.38)

सभायां सा समानीता रजोदोषसमन्विता । बाला दुःशासनेनाथ केशग्रहणकर्शिता ॥

sabhāyāṁ sā samānītā rajodoṣasamanvitā | bālā duḥśāsanenātha keśagrahaṇakarśitā ||

"रजस्वला होते हुए भी उसे सभा में लाया गया; उस बाला को दुःशासन ने केश पकड़कर पीड़ित किया —"

श्लोक 39 (devibhagavatam.4.17.39)

पीडिता सिन्धुराज्ञाथ वनमध्यगता सती । तथैव कीचकेनापि पीडिता रुदती भृशम् ॥

pīḍitā sindhurājñātha vanamadhyagatā satī | tathaiva kīcakenāpi pīḍitā rudatī bhṛśam ||

"— वनवास में सिंधुराज (जयद्रथ) द्वारा भी पीड़ित हुई वह सती; और वैसे ही कीचक द्वारा भी अत्यंत पीड़ित होकर वह रोदन करती रही।"

श्लोक 40 (devibhagavatam.4.17.40)

पुत्राः पञ्चैव तस्यास्तु निहता द्रौणिना गृहे । सुभद्रायाः सुतो युद्धे बाल एव निपातितः ॥

putrāḥ pañcaiva tasyāstu nihatā drauṇinā gṛhe | subhadrāyāḥ suto yuddhe bāla eva nipātitaḥ ||

"उसके पाँचों पुत्र द्रौणि (अश्वत्थामा) द्वारा घर में मार डाले गए; और सुभद्रा का पुत्र, बालक होते हुए भी, युद्ध में मार डाला गया।"

श्लोक 41 (devibhagavatam.4.17.41)

तथा च देवकीपुत्रा षट् कंसेन निषूदिताः । समर्थेनापि हरिणा दैवं न कृतमन्यथा ।

tathā ca devakīputrā ṣaṭ kaṁsena niṣūditāḥ | samarthenāpi hariṇā daivaṁ na kṛtamanyathā |

"इसी प्रकार देवकी के छह पुत्र कंस द्वारा मार डाले गए; समर्थ होते हुए भी हरि ने दैव को अन्यथा नहीं किया।"

श्लोक 42 (devibhagavatam.4.17.42)

यादवानां तथा शापः प्रभासे निधनं पुनः । कुलक्षयस्तथा तीव्रस्तत्पत्नीनाञ्च लुण्ठनम् ॥

yādavānāṁ tathā śāpaḥ prabhāse nidhanaṁ punaḥ | kulakṣayastathā tīvrastatpatnīnāñca luṇṭhanam ||

"इसी प्रकार यादवों को शाप और प्रभास में उनका विनाश; कुल का भीषण क्षय, और उनकी स्त्रियों का लूटा जाना।"

श्लोक 43 (devibhagavatam.4.17.43)

विष्णुना चेश्वरेणापि साक्षान्नारायणेन च । उग्रसेनस्य सेवा वै दासवत्सततं कृता ॥

viṣṇunā ceśvareṇāpi sākṣānnārāyaṇena ca | ugrasenasya sevā vai dāsavatsatataṁ kṛtā ||

"और स्वयं विष्णु, ईश्वर, साक्षात् नारायण द्वारा भी — उग्रसेन की सेवा निरंतर एक दास के समान की गई।"

श्लोक 44 (devibhagavatam.4.17.44)

सन्देहोऽयं महाभाग तत्र नारायणे मुनौ । सर्वजन्तुसमानत्वं व्यवहारे निरन्तरम् ॥

sandeho'yaṁ mahābhāga tatra nārāyaṇe munau | sarvajantusamānatvaṁ vyavahāre nirantaram ||

"हे महाभाग! उस मुनि नारायण के विषय में मेरा यह संशय है — क्या उनके व्यवहार में सभी प्राणियों के प्रति निरंतर समानता है?"

श्लोक 45 (devibhagavatam.4.17.45)

हर्षशोकादयो भावाः सर्वेषां सदृशाः कथम् । ईश्वरस्य हरेर्जाता कथमप्यन्यथा गतिः ॥

harṣaśokādayo bhāvāḥ sarveṣāṁ sadṛśāḥ katham | īśvarasya harerjātā kathamapyanyathā gatiḥ ||

"हर्ष-शोक आदि भाव सबके समान कैसे हो सकते हैं ईश्वर हरि में भी? उनकी गति किसी प्रकार अन्यथा कैसे हुई?"

श्लोक 46 (devibhagavatam.4.17.46)

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि कृष्णस्य चरितं महत् । अलौकिकेन हरिणा कृतं कर्म महीतले ॥

tasmādvistarato brūhi kṛṣṇasya caritaṁ mahat | alaukikena hariṇā kṛtaṁ karma mahītale ||

"अतः मुझे विस्तारपूर्वक कृष्ण का महान चरित्र कहिए — उस अलौकिक हरि द्वारा इस धरा पर किए गए कर्मों को।"

श्लोक 47 (devibhagavatam.4.17.47)

हता आयुःक्षये दैत्याः क्लेशेन महता पुनः । क्वैश्वर्यशक्तिः प्रथिता हरिणा मुनिसत्तम ॥

hatā āyuḥkṣaye daityāḥ kleśena mahatā punaḥ | kvaiśvaryaśaktiḥ prathitā hariṇā munisattama ||

"दैत्य महान क्लेश से आयु के क्षय होने पर पुनः मारे गए; हे मुनिसत्तम! तब हरि की ऐश्वर्य-शक्ति कहाँ प्रकट हुई?"

श्लोक 48 (devibhagavatam.4.17.48)

रुक्मिणीहरणे नूनं गृहीत्वाथ पलायनम् । कृतं हि वासुदेवेन चौरवच्चरितं तदा ॥

rukmiṇīharaṇe nūnaṁ gṛhītvātha palāyanam | kṛtaṁ hi vāsudevena cauravaccaritaṁ tadā ||

"रुक्मिणी के हरण में, उसे लेकर भाग जाना — वासुदेव ने तब निश्चय ही चोर के समान आचरण किया।"

श्लोक 49 (devibhagavatam.4.17.49)

मथुरामण्डलं त्यक्त्वा समृद्धं कुलसम्मतम् । जरासन्धभयात्तेन द्वारकागमनं कृतम् ॥

mathurāmaṇḍalaṁ tyaktvā samṛddhaṁ kulasammatam | jarāsandhabhayāttena dvārakāgamanaṁ kṛtam ||

"समृद्ध और कुल-सम्मानित मथुरा-मंडल को त्यागकर, जरासंध के भय से उसने द्वारका को प्रस्थान किया।"

श्लोक 50 (devibhagavatam.4.17.50)

तदा केनापि न ज्ञातो भगवान्हरिरीश्वरः । किञ्चित्प्रब्रूहि मे ब्रह्मन् कारणं व्रजगोपनम् ॥

tadā kenāpi na jñāto bhagavānharirīśvaraḥ | kiñcitprabrūhi me brahman kāraṇaṁ vrajagopanam ||

"तब भगवान हरि, ईश्वर, किसी के द्वारा भी न पहचाने गए। हे ब्रह्मन्! व्रज में उनके छिपाए जाने का कारण मुझे कुछ बताइए।"

श्लोक 51 (devibhagavatam.4.17.51)

एते चान्ये च बहवः सन्देहा वासवीसुत । नाशयाद्य महाभाग सर्वज्ञोऽसि द्विजोत्तम ॥

ete cānye ca bahavaḥ sandehā vāsavīsuta | nāśayādya mahābhāga sarvajño'si dvijottama ||

"हे वासवी-पुत्र! ये और भी अनेक संशय आज दूर कीजिए, हे महाभाग! आप सर्वज्ञ हैं, हे द्विजोत्तम!"

श्लोक 52 (devibhagavatam.4.17.52)

गोप्यस्तथैकः सन्देहो हृदयान्न निवर्तते । पाञ्चाल्याः पञ्चभर्तृत्वं लोके किं न जुगुप्सितम् ॥

gopyastathaikaḥ sandeho hṛdayānna nivartate | pāñcālyāḥ pañcabhartṛtvaṁ loke kiṁ na jugupsitam ||

"और गोपियों के विषय में एक संशय है जो हृदय से नहीं जाता — क्या पांचाली का पंचभर्तृत्व लोक में निंदित नहीं है?"

श्लोक 53 (devibhagavatam.4.17.53)

सदाचारं प्रमाणं हि प्रवदन्ति मनीषिणः । पशुधर्मः कथं तैस्तु समर्थैरपि संश्रितः ॥

sadācāraṁ pramāṇaṁ hi pravadanti manīṣiṇaḥ | paśudharmaḥ kathaṁ taistu samarthairapi saṁśritaḥ ||

"बुद्धिमान लोग सदाचार को ही प्रमाण कहते हैं; फिर समर्थ होते हुए भी उन्होंने पशुधर्म का आश्रय क्यों लिया?"

श्लोक 54 (devibhagavatam.4.17.54)

भीष्मेणापि कृतं किं वा देवरूपेण भूतले । गोलकौ तौ समुत्पाद्य यत्तु वंशस्य रक्षणम् ॥

bhīṣmeṇāpi kṛtaṁ kiṁ vā devarūpeṇa bhūtale | golakau tau samutpādya yattu vaṁśasya rakṣaṇam ||

"और भीष्म द्वारा भी, धरती पर देवरूप धारण करके, वंश-रक्षा हेतु वे दोनों नियोग-पुत्र उत्पन्न कराना — यह क्या था?"

श्लोक 55 (devibhagavatam.4.17.55)

धिग्धर्मनिर्णयः कामं मुनिभिः परिदर्शितः । येन केनाप्युपायेन पुत्रोत्पादनलक्षणः ॥

dhigdharmanirṇayaḥ kāmaṁ munibhiḥ paridarśitaḥ | yena kenāpyupāyena putrotpādanalakṣaṇaḥ ||

"धिक्कार है ऐसे धर्म-निर्णय पर, जो मुनियों द्वारा दिखाया गया — कि जिस किसी भी उपाय से पुत्रोत्पत्ति ही उचित मान ली जाए!"

अध्याय 16अध्याय-सूचीअध्याय 18