चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 17
नारायण का वरदान
श्लोक 1 (devibhagavatam.4.17.1)
जनमेजय उवाच । वाराङ्गनास्त्वयाख्याता नरनारायणाश्रमे । एकं नारायणं शान्तं कामयाना स्मरातुराः ॥
janamejaya uvāca | vārāṅganāstvayākhyātā naranārāyaṇāśrame | ekaṁ nārāyaṇaṁ śāntaṁ kāmayānā smarāturāḥ ||
जनमेजय ने कहा — "आपने नर-नारायण के आश्रम में उन अप्सराओं का वर्णन किया, जो स्मर (काम) से आतुर होकर शांत नारायण को ही चाहती थीं।"
श्लोक 2 (devibhagavatam.4.17.2)
शप्तुकामस्तदा जातो मुनिर्नारायणश्च ताः । निवारितो नरेणाथ भ्रात्रा धर्मविदा नृप ॥
śaptukāmastadā jāto munirnārāyaṇaśca tāḥ | nivārito nareṇātha bhrātrā dharmavidā nṛpa ||
"तब मुनि नारायण उन्हें शाप देना चाहते थे, किंतु हे राजन्! धर्मज्ञ भ्राता नर द्वारा वे रोक दिए गए।"
श्लोक 3 (devibhagavatam.4.17.3)
किं कृतं मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते । ताभिः सङ्कल्पितेनाथ कामार्थाभिर्भृशं मुने ॥
kiṁ kṛtaṁ muninā tena vyasane samupasthite | tābhiḥ saṅkalpitenātha kāmārthābhirbhṛśaṁ mune ||
"हे मुने! जब यह विपत्ति उपस्थित हुई, तब उस मुनि ने क्या किया — उन कामार्थ-संकल्पित स्त्रियों के विषय में —"
श्लोक 4 (devibhagavatam.4.17.4)
शक्रेणोत्पादिताभिश्च बहुप्रार्थनया पुनः । याचितेन विवाहार्थं किं कृतं तेन जिष्णुना ॥
śakreṇotpāditābhiśca bahuprārthanayā punaḥ | yācitena vivāhārthaṁ kiṁ kṛtaṁ tena jiṣṇunā ||
"— जो इंद्र द्वारा उत्पन्न कर, विवाह हेतु बड़ी प्रार्थना से भेजी गई थीं — उस जिष्णु (नर) ने तब क्या किया, जब ऐसी याचना की गई?"
श्लोक 5 (devibhagavatam.4.17.5)
इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरितं तस्य मोक्षदम् । नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥
ityetacchrotumicchāmi caritaṁ tasya mokṣadam | nārāyaṇasya me brūhi vistareṇa pitāmaha ||
"यह मुक्तिदायक कथा नारायण की, मैं सुनना चाहता हूँ। हे पितामह! मुझे विस्तार से बताइए।"
श्लोक 6 (devibhagavatam.4.17.6)
व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मनः । धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते ॥
vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā tasya mahātmanaḥ | dharmaputrasya dharmajña vistareṇa vadāmi te ||
व्यास जी ने कहा — "हे राजन्! सुनो, हे धर्मज्ञ! मैं उस महात्मा धर्मपुत्र की कथा तुम्हें विस्तार से कहता हूँ।"
श्लोक 7 (devibhagavatam.4.17.7)
शप्तुकामस्तु सन्दृष्टो नरेणाथ यदा हरिः । वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनिर्नारायणस्तदा ॥
śaptukāmastu sandṛṣṭo nareṇātha yadā hariḥ | vārito'sau samāśvāsya munirnārāyaṇastadā ||
"जब हरि (नारायण) उन्हें शाप देना चाहते हुए देखे गए, और नर द्वारा रोक दिए गए, तब मुनि नारायण ने उन्हें सांत्वना देते हुए —"
श्लोक 8 (devibhagavatam.4.17.8)
शान्तकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनिः । स्मितपूर्वमिदं वाक्यं मधुरं धर्मनन्दनः ॥
śāntakopastadovāca tāstapasvī mahāmuniḥ | smitapūrvamidaṁ vākyaṁ madhuraṁ dharmanandanaḥ ||
"— क्रोध शांत हो जाने पर, वह तपस्वी महामुनि, धर्मनंदन, मुस्कुराते हुए उनसे यह मधुर वचन बोले।"
श्लोक 9 (devibhagavatam.4.17.9)
अस्मिञ्जन्मनि चार्वङ्ग्यः कृतसङ्कल्पवानहम् । आवाभ्याञ्च न कर्तव्यः सर्वथा दारसङ्ग्रहः ॥
asmiñjanmani cārvaṅgyaḥ kṛtasaṅkalpavānaham | āvābhyāñca na kartavyaḥ sarvathā dārasaṅgrahaḥ ||
"'हे सुंदरांगियो! इस जन्म में मैंने संकल्प लिया हुआ है; हम दोनों को किसी भी प्रकार दारसंग्रह नहीं करना है।'"
श्लोक 10 (devibhagavatam.4.17.10)
तस्माद् गच्छन्तु त्रिदिवं कृपां कृत्वा ममोपरि । धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति व्रतभङ्गं परस्य वै ॥
tasmād gacchantu tridivaṁ kṛpāṁ kṛtvā mamopari | dharmajñā na prakurvanti vratabhaṅgaṁ parasya vai ||
"'अतः मुझ पर कृपा करके त्रिदिव को जाओ; धर्मज्ञ पुरुष दूसरे के व्रत का भंग कभी नहीं करते।'"
श्लोक 11 (devibhagavatam.4.17.11)
शृङ्गारेऽस्मिन् रसे नूनं स्थायीभावो रतिः स्मृतः । कथं करोमि सम्बन्धं तदभावे सुलोचनाः ॥
śṛṅgāre'smin rase nūnaṁ sthāyībhāvo ratiḥ smṛtaḥ | kathaṁ karomi sambandhaṁ tadabhāve sulocanāḥ ||
"'इस शृंगार रस में स्थायीभाव रति ही मानी गई है; हे सुलोचनाओ! उसके अभाव में मैं संबंध कैसे बनाऊँ?'"
श्लोक 12 (devibhagavatam.4.17.12)
कारणेन विना कार्यं न भवेदिति निश्चयः । कविभिः कथितं शास्त्रे स्थायीभावो रसः किल ॥
kāraṇena vinā kāryaṁ na bhavediti niścayaḥ | kavibhiḥ kathitaṁ śāstre sthāyībhāvo rasaḥ kila ||
"'कारण के बिना कार्य नहीं होता — यह निश्चय है; कवियों ने शास्त्र में कहा है कि स्थायीभाव ही रस है।'"
श्लोक 13 (devibhagavatam.4.17.13)
धन्यः सुचारुसर्वाङ्गः सभाग्योऽहं धरातले । प्रीतिपात्रं यतो जातो भवतीनामकृत्रिमम् ॥
dhanyaḥ sucārusarvāṅgaḥ sabhāgyo'haṁ dharātale | prītipātraṁ yato jāto bhavatīnāmakṛtrimam ||
"'मैं धन्य हूँ, सर्वांग-सुंदर और भाग्यशाली हूँ इस धरा पर, क्योंकि मैं आप सबकी सच्ची प्रीति का पात्र बना हूँ।'"
श्लोक 14 (devibhagavatam.4.17.14)
भवतीभिः कृपां कृत्वा रक्षणीयं व्रतं मम । भविष्यामि महाभागाः पतिरप्यन्यजन्मनि ॥
bhavatībhiḥ kṛpāṁ kṛtvā rakṣaṇīyaṁ vrataṁ mama | bhaviṣyāmi mahābhāgāḥ patirapyanyajanmani ||
"'मुझ पर कृपा करके आप मेरा व्रत रक्षित रखें; हे महाभागाओ! अन्य जन्म में मैं ही आपका पति बनूँगा।'"
श्लोक 15 (devibhagavatam.4.17.15)
अष्टाविंशे विशालाक्ष्यो द्वापरेऽस्मिन्धरातले । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रभविष्यामि सर्वथा ॥
aṣṭāviṁśe viśālākṣyo dvāpare'smindharātale | devānāṁ kāryasiddhyarthaṁ prabhaviṣyāmi sarvathā ||
"'हे विशालाक्षियो! इस अट्ठाईसवें युग में, इस द्वापर में, इस धरा पर, देवकार्य की सिद्धि हेतु मैं सर्वथा प्रकट होऊँगा।'"
श्लोक 16 (devibhagavatam.4.17.16)
तदा भवत्यो मद्दाराः प्राप्य जन्म पृथक्पृथक् । भूपतीनां सुता भूत्वा पलीभावं गमिष्यथ ॥
tadā bhavatyo maddārāḥ prāpya janma pṛthakpṛthak | bhūpatīnāṁ sutā bhūtvā palībhāvaṁ gamiṣyatha ||
"'तब तुम सब, अलग-अलग जन्म पाकर मेरी पत्नियाँ बनकर, राजाओं की पुत्रियाँ होकर पत्नीभाव को प्राप्त होगी।'"
श्लोक 17 (devibhagavatam.4.17.17)
इत्याश्वास्य हरिस्तास्तु प्रतिश्रुत्य परिग्रहम् । व्यसर्जयत्स भगवाञ्जग्मुश्च विगतज्वराः ॥
ityāśvāsya haristāstu pratiśrutya parigraham | vyasarjayatsa bhagavāñjagmuśca vigatajvarāḥ ||
इस प्रकार सांत्वना देकर, स्वीकृति का वचन देकर हरि ने उन्हें विदा किया; और वे भगवान तथा वे स्त्रियाँ, संताप से मुक्त होकर चली गईं।
श्लोक 18 (devibhagavatam.4.17.18)
एवं विसर्जितास्तेन गताः स्वर्गं तदाङ्गनाः । शक्राय कथयामासुः कारणं सकलं पुनः ॥
evaṁ visarjitāstena gatāḥ svargaṁ tadāṅganāḥ | śakrāya kathayāmāsuḥ kāraṇaṁ sakalaṁ punaḥ ||
इस प्रकार उनके द्वारा विदा की गई वे स्त्रियाँ तब स्वर्ग को गईं, और शक्र (इंद्र) से पुनः संपूर्ण कारण कह सुनाया।
श्लोक 19 (devibhagavatam.4.17.19)
आश्रुत्य मघवांस्ताभ्यो वृत्तान्तं तस्य विस्तरात् । तुष्टाव तं महात्मानं नारीर्दृष्ट्वा तथोर्वशीः ॥
āśrutya maghavāṁstābhyo vṛttāntaṁ tasya vistarāt | tuṣṭāva taṁ mahātmānaṁ nārīrdṛṣṭvā tathorvaśīḥ ||
उनसे विस्तारपूर्वक वृत्तांत सुनकर मघवा (इंद्र) ने उर्वशी आदि उन स्त्रियों को ऐसा देखकर उस महात्मा की प्रशंसा की।
श्लोक 20 (devibhagavatam.4.17.20)
इन्द्र उवाच । अहो धैर्यं मुनेः कामं तथैव च तपोबलम् । येनोर्वश्यः स्वतपसा तादृग्रूपाः प्रकल्पिताः ॥
indra uvāca | aho dhairyaṁ muneḥ kāmaṁ tathaiva ca tapobalam | yenorvaśyaḥ svatapasā tādṛgrūpāḥ prakalpitāḥ ||
इंद्र ने कहा — "अहो, मुनि का धैर्य, और वैसे ही उनका तपोबल, जिससे अपनी तपस्या से उर्वशी जैसी सुंदरियाँ रच दी गईं!"
श्लोक 21 (devibhagavatam.4.17.21)
इति स्तुत्वा प्रसन्नात्मा बभूव सुरराट् ततः । नारायणोऽपि धर्मात्मा तपस्यभिरतोऽभवत् ॥
iti stutvā prasannātmā babhūva surarāṭ tataḥ | nārāyaṇo'pi dharmātmā tapasyabhirato'bhavat ||
इस प्रकार स्तुति करके सुरराज (इंद्र) प्रसन्नचित्त हो गए; और धर्मात्मा नारायण भी अपनी तपस्या में लीन रहे।
श्लोक 22 (devibhagavatam.4.17.22)
इत्येतत्सर्वमाख्यातं मुनेर्वृत्तान्तमद्भुतम् । नारायणस्य सकलं नरस्य च महामुनेः ॥
ityetatsarvamākhyātaṁ munervṛttāntamadbhutam | nārāyaṇasya sakalaṁ narasya ca mahāmuneḥ ||
इस प्रकार यह संपूर्ण अद्भुत वृत्तांत मुनि का — नारायण और महामुनि नर का — पूर्णतः कहा गया।
श्लोक 23 (devibhagavatam.4.17.23)
तौ हि कृष्णार्जुनौ वीरौ भूभारहरणाय च । जातौ तौ भरतश्रेष्ठ भृगोः शापवशादिह ॥
tau hi kṛṣṇārjunau vīrau bhūbhāraharaṇāya ca | jātau tau bharataśreṣṭha bhṛgoḥ śāpavaśādiha ||
"वे ही कृष्ण और अर्जुन, दोनों वीर, हे भरतश्रेष्ठ! पृथ्वी के भार को हरने हेतु, भृगु के शाप के प्रभाव से यहाँ जन्मे।"
श्लोक 24 (devibhagavatam.4.17.24)
राजोवाच । कृष्णावतारचरितं विस्तरेण वदस्व मे । सन्देहो मम चित्तेऽस्ति तं निवारय मानद ॥
rājovāca | kṛṣṇāvatāracaritaṁ vistareṇa vadasva me | sandeho mama citte'sti taṁ nivāraya mānada ||
राजा ने कहा — "कृष्ण के अवतार की कथा मुझे विस्तार से कहिए; मेरे मन में एक संशय है — हे मानद! उसे दूर कीजिए।"
श्लोक 25 (devibhagavatam.4.17.25)
ययोः पुत्रत्वमापन्नौ हर्यनन्तौ महाबलौ । देवकीवसुदेवौ तौ दुःखभाजौ कथं मुने ॥
yayoḥ putratvamāpannau haryanantau mahābalau | devakīvasudevau tau duḥkhabhājau kathaṁ mune ||
"जिनके पुत्र बने वे महाबली हरि और अनंत — देवकी और वसुदेव, वे दोनों, हे मुने! दुःख के भागी कैसे हुए?"
श्लोक 26 (devibhagavatam.4.17.26)
कंसेन निगडे बद्धौ पीडितौ बहुवत्सरान् । ययोः पुत्रो हरिः साक्षात्तपसा तोषितोऽभवत् ॥
kaṁsena nigaḍe baddhau pīḍitau bahuvatsarān | yayoḥ putro hariḥ sākṣāttapasā toṣito'bhavat ||
"कंस द्वारा बेड़ियों में बाँधे गए, अनेक वर्षों तक पीड़ित रहे — जिनका पुत्र स्वयं हरि तपस्या से प्रसन्न हुआ था।"
श्लोक 27 (devibhagavatam.4.17.27)
जातोऽसौ मथुरायां तु गोकुले स कथं गतः । कंसं हत्वा द्वारवत्यां निवासं कृतवान्कथम् ॥
jāto'sau mathurāyāṁ tu gokule sa kathaṁ gataḥ | kaṁsaṁ hatvā dvāravatyāṁ nivāsaṁ kṛtavānkatham ||
"वे मथुरा में जन्मे, परंतु गोकुल कैसे गए? कंस का वध करके द्वारवती में निवास कैसे किया?"
श्लोक 28 (devibhagavatam.4.17.28)
पित्रादिसेवितं देशं समृद्धं पावनं किल । त्यक्त्वा देशान्तरेऽनार्ये गतवान्स कथं हरिः ॥
pitrādisevitaṁ deśaṁ samṛddhaṁ pāvanaṁ kila | tyaktvā deśāntare'nārye gatavānsa kathaṁ hariḥ ||
"पितरों द्वारा सेवित, समृद्ध और पावन देश को त्यागकर वह हरि अन्य अनार्य देश में क्यों गए?"
श्लोक 29 (devibhagavatam.4.17.29)
कुलञ्च द्विजशापेन कथमुत्सादितं हरेः । भारावतारणं कृत्वा वासुदेवः सनातनः ॥
kulañca dvijaśāpena kathamutsāditaṁ hareḥ | bhārāvatāraṇaṁ kṛtvā vāsudevaḥ sanātanaḥ ||
"और हरि का अपना कुल द्विज के शाप से कैसे नष्ट हुआ? पृथ्वी के भार का उतारना करके सनातन वासुदेव ने —"
श्लोक 30 (devibhagavatam.4.17.30)
देहं मुमोच तरसा जगाम च दिवं हरिः । पापिष्ठानाञ्च भारेण व्याकुलाभूच्च मेदिनी ॥
dehaṁ mumoca tarasā jagāma ca divaṁ hariḥ | pāpiṣṭhānāñca bhāreṇa vyākulābhūcca medinī ||
"— शीघ्रता से देह त्याग दिया, और हरि स्वर्ग गए। तथा पापियों के भार से पृथ्वी पूर्वकाल में व्याकुल हो गई थी।"
श्लोक 31 (devibhagavatam.4.17.31)
ते हता वासुदेवेन पार्थेनामितकर्मणा । लुण्ठिता यैर्हरेः पत्न्यस्ते कथं न निपातिताः ॥
te hatā vāsudevena pārthenāmitakarmaṇā | luṇṭhitā yairhareḥ patnyaste kathaṁ na nipātitāḥ ||
"जिन्हें वासुदेव और अपार पराक्रमी पार्थ ने मार डाला था — परंतु जिन्होंने बाद में हरि की पत्नियों को लूट लिया, वे क्यों नहीं मारे गए?"
श्लोक 32 (devibhagavatam.4.17.32)
भीष्मो द्रोणस्तथा कर्णो बाह्लिकोऽप्यथ पार्थिवः । वैराटोऽथ विकर्णश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्थिवः ॥
bhīṣmo droṇastathā karṇo bāhliko'pyatha pārthivaḥ | vairāṭo'tha vikarṇaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārthivaḥ ||
"भीष्म, द्रोण, तथा कर्ण, बाह्लीक राजा, विराट-पुत्र, विकर्ण, और राजा धृष्टद्युम्न —"
श्लोक 33 (devibhagavatam.4.17.33)
सोमदत्तादयः सर्वे निहताः समरे नृपाः । तेषामुत्तारितो भारश्चौराणां न हृतः कथम् ॥
somadattādayaḥ sarve nihatāḥ samare nṛpāḥ | teṣāmuttārito bhāraścaurāṇāṁ na hṛtaḥ katham ||
"— सोमदत्त आदि सभी राजा युद्ध में मारे गए — इनका भार तो उतार दिया गया, पर चोरों का भार क्यों न हरा गया?"
श्लोक 34 (devibhagavatam.4.17.34)
कृष्णपत्न्यः कथं दुःखं प्राप्ताः प्रान्ते पतिव्रताः । सन्देहोऽयं मुनिश्रेष्ठ चित्ते मे परिवर्तते ॥
kṛṣṇapatnyaḥ kathaṁ duḥkhaṁ prāptāḥ prānte pativratāḥ | sandeho'yaṁ muniśreṣṭha citte me parivartate ||
"कृष्ण की पतिव्रता पत्नियाँ अंत में दुःख को कैसे प्राप्त हुईं? हे मुनिश्रेष्ठ! यह संशय मेरे मन में घूमता रहता है।"
श्लोक 35 (devibhagavatam.4.17.35)
वसुदेवस्तु धर्मात्मा पुत्रदुःखेन तापितः । त्यक्तवान्स कथं प्राणानपमृत्युं जगाम ह ॥
vasudevastu dharmātmā putraduḥkhena tāpitaḥ | tyaktavānsa kathaṁ prāṇānapamṛtyuṁ jagāma ha ||
"धर्मात्मा वसुदेव पुत्र-शोक से संतप्त होकर प्राण कैसे त्याग बैठे और अपमृत्यु को प्राप्त हुए?"
श्लोक 36 (devibhagavatam.4.17.36)
पाण्डवा धर्मसंयुक्ताः कृष्णे च निरताः सदा । ते कथं दुःखभोक्तारो ह्यभवन्मुनिसत्तम ॥
pāṇḍavā dharmasaṁyuktāḥ kṛṣṇe ca niratāḥ sadā | te kathaṁ duḥkhabhoktāro hyabhavanmunisattama ||
"धर्मयुक्त और सदा कृष्ण में अनुरक्त पांडव, हे मुनिसत्तम! दुःख के भोक्ता कैसे बने?"
श्लोक 37 (devibhagavatam.4.17.37)
द्रौपदी च महाभागा कथं दुःखस्य भागिनी । वेदीमध्याच्च सञ्जाता लक्ष्म्यंशसम्भवा किल ॥
draupadī ca mahābhāgā kathaṁ duḥkhasya bhāginī | vedīmadhyācca sañjātā lakṣmyaṁśasambhavā kila ||
"और वह महाभागा द्रौपदी, जो यज्ञ-वेदी के मध्य से उत्पन्न हुई, लक्ष्मी के अंश से जन्मी, दुःख की भागिनी कैसे बनीं?"
श्लोक 38 (devibhagavatam.4.17.38)
सभायां सा समानीता रजोदोषसमन्विता । बाला दुःशासनेनाथ केशग्रहणकर्शिता ॥
sabhāyāṁ sā samānītā rajodoṣasamanvitā | bālā duḥśāsanenātha keśagrahaṇakarśitā ||
"रजस्वला होते हुए भी उसे सभा में लाया गया; उस बाला को दुःशासन ने केश पकड़कर पीड़ित किया —"
श्लोक 39 (devibhagavatam.4.17.39)
पीडिता सिन्धुराज्ञाथ वनमध्यगता सती । तथैव कीचकेनापि पीडिता रुदती भृशम् ॥
pīḍitā sindhurājñātha vanamadhyagatā satī | tathaiva kīcakenāpi pīḍitā rudatī bhṛśam ||
"— वनवास में सिंधुराज (जयद्रथ) द्वारा भी पीड़ित हुई वह सती; और वैसे ही कीचक द्वारा भी अत्यंत पीड़ित होकर वह रोदन करती रही।"
श्लोक 40 (devibhagavatam.4.17.40)
पुत्राः पञ्चैव तस्यास्तु निहता द्रौणिना गृहे । सुभद्रायाः सुतो युद्धे बाल एव निपातितः ॥
putrāḥ pañcaiva tasyāstu nihatā drauṇinā gṛhe | subhadrāyāḥ suto yuddhe bāla eva nipātitaḥ ||
"उसके पाँचों पुत्र द्रौणि (अश्वत्थामा) द्वारा घर में मार डाले गए; और सुभद्रा का पुत्र, बालक होते हुए भी, युद्ध में मार डाला गया।"
श्लोक 41 (devibhagavatam.4.17.41)
तथा च देवकीपुत्रा षट् कंसेन निषूदिताः । समर्थेनापि हरिणा दैवं न कृतमन्यथा ।
tathā ca devakīputrā ṣaṭ kaṁsena niṣūditāḥ | samarthenāpi hariṇā daivaṁ na kṛtamanyathā |
"इसी प्रकार देवकी के छह पुत्र कंस द्वारा मार डाले गए; समर्थ होते हुए भी हरि ने दैव को अन्यथा नहीं किया।"
श्लोक 42 (devibhagavatam.4.17.42)
यादवानां तथा शापः प्रभासे निधनं पुनः । कुलक्षयस्तथा तीव्रस्तत्पत्नीनाञ्च लुण्ठनम् ॥
yādavānāṁ tathā śāpaḥ prabhāse nidhanaṁ punaḥ | kulakṣayastathā tīvrastatpatnīnāñca luṇṭhanam ||
"इसी प्रकार यादवों को शाप और प्रभास में उनका विनाश; कुल का भीषण क्षय, और उनकी स्त्रियों का लूटा जाना।"
श्लोक 43 (devibhagavatam.4.17.43)
विष्णुना चेश्वरेणापि साक्षान्नारायणेन च । उग्रसेनस्य सेवा वै दासवत्सततं कृता ॥
viṣṇunā ceśvareṇāpi sākṣānnārāyaṇena ca | ugrasenasya sevā vai dāsavatsatataṁ kṛtā ||
"और स्वयं विष्णु, ईश्वर, साक्षात् नारायण द्वारा भी — उग्रसेन की सेवा निरंतर एक दास के समान की गई।"
श्लोक 44 (devibhagavatam.4.17.44)
सन्देहोऽयं महाभाग तत्र नारायणे मुनौ । सर्वजन्तुसमानत्वं व्यवहारे निरन्तरम् ॥
sandeho'yaṁ mahābhāga tatra nārāyaṇe munau | sarvajantusamānatvaṁ vyavahāre nirantaram ||
"हे महाभाग! उस मुनि नारायण के विषय में मेरा यह संशय है — क्या उनके व्यवहार में सभी प्राणियों के प्रति निरंतर समानता है?"
श्लोक 45 (devibhagavatam.4.17.45)
हर्षशोकादयो भावाः सर्वेषां सदृशाः कथम् । ईश्वरस्य हरेर्जाता कथमप्यन्यथा गतिः ॥
harṣaśokādayo bhāvāḥ sarveṣāṁ sadṛśāḥ katham | īśvarasya harerjātā kathamapyanyathā gatiḥ ||
"हर्ष-शोक आदि भाव सबके समान कैसे हो सकते हैं ईश्वर हरि में भी? उनकी गति किसी प्रकार अन्यथा कैसे हुई?"
श्लोक 46 (devibhagavatam.4.17.46)
तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि कृष्णस्य चरितं महत् । अलौकिकेन हरिणा कृतं कर्म महीतले ॥
tasmādvistarato brūhi kṛṣṇasya caritaṁ mahat | alaukikena hariṇā kṛtaṁ karma mahītale ||
"अतः मुझे विस्तारपूर्वक कृष्ण का महान चरित्र कहिए — उस अलौकिक हरि द्वारा इस धरा पर किए गए कर्मों को।"
श्लोक 47 (devibhagavatam.4.17.47)
हता आयुःक्षये दैत्याः क्लेशेन महता पुनः । क्वैश्वर्यशक्तिः प्रथिता हरिणा मुनिसत्तम ॥
hatā āyuḥkṣaye daityāḥ kleśena mahatā punaḥ | kvaiśvaryaśaktiḥ prathitā hariṇā munisattama ||
"दैत्य महान क्लेश से आयु के क्षय होने पर पुनः मारे गए; हे मुनिसत्तम! तब हरि की ऐश्वर्य-शक्ति कहाँ प्रकट हुई?"
श्लोक 48 (devibhagavatam.4.17.48)
रुक्मिणीहरणे नूनं गृहीत्वाथ पलायनम् । कृतं हि वासुदेवेन चौरवच्चरितं तदा ॥
rukmiṇīharaṇe nūnaṁ gṛhītvātha palāyanam | kṛtaṁ hi vāsudevena cauravaccaritaṁ tadā ||
"रुक्मिणी के हरण में, उसे लेकर भाग जाना — वासुदेव ने तब निश्चय ही चोर के समान आचरण किया।"
श्लोक 49 (devibhagavatam.4.17.49)
मथुरामण्डलं त्यक्त्वा समृद्धं कुलसम्मतम् । जरासन्धभयात्तेन द्वारकागमनं कृतम् ॥
mathurāmaṇḍalaṁ tyaktvā samṛddhaṁ kulasammatam | jarāsandhabhayāttena dvārakāgamanaṁ kṛtam ||
"समृद्ध और कुल-सम्मानित मथुरा-मंडल को त्यागकर, जरासंध के भय से उसने द्वारका को प्रस्थान किया।"
श्लोक 50 (devibhagavatam.4.17.50)
तदा केनापि न ज्ञातो भगवान्हरिरीश्वरः । किञ्चित्प्रब्रूहि मे ब्रह्मन् कारणं व्रजगोपनम् ॥
tadā kenāpi na jñāto bhagavānharirīśvaraḥ | kiñcitprabrūhi me brahman kāraṇaṁ vrajagopanam ||
"तब भगवान हरि, ईश्वर, किसी के द्वारा भी न पहचाने गए। हे ब्रह्मन्! व्रज में उनके छिपाए जाने का कारण मुझे कुछ बताइए।"
श्लोक 51 (devibhagavatam.4.17.51)
एते चान्ये च बहवः सन्देहा वासवीसुत । नाशयाद्य महाभाग सर्वज्ञोऽसि द्विजोत्तम ॥
ete cānye ca bahavaḥ sandehā vāsavīsuta | nāśayādya mahābhāga sarvajño'si dvijottama ||
"हे वासवी-पुत्र! ये और भी अनेक संशय आज दूर कीजिए, हे महाभाग! आप सर्वज्ञ हैं, हे द्विजोत्तम!"
श्लोक 52 (devibhagavatam.4.17.52)
गोप्यस्तथैकः सन्देहो हृदयान्न निवर्तते । पाञ्चाल्याः पञ्चभर्तृत्वं लोके किं न जुगुप्सितम् ॥
gopyastathaikaḥ sandeho hṛdayānna nivartate | pāñcālyāḥ pañcabhartṛtvaṁ loke kiṁ na jugupsitam ||
"और गोपियों के विषय में एक संशय है जो हृदय से नहीं जाता — क्या पांचाली का पंचभर्तृत्व लोक में निंदित नहीं है?"
श्लोक 53 (devibhagavatam.4.17.53)
सदाचारं प्रमाणं हि प्रवदन्ति मनीषिणः । पशुधर्मः कथं तैस्तु समर्थैरपि संश्रितः ॥
sadācāraṁ pramāṇaṁ hi pravadanti manīṣiṇaḥ | paśudharmaḥ kathaṁ taistu samarthairapi saṁśritaḥ ||
"बुद्धिमान लोग सदाचार को ही प्रमाण कहते हैं; फिर समर्थ होते हुए भी उन्होंने पशुधर्म का आश्रय क्यों लिया?"
श्लोक 54 (devibhagavatam.4.17.54)
भीष्मेणापि कृतं किं वा देवरूपेण भूतले । गोलकौ तौ समुत्पाद्य यत्तु वंशस्य रक्षणम् ॥
bhīṣmeṇāpi kṛtaṁ kiṁ vā devarūpeṇa bhūtale | golakau tau samutpādya yattu vaṁśasya rakṣaṇam ||
"और भीष्म द्वारा भी, धरती पर देवरूप धारण करके, वंश-रक्षा हेतु वे दोनों नियोग-पुत्र उत्पन्न कराना — यह क्या था?"
श्लोक 55 (devibhagavatam.4.17.55)
धिग्धर्मनिर्णयः कामं मुनिभिः परिदर्शितः । येन केनाप्युपायेन पुत्रोत्पादनलक्षणः ॥
dhigdharmanirṇayaḥ kāmaṁ munibhiḥ paridarśitaḥ | yena kenāpyupāyena putrotpādanalakṣaṇaḥ ||
"धिक्कार है ऐसे धर्म-निर्णय पर, जो मुनियों द्वारा दिखाया गया — कि जिस किसी भी उपाय से पुत्रोत्पत्ति ही उचित मान ली जाए!"