Skip to main content

चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 6

नारायण के समीप अप्सराओं की प्रार्थना

अध्याय 5अध्याय-सूचीअध्याय 7

श्लोक 1 (devibhagavatam.4.6.1)

व्यास उवाच । प्रथमं तत्र सम्प्राप्तो वसन्तः पर्वतोत्तमे । पुष्पिताः पादपाः सर्वे द्विरेफालिविराजिताः

vyāsa uvāca prathamaṁ tatra samprāpto vasantaḥ parvatottame puṣpitāḥ pādapāḥ sarve dvirephālivirājitāḥ

व्यास जी ने कहा — सबसे पहले वहाँ उस श्रेष्ठ पर्वत पर वसन्त ऋतु आई — सभी वृक्ष पुष्पित हो उठे, भ्रमरों के समूह से सुशोभित।

श्लोक 2 (devibhagavatam.4.6.2)

आम्राश्च बकुला रम्यास्तिलकाः किंशुकाः शुभा । सालास्तालास्तमालाश्च मधूकाः पुष्पिता बभुः

āmrāśca bakulā ramyāstilakāḥ kiṁśukāḥ śubhā sālāstālāstamālāśca madhūkāḥ puṣpitā babhuḥ

आम्र, सुन्दर बकुल, तिलक, शुभ किंशुक, साल, ताल, तमाल तथा महुआ के वृक्ष सभी पुष्पित हो गए।

श्लोक 3 (devibhagavatam.4.6.3)

बभूवुः कोकिलालापा वृक्षाग्रेषु मनोहराः । वल्ल्योऽपि पुष्पिताः सर्वा आलिलिङ्गुर्नगोत्तमान्

babhūvuḥ kokilālāpā vṛkṣāgreṣu manoharāḥ vallyo'pi puṣpitāḥ sarvā āliliṅgurnagottamān

वृक्षों की चोटियों पर कोकिलों की मनोहर बोली गूँजने लगी; और सभी पुष्पित लताएँ उन श्रेष्ठ वृक्षों से लिपट गईं।

श्लोक 4 (devibhagavatam.4.6.4)

प्राणिनः स्वासु भार्यासु प्रेमयुक्ताः स्मरातुराः । बभूवुश्चातिमत्ताश्च क्रीडासक्ताः परस्परम्

prāṇinaḥ svāsu bhāryāsu premayuktāḥ smarāturāḥ babhūvuścātimattāśca krīḍāsaktāḥ parasparam

प्राणी अपनी-अपनी पत्नियों के प्रति प्रेम से युक्त और कामातुर होकर, अत्यंत उन्मत्त होकर परस्पर क्रीड़ा में लीन हो गए।

श्लोक 5 (devibhagavatam.4.6.5)

ववुर्मन्दाः सुगन्धाश्च सुस्पर्शा दक्षिणानिलाः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि मुनीनामपि चाभवन्

vavurmandāḥ sugandhāśca susparśā dakṣiṇānilāḥ indriyāṇi pramāthīni munīnāmapi cābhavan

मन्द, सुगन्धित तथा सुखस्पर्श वाली दक्षिणी वायु बहने लगी — इससे मुनियों की भी इन्द्रियाँ चंचल हो उठीं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.4.6.6)

रतियुक्तस्ततः कामः पूरयन्पञ्चमार्गणान् । चकार त्वरितस्तत्र वासं बदरिकाश्रमे

ratiyuktastataḥ kāmaḥ pūrayanpañcamārgaṇān cakāra tvaritastatra vāsaṁ badarikāśrame

तब रति सहित काम, अपने पाँचों बाणों को भरकर, शीघ्रता से बदरिकाश्रम में जा बसा।

श्लोक 7 (devibhagavatam.4.6.7)

रम्भा तिलोत्तमाद्याश्च गत्वा तत्र वराश्रमे । गानं चकुः सुगीतज्ञाः स्वरतानसमन्वितम्

rambhā tilottamādyāśca gatvā tatra varāśrame gānaṁ cakuḥ sugītajñāḥ svaratānasamanvitam

रम्भा, तिलोत्तमा आदि, उस श्रेष्ठ आश्रम में जाकर, संगीत-निपुण होकर स्वर-ताल से युक्त गान करने लगीं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.4.6.8)

तच्छ्रुत्वा मधुरोद्गीतं कोकिलानाञ्च कूजितम् । भ्रमरालिविरावञ्च प्रबुद्धौ तौ मुनीश्वरौ

tacchrutvā madhurodgītaṁ kokilānāñca kūjitam bhramarālivirāvañca prabuddhau tau munīśvarau

वह मधुर गान, कोकिलों की कूक और भ्रमरों की गुंजार सुनकर, वे दोनों मुनीश्वर सजग हो उठे।

श्लोक 9 (devibhagavatam.4.6.9)

ऋतुराजमकाले तु दृष्ट्वा तौ पुष्पितं वनम् । जातौ चिन्तापरौ तत्र नरनारायणावृषी

ṛturājamakāle tu dṛṣṭvā tau puṣpitaṁ vanam jātau cintāparau tatra naranārāyaṇāvṛṣī

असमय में ही ऋतुराज को और पुष्पित वन को देखकर, नर-नारायण दोनों ऋषि चिंतामग्न हो गए।

श्लोक 10 (devibhagavatam.4.6.10)

किमद्य शिशिरापायः सम्भृतः समयं विना । प्राणिनो विह्वलाः सर्वे लक्ष्यन्तेऽतिस्मरातुराः

kimadya śiśirāpāyaḥ sambhṛtaḥ samayaṁ vinā prāṇino vihvalāḥ sarve lakṣyante'tismarāturāḥ

"क्या आज शिशिर ऋतु का अंत असमय में ही हो गया है? सभी प्राणी विह्वल और अत्यंत कामातुर प्रतीत हो रहे हैं।

श्लोक 11 (devibhagavatam.4.6.11)

कालधर्मविपर्यासः कथमद्य दुरासदः । नरं नारायणः प्राह विस्मयोत्कुल्ललोचनः

kāladharmaviparyāsaḥ kathamadya durāsadaḥ naraṁ nārāyaṇaḥ prāha vismayotkullalocanaḥ

समय के धर्म का यह दुर्लभ विपर्यास आज कैसे हो गया?" — यह कहकर आश्चर्य से चकित नेत्रों वाले नारायण ने नर से कहा —

श्लोक 12 (devibhagavatam.4.6.12)

नारायण उवाच । पश्य भ्रातरिमे वृक्षाः पुष्पिताः प्रतिभान्ति वै । कोकिलालापसङ्घुष्टा भ्रमरालिविराजिताः

nārāyaṇa uvāca paśya bhrātarime vṛkṣāḥ puṣpitāḥ pratibhānti vai kokilālāpasaṅghuṣṭā bhramarālivirājitāḥ

नारायण ने कहा — "हे भ्राता! देखो, ये वृक्ष पुष्पित होकर सुशोभित हो रहे हैं, कोकिलों की बोली से गूँज रहे हैं, भ्रमर-समूहों से शोभायमान हैं।

श्लोक 13 (devibhagavatam.4.6.13)

शिशिरं भीममातङ्गं दारयन्स्वखरैर्नखैः । वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने

śiśiraṁ bhīmamātaṅgaṁ dārayansvakharairnakhaiḥ vasantakesarī prāptaḥ palāśakusumairmune

हे मुने! वसन्त-रूपी सिंह अपने पलाश-पुष्प रूपी तीक्ष्ण नखों से भयंकर शिशिर-रूपी गज को चीरता हुआ आ पहुँचा है।

श्लोक 14 (devibhagavatam.4.6.14)

रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किंशुकाङ्घ्रिका । नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना

raktāśokakarā tanvī devarṣe kiṁśukāṅghrikā nīlāśokakacā śyāmā vikāsikamalānanā

हे देवर्षे! यह कृशांगी अपने हाथों में लाल अशोक और पैरों में किंशुक लिए हुए है; उसके केश नीले अशोक-सम, वर्ण श्याम और मुख विकसित कमल के समान है —

श्लोक 15 (devibhagavatam.4.6.15)

नीलेन्दीवरनेत्रा सा बिल्ववृक्षफलस्तनी । प्रोस्फुल्लकुन्दरदना मञ्जरीकर्णशोभिता

nīlendīvaranetrā sā bilvavṛkṣaphalastanī prosphullakundaradanā mañjarīkarṇaśobhitā

उसके नेत्र नील कमल-सम, स्तन बिल्व-फल सदृश, दाँत खिले हुए कुन्द-पुष्प जैसे, कानों में मञ्जरियों की शोभा है —

श्लोक 16 (devibhagavatam.4.6.16)

बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्धुवारनखोद्भवा । पुंस्कोकिलस्वरा पुण्या कदम्बवसना शुभा

bandhujīvādharā śubhrā sindhuvāranakhodbhavā puṁskokilasvarā puṇyā kadambavasanā śubhā

उसके होंठ बन्धुजीव-पुष्प सम, उज्ज्वल, नख सिन्धुवार-पुष्प सम, स्वर कोकिल-सम, वह पुण्य-स्वरूपा, कदम्ब-पुष्पों से वस्त्रित —

श्लोक 17 (devibhagavatam.4.6.17)

बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वननूपुरा । वासन्ती बद्धरशना मत्तहंसगतिस्तथा

barhivṛndakalāpā ca sārasasvananūpurā vāsantī baddharaśanā mattahaṁsagatistathā

मयूर-पंखों का मुकुट धारण किए, सारस-ध्वनि सी नूपुर वाली, यह वासन्ती करधनी बाँधे, मतवाले हंस-सी चाल वाली —

श्लोक 18 (devibhagavatam.4.6.18)

पुत्रजीवांशुकन्यस्तरोमराजिविराजिता । वसन्तलक्ष्मीः सम्प्राप्ता ब्रह्मन् बदरिकाश्रमे

putrajīvāṁśukanyastaromarājivirājitā vasantalakṣmīḥ samprāptā brahman badarikāśrame

पुत्रजीव-वस्त्र पर सुशोभित रोमराजि वाली — हे ब्रह्मन्! वसन्त की लक्ष्मी स्वयं बदरिकाश्रम में आ पहुँची है।

श्लोक 19 (devibhagavatam.4.6.19)

अकाले किमियं प्राप्ता विस्मयोऽयं ममाधुना । तपोविघ्नकरा नूनं देवर्षे परिचिन्तय

akāle kimiyaṁ prāptā vismayo'yaṁ mamādhunā tapovighnakarā nūnaṁ devarṣe paricintaya

यह असमय में क्यों आई है? यह मेरे लिए अभी विस्मय की बात है। हे देवर्षे! विचार कीजिए, निश्चय ही यह हमारे तप में विघ्न डालने के लिए है।

श्लोक 20 (devibhagavatam.4.6.20)

श्रूयते सुरनारीणां गानं ध्यानविनाशनम् । आवयोस्तपिभङ्गाय कृतं मघवता किल

śrūyate suranārīṇāṁ gānaṁ dhyānavināśanam āvayostapibhaṅgāya kṛtaṁ maghavatā kila

यह देवांगनाओं का गान सुनाई दे रहा है, जो ध्यान को नष्ट करने वाला है — निश्चय ही यह मघवान् ने हमारे तप को भंग करने के लिए रचा है।

श्लोक 21 (devibhagavatam.4.6.21)

ऋतुराडन्यथाकाले प्रीतिं सञ्जनयेत्कथम् । विघ्नोऽयं विहितो भाति भीतेनासुरशत्रुणा

ṛturāḍanyathākāle prītiṁ sañjanayetkatham vighno'yaṁ vihito bhāti bhītenāsuraśatruṇā

अन्यथा असमय में ऋतुराज ऐसा आनन्द कैसे उत्पन्न कर सकता है? यह विघ्न भयभीत असुर-शत्रु द्वारा रचा गया प्रतीत होता है।

श्लोक 22 (devibhagavatam.4.6.22)

वाताः सुगन्धाः शीताश्च समायान्ति मनोहराः । नान्यत्कारणमस्तीह शतक्रतुकृतिं विना

vātāḥ sugandhāḥ śītāśca samāyānti manoharāḥ nānyatkāraṇamastīha śatakratukṛtiṁ vinā

सुगन्धित, शीतल और मनोहर वायु यहाँ आ रही है — इसका इसके अतिरिक्त और कोई कारण नहीं है, यह शतक्रतु का ही किया-धरा है।"

श्लोक 23 (devibhagavatam.4.6.23)

इति ब्रुवति विप्राग्र्ये देवे नारायणे विभौ । सर्वे दृष्टिपथं प्राप्ता मन्मथप्रमुखास्तदा

iti bruvati viprāgrye deve nārāyaṇe vibhau sarve dṛṣṭipathaṁ prāptā manmathapramukhāstadā

जब विभु देव नारायण, विप्रश्रेष्ठ, यह कह ही रहे थे, तभी मन्मथ आदि सभी उनकी दृष्टि के सम्मुख आ गए।

श्लोक 24 (devibhagavatam.4.6.24)

ददर्श भगवान्सर्वान्नरो नारायणस्तथा । विस्मयाविष्टमनसौ बभूवतुरुभावपि

dadarśa bhagavānsarvānnaro nārāyaṇastathā vismayāviṣṭamanasau babhūvaturubhāvapi

भगवान् नर तथा नारायण दोनों ने उन सबको देखा — और दोनों ही मन में विस्मय से भर गए।

श्लोक 25 (devibhagavatam.4.6.25)

मन्मथं मेनकां चैव रम्भां चैव तिलोत्तमाम् । पुष्पगन्धां सुकेशीं च महाश्वेतां मनोरमाम्

manmathaṁ menakāṁ caiva rambhāṁ caiva tilottamām puṣpagandhāṁ sukeśīṁ ca mahāśvetāṁ manoramām

मन्मथ, मेनका, रम्भा, तिलोत्तमा, पुष्पगन्धा, सुकेशी, मनोहर महाश्वेता,

श्लोक 26 (devibhagavatam.4.6.26)

प्रमद्वरां धृताचीञ्च गीतज्ञां चारुहासिनीम् । चन्द्रप्रभां च सोमां च कोकिलालापमण्डिताम्

pramadvarāṁ dhṛtācīñca gītajñāṁ cāruhāsinīm candraprabhāṁ ca somāṁ ca kokilālāpamaṇḍitām

प्रमद्वरा, गीतज्ञा धृताची, मधुर हास्य वाली, चन्द्रप्रभा, तथा कोकिल-कण्ठी सोमा —

श्लोक 27 (devibhagavatam.4.6.27)

विद्युन्मालाम्बुजाक्ष्यौ च तथा काञ्चनमालिनीम् । एताश्चान्या वरारोहा दृष्टास्ताभ्यां तदान्तिके

vidyunmālāmbujākṣyau ca tathā kāñcanamālinīm etāścānyā varārohā dṛṣṭāstābhyāṁ tadāntike

विद्युन्माला, अम्बुजाक्षी, तथा काञ्चनमालिनी — इन तथा अन्य सुन्दरी अप्सराओं को उन दोनों ने अपने समीप देखा।

श्लोक 28 (devibhagavatam.4.6.28)

तासां द्व्यष्टसहस्राणि पञ्चाशदधिकानि च । वीक्ष्य तौ विस्मितौ जातौ कामसैन्यं सुविस्तरम्

tāsāṁ dvyaṣṭasahasrāṇi pañcāśadadhikāni ca vīkṣya tau vismitau jātau kāmasainyaṁ suvistaram

उनकी संख्या सोलह हजार पचास थी; काम की उस विशाल सेना को देखकर वे दोनों चकित हो गए।

श्लोक 29 (devibhagavatam.4.6.29)

प्रणम्याग्रे स्थिताः सर्वा देववाराङ्गनास्तदा । दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यमालोपशोभिताः

praṇamyāgre sthitāḥ sarvā devavārāṅganāstadā divyābharaṇabhūṣāḍhyā divyamālopaśobhitāḥ

प्रणाम करके वे सभी देव-वारांगनाएँ उनके सामने खड़ी हो गईं, दिव्य आभूषणों से सुसज्जित तथा दिव्य मालाओं से सुशोभित।

श्लोक 30 (devibhagavatam.4.6.30)

जगुश्छलेन ताः सर्वाः पृथिव्यामतिदुर्लभम् । तत्तथावस्थितं दिव्यं मन्मथादिविवर्धनम्

jaguśchalena tāḥ sarvāḥ pṛthivyāmatidurlabham tattathāvasthitaṁ divyaṁ manmathādivivardhanam

फिर छलपूर्वक उन सभी ने गान किया — पृथ्वी पर अत्यंत दुर्लभ, उस दिव्य स्थिति का, जो मन्मथ आदि को बढ़ाने वाला था।

श्लोक 31 (devibhagavatam.4.6.31)

शुश्राव भगवान्विष्णुर्नरो नारायणस्तदा । श्रुत्वा प्रोवाच तास्तत्र प्रीत्या नारायणो मुनिः

śuśrāva bhagavānviṣṇurnaro nārāyaṇastadā śrutvā provāca tāstatra prītyā nārāyaṇo muniḥ

भगवान् विष्णु, नर-नारायण रूप में, यह सुनते रहे; और सुनकर मुनि नारायण ने उनसे प्रेमपूर्वक कहा।

श्लोक 32 (devibhagavatam.4.6.32)

आस्यतां सुखमत्रैव करोम्यातिथ्यमद्भुतम् । भवत्योऽतिथिधर्मेण प्राप्ताःस्वर्गात्सुमध्यमाः

āsyatāṁ sukhamatraiva karomyātithyamadbhutam bhavatyo'tithidharmeṇa prāptāḥsvargātsumadhyamāḥ

"यहीं सुखपूर्वक विराजिए, मैं आपका अद्भुत आतिथ्य करूँगा। आप सुमध्यमाएँ स्वर्ग से आई हैं, अतः अतिथि-धर्म का पालन उचित है।"

श्लोक 33 (devibhagavatam.4.6.33)

व्यास उवाच । साभिमानस्तु सञ्चातस्तदा नारायणो मुनिः । इन्द्रेण प्रेषिता नूनं तथा विघ्नचिकीर्षया

vyāsa uvāca sābhimānastu sañcātastadā nārāyaṇo muniḥ indreṇa preṣitā nūnaṁ tathā vighnacikīrṣayā

व्यास जी ने कहा — तब मुनि नारायण मन में कुछ अभिमानयुक्त होकर सोचने लगे — "इन्हें निश्चय ही इन्द्र ने विघ्न डालने की इच्छा से भेजा है।

श्लोक 34 (devibhagavatam.4.6.34)

वराक्यः का इमाः सर्वाः सृजाम्यद्य नवाः किल । एताभ्यो दिव्यरूपाश्च दर्शयामि तपोबलम्

varākyaḥ kā imāḥ sarvāḥ sṛjāmyadya navāḥ kila etābhyo divyarūpāśca darśayāmi tapobalam

ये सब बेचारी स्त्रियाँ किस गिनती में हैं? मैं आज ही नई, इनसे भी अधिक दिव्यरूपा स्त्रियाँ रचकर, इन्हें अपने तपोबल का दर्शन कराता हूँ।"

श्लोक 35 (devibhagavatam.4.6.35)

इति सञ्चिन्त्य मनसा करेणोरुं प्रताड्य वै । तरसोत्पादयामास नारीं सर्वाङ्गसुन्दरीम्

iti sañcintya manasā kareṇoruṁ pratāḍya vai tarasotpādayāmāsa nārīṁ sarvāṅgasundarīm

ऐसा विचार करके मन ही मन, अपनी जाँघ पर हाथ से आघात करके, उन्होंने वेगपूर्वक एक सर्वांग-सुन्दरी नारी उत्पन्न कर दी।

श्लोक 36 (devibhagavatam.4.6.36)

नारायणोरुसम्भूता ह्युर्वशीति ततः शुभा । ददृशुस्ताः स्थितास्तत्र विस्मयं परमं ययुः

nārāyaṇorusambhūtā hyurvaśīti tataḥ śubhā dadṛśustāḥ sthitāstatra vismayaṁ paramaṁ yayuḥ

नारायण की जाँघ से उत्पन्न होने के कारण वह शुभा उर्वशी कहलाई। वहाँ खड़ी वे सभी उसे देखकर परम विस्मय को प्राप्त हुईं।

श्लोक 37 (devibhagavatam.4.6.37)

तासां च परिचर्यार्थं तावतीश्चातिसुन्दरीः । प्रादुश्चकार तरसा तदा मुनिरसम्भ्रमः

tāsāṁ ca paricaryārthaṁ tāvatīścātisundarīḥ prāduścakāra tarasā tadā munirasambhramaḥ

और उसकी सेविका बनाने के लिए, उस अविचलित मुनि ने वेगपूर्वक उतनी ही संख्या में अत्यंत सुन्दर कन्याएँ भी उत्पन्न कर दीं।

श्लोक 38 (devibhagavatam.4.6.38)

गायन्त्यश्च हसन्त्यश्च नानोपायनपाणयः । प्रणेमुस्ता मुनी सर्वाः स्थिताः कृत्वाञ्जलिं पुरः

gāyantyaśca hasantyaśca nānopāyanapāṇayaḥ praṇemustā munī sarvāḥ sthitāḥ kṛtvāñjaliṁ puraḥ

गाती और हँसती हुई, हाथों में नाना उपहार लिए, वे सभी अंजलि बाँधकर मुनि के सम्मुख खड़ी होकर प्रणाम करने लगीं।

श्लोक 39 (devibhagavatam.4.6.39)

तां वीक्ष्य विभ्रमकरीं तपसो विभूतिम् ॥ देवाङ्गना हि मुमुहुः प्रविमोहयन्त्यः । ऊचुश्च तौ प्रमुदिताननपद्यशोभा रोमोद्गमोल्लसितचारुनिजाङ्गवल्ल्यः

tāṁ vīkṣya vibhramakarīṁ tapaso vibhūtim devāṅganā hi mumuhuḥ pravimohayantyaḥ ūcuśca tau pramuditānanapadyaśobhā romodgamollasitacārunijāṅgavallyaḥ

उस तप की मोहक विभूति उर्वशी को देखकर, स्वयं दूसरों को मोहित करने आई देवांगनाएँ ही मोहित हो गईं; और अपने प्रफुल्लित कमल-सम मुखों तथा रोमांच से उल्लसित सुन्दर अंग-लता वाली वे उन दोनों मुनियों से कहने लगीं —

श्लोक 40 (devibhagavatam.4.6.40)

कुर्युः कथं स्तुतिमहो तपसो महत्त्वं धैर्यं तथैव भवतामभिवीक्ष्य बालाः । अस्मत्कटाक्षविषदिग्धशरेण दग्धः को वा न तत्र भवतां मनसो व्यथा न

kuryuḥ kathaṁ stutimaho tapaso mahattvaṁ dhairyaṁ tathaiva bhavatāmabhivīkṣya bālāḥ asmatkaṭākṣaviṣadigdhaśareṇa dagdhaḥ ko vā na tatra bhavatāṁ manaso vyathā na

"अहो! आपकी तपस्या की महत्ता और आपके धैर्य को देखकर हम बालिकाएँ इसकी स्तुति कैसे करें? हमारे कटाक्ष रूपी विषबुझे बाणों से जलकर कौन नहीं भस्म हो जाता — किन्तु आपके मन में उससे कोई व्यथा नहीं है!

श्लोक 41 (devibhagavatam.4.6.41)

ज्ञातौ युवां नरहरेः परमांशभूतौ देवौ मुनी शमदमादिनिधी सदैव । सेवानिमित्तमिह नो गमनं न कामं कार्यं हरेः शतमखस्य विधातुमेव

jñātau yuvāṁ narahareḥ paramāṁśabhūtau devau munī śamadamādinidhī sadaiva sevānimittamiha no gamanaṁ na kāmaṁ kāryaṁ hareḥ śatamakhasya vidhātumeva

अब हमें ज्ञात हुआ कि आप दोनों नरहरि के ही परम अंशस्वरूप देव-मुनि हैं, सदा शम-दम आदि के निधान। हमारा यहाँ आना काम-वासना के कारण नहीं, बल्कि सेवा हेतु था — यह कार्य तो शतक्रतु इन्द्र का ही सम्पादित करना था।

श्लोक 42 (devibhagavatam.4.6.42)

भाग्येन केन युवयोः किल दर्शनं नः सम्पादितं न विदितं खलु सञ्चितं तत् । चित्तं क्षमं निजजने विहितं युवाभ्या- मस्मद्विधे किल कृतागसि तापमुक्तम्

bhāgyena kena yuvayoḥ kila darśanaṁ naḥ sampāditaṁ na viditaṁ khalu sañcitaṁ tat cittaṁ kṣamaṁ nijajane vihitaṁ yuvābhyā- masmadvidhe kila kṛtāgasi tāpamuktam

किस सौभाग्य से आप दोनों का यह दर्शन हमें प्राप्त हुआ, हमें नहीं ज्ञात कि हमने कौन-सा संचित पुण्य किया था। अपने ही जनों के प्रति क्षमाशील आप दोनों का चित्त, हम जैसी अपराधिनियों के प्रति भी संतापरहित ही रहा है।"

श्लोक 43 (devibhagavatam.4.6.43)

कुर्वन्ति नैव विबुधास्तपसो व्ययं वै शापेन तुच्छफलदेन महानुभावाः । व्यास उवाच । इत्थं निशम्य वचनं सुरकामिनीनां तावूचतुर्मुनिवरौ विनयानतानाम्

kurvanti naiva vibudhāstapaso vyayaṁ vai śāpena tucchaphaladena mahānubhāvāḥ vyāsa uvāca itthaṁ niśamya vacanaṁ surakāminīnāṁ tāvūcaturmunivarau vinayānatānām

"महानुभाव विद्वान् लोग तुच्छ फल देने वाले शाप के द्वारा अपने तप का क्षय कभी नहीं करते।" व्यास जी ने कहा — देवांगनाओं के इस प्रकार विनम्र वचन सुनकर, वे दोनों मुनिवर उन विनयावनत अप्सराओं से बोले —

श्लोक 44 (devibhagavatam.4.6.44)

प्रीतौ प्रसन्नवदनौ जितकामलोभौ धर्मात्मजौ निजतपोरुचिशोभिताङ्गौ । नरनारायणावूचतुः ब्रुवन्तु वाञ्छितान् कामान्ददावस्तुष्टमानसौ

prītau prasannavadanau jitakāmalobhau dharmātmajau nijataporuciśobhitāṅgau naranārāyaṇāvūcatuḥ bruvantu vāñchitān kāmāndadāvastuṣṭamānasau

प्रसन्न-मुख, काम-लोभ पर विजयी, धर्म के वे दोनों पुत्र, अपने तप की कान्ति से देदीप्यमान — नर-नारायण ने कहा — "अपनी इच्छित वस्तुएँ कहो, हम प्रसन्नचित्त होकर उन्हें प्रदान करेंगे।"

श्लोक 45 (devibhagavatam.4.6.45)

यान्तु स्वर्गं गहीत्वेमामुर्वशीं चारुलोचनाम् । उपायनमियं बाला गच्छत्वद्य मनोहरा

yāntu svargaṁ gahītvemāmurvaśīṁ cārulocanām upāyanamiyaṁ bālā gacchatvadya manoharā

"ये सब इस चारुलोचना उर्वशी को साथ लेकर स्वर्ग को जाएँ। यह उपहार-रूपा मनोहर बालिका आज ही वहाँ जाए —

श्लोक 46 (devibhagavatam.4.6.46)

दत्तावाभ्यां मघवतः प्रीणनायोरुसम्भवा । स्वस्त्यस्तु सर्वदेवेभ्यो यथेष्टं प्रव्रजन्तु च

dattāvābhyāṁ maghavataḥ prīṇanāyorusambhavā svastyastu sarvadevebhyo yatheṣṭaṁ pravrajantu ca

हमारी जाँघ से उत्पन्न यह कन्या हमने मघवान् की प्रसन्नता के लिए दी है। समस्त देवताओं का कल्याण हो, और वे अपनी इच्छानुसार लौट जाएँ।"

श्लोक 47 (devibhagavatam.4.6.47)

(न कस्यापि तपोविघ्नं प्रकर्तव्यमतः परं ।)॥ देव्य ऊचुः । क्व गच्छामो महाभाग प्राप्तास्ते पादपङ्कजम् । नारायण सुरश्रेष्ठ भक्त्या परमया मुदा

(na kasyāpi tapovighnaṁ prakartavyamataḥ paraṁ ) devya ūcuḥ kva gacchāmo mahābhāga prāptāste pādapaṅkajam nārāyaṇa suraśreṣṭha bhaktyā paramayā mudā

"अब से किसी के भी तप में विघ्न न किया जाए।" देवियों ने कहा — "हे महाभाग! हे सुरश्रेष्ठ नारायण! हम परम भक्ति और आनन्द से आपके चरण-कमलों में आ पहुँची हैं — अब हम कहाँ जाएँ?

श्लोक 48 (devibhagavatam.4.6.48)

वाञ्छितं चेद्वरं नाथ ददासि मधुसूदन । तुष्टः कमलपत्राक्ष ब्रवीमो मनसेप्सितम्

vāñchitaṁ cedvaraṁ nātha dadāsi madhusūdana tuṣṭaḥ kamalapatrākṣa bravīmo manasepsitam

हे नाथ! हे मधुसूदन! यदि आप प्रसन्न होकर हमें इच्छित वरदान देंगे, हे कमलनयन! तो हम अपने मन की बात कहती हैं।

श्लोक 49 (devibhagavatam.4.6.49)

पतिस्त्वं भव देवेश वरमेनं परन्तप । भवामः प्रीतियुक्तास्त्वां सेवितुं जगदीश्वर

patistvaṁ bhava deveśa varamenaṁ parantapa bhavāmaḥ prītiyuktāstvāṁ sevituṁ jagadīśvara

हे देवेश! हे परन्तप! आप हमारे पति बनिए — यही वरदान दीजिए। हे जगदीश्वर! हम प्रेमपूर्वक आपकी सेवा करने में तत्पर रहेंगी।

श्लोक 50 (devibhagavatam.4.6.50)

त्वया चोत्पादिता नार्यः सन्त्यन्याश्चारुलोचनाः । उर्वश्याद्यास्तथा यान्तु स्वर्गं वै भवदाज्ञया

tvayā cotpāditā nāryaḥ santyanyāścārulocanāḥ urvaśyādyāstathā yāntu svargaṁ vai bhavadājñayā

आपके द्वारा उत्पन्न उर्वशी आदि जो अन्य चारुलोचना नारियाँ हैं, वे आपकी आज्ञा से स्वर्ग को चली जाएँ —

श्लोक 51 (devibhagavatam.4.6.51)

स्त्रीणां षोडशसाहस्रं तिष्ठत्वत्र शतार्धकम् । सेवां तेऽत्र करिष्यामो युवयोस्तापसोत्तमौ

strīṇāṁ ṣoḍaśasāhasraṁ tiṣṭhatvatra śatārdhakam sevāṁ te'tra kariṣyāmo yuvayostāpasottamau

किन्तु सोलह हजार पचास स्त्रियाँ यहीं रहें — हे तपस्वियों में श्रेष्ठ! हम यहाँ आप दोनों की सेवा करेंगी।

श्लोक 52 (devibhagavatam.4.6.52)

वाञ्छितं देहि देवेश सत्यवाग्भव माधव । आशाभङ्गो हि नारीणां हिंसनं परिकीर्तितम्

vāñchitaṁ dehi deveśa satyavāgbhava mādhava āśābhaṅgo hi nārīṇāṁ hiṁsanaṁ parikīrtitam

हे देवेश! हमारी इच्छा पूर्ण कीजिए, हे माधव! सत्यवादी बनिए। क्योंकि स्त्रियों की आशा भंग करना हिंसा ही कहा गया है।

श्लोक 53 (devibhagavatam.4.6.53)

कामार्तानाञ्च मुनिभिर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः । भाग्ययोगादिह प्राप्ताः स्वर्गात्प्रेमपरिप्लुताः

kāmārtānāñca munibhirdharmajñaistattvadarśibhiḥ bhāgyayogādiha prāptāḥ svargātpremapariplutāḥ

धर्मज्ञ और तत्त्वदर्शी मुनियों के अनुसार, कामातुर स्त्रियों की रक्षा करनी चाहिए — सौभाग्यवश हम प्रेम से आप्लावित होकर स्वर्ग से यहाँ आई हैं।

श्लोक 54 (devibhagavatam.4.6.54)

त्यक्तुं नार्हसि देवेश समर्थोऽसि जगत्पते । नारायण उवाच । पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं मयात्र वै

tyaktuṁ nārhasi deveśa samartho'si jagatpate nārāyaṇa uvāca pūrṇaṁ varṣasahasraṁ tu tapastaptaṁ mayātra vai

हे देवेश! आप हमें त्यागने योग्य नहीं हैं — आप समर्थ हैं, हे जगत्पते!" नारायण ने कहा — "मैंने यहाँ पूर्ण एक सहस्र वर्ष तक तप किया है।

श्लोक 55 (devibhagavatam.4.6.55)

जितेन्द्रियेण चार्वङ्ग्यः कथं भङ्गं करोम्यतः । नेच्छा कामे सुखे काचित्सुखधर्मविनाशके

jitendriyeṇa cārvaṅgyaḥ kathaṁ bhaṅgaṁ karomyataḥ necchā kāme sukhe kācitsukhadharmavināśake

हे सुन्दरांगियो! मैं जितेन्द्रिय होकर इसे कैसे भंग करूँ? सुख और धर्म दोनों को नष्ट करने वाले उस काम-सुख की मुझे कोई इच्छा नहीं है।

श्लोक 56 (devibhagavatam.4.6.56)

पशूनामपि साधर्म्ये रमेत मतिमान्कथम् । अप्सरस ऊचुः । शब्दादीनां च पञ्चानां मध्ये स्पर्शसुखं वरम्

paśūnāmapi sādharmye rameta matimānkatham apsarasa ūcuḥ śabdādīnāṁ ca pañcānāṁ madhye sparśasukhaṁ varam

पशुओं के समान आचरण में बुद्धिमान् व्यक्ति भला कैसे रमण करे?" अप्सराओं ने कहा — "शब्द आदि पाँचों विषयों में स्पर्श-सुख ही सर्वश्रेष्ठ है;

श्लोक 57 (devibhagavatam.4.6.57)

आनन्दरसमूलं वै नान्यदस्ति सुखं किल । अतोऽस्माकं महाराज वचनं कुरु सर्वथा

ānandarasamūlaṁ vai nānyadasti sukhaṁ kila ato'smākaṁ mahārāja vacanaṁ kuru sarvathā

वास्तव में आनन्द-रस का मूल उसी में है, इससे बढ़कर और कोई सुख नहीं। इसलिए हे महाराज! सर्वथा हमारी बात मानिए।

श्लोक 58 (devibhagavatam.4.6.58)

निर्भरं सुखमासाद्य चरस्व गन्धमादने । यदि वाञ्छसि नाकत्वं नाधिको गन्धमादनात्

nirbharaṁ sukhamāsādya carasva gandhamādane yadi vāñchasi nākatvaṁ nādhiko gandhamādanāt

यहाँ गन्धमादन में भरपूर सुख प्राप्त करके विचरण कीजिए। यदि आप स्वर्ग की कामना करते हैं, तो गन्धमादन से बढ़कर कुछ भी नहीं है;

श्लोक 59 (devibhagavatam.4.6.59)

रमस्वात्र शुभे स्थाने प्राप्य सर्वाः सुराङ्गनाः

ramasvātra śubhe sthāne prāpya sarvāḥ surāṅganāḥ

इस शुभ स्थान में सभी देवांगनाओं को प्राप्त कर, यहीं रमण कीजिए।"

अध्याय 5अध्याय-सूचीअध्याय 7