चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 7
अहंकार के आवर्तन का वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.4.7.1)
व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तासां धर्मपुत्रः प्रतापवान् । विमर्शमकरोच्चित्ते किं कर्तव्यं मयाधुना
vyāsa uvāca ityākarṇya vacastāsāṁ dharmaputraḥ pratāpavān vimarśamakaroccitte kiṁ kartavyaṁ mayādhunā
व्यास जी ने कहा — उनके ये वचन सुनकर, प्रतापी धर्मपुत्र ने मन में विचार किया — "अब मुझे क्या करना चाहिए?
श्लोक 2 (devibhagavatam.4.7.2)
हास्योऽहं मुनिवृन्देषु भविष्याम्यद्य सङ्गमात् । अहङ्कारादिदं प्राप्तं दुःखं नात्र विचारणा । मूलं धर्मविनाशस्य प्रथमं यदहङ्कृतिः
hāsyo'haṁ munivṛndeṣu bhaviṣyāmyadya saṅgamāt ahaṅkārādidaṁ prāptaṁ duḥkhaṁ nātra vicāraṇā mūlaṁ dharmavināśasya prathamaṁ yadahaṅkṛtiḥ
आज इस संगम के कारण मुनि-समुदाय में मेरी हँसी होगी। यह दुःख अहंकार से ही प्राप्त हुआ है, इसमें कोई संदेह नहीं। धर्म-विनाश का मूल कारण सबसे पहले अहंकार ही है —
श्लोक 3 (devibhagavatam.4.7.3)
मूलं संसारवृक्षस्य यतः प्रोक्तो महात्मभिः । दृष्ट्वा मौनं समाधाय न स्थितोऽहं समागतम्
mūlaṁ saṁsāravṛkṣasya yataḥ prokto mahātmabhiḥ dṛṣṭvā maunaṁ samādhāya na sthito'haṁ samāgatam
क्योंकि महात्माओं ने इसे संसार-वृक्ष का मूल कहा है। इन्हें देखकर, मौन धारण करते हुए भी, मैं आए हुए अप्सरा-समूह से पृथक् नहीं रह सका;
श्लोक 4 (devibhagavatam.4.7.4)
वाराङ्गनागणं जुष्टं तेनासं दुःखभाजनम् । उत्पादितास्तथा नार्यो मया धर्मव्ययेन वै
vārāṅganāgaṇaṁ juṣṭaṁ tenāsaṁ duḥkhabhājanam utpāditāstathā nāryo mayā dharmavyayena vai
मैंने वारांगनाओं के समूह से मेलजोल किया, और इसी कारण मैं दुःख का पात्र बन गया। मैंने भी धर्म-व्यय करके स्त्रियाँ उत्पन्न कीं;
श्लोक 5 (devibhagavatam.4.7.5)
तास्तु मां बाधितुं वृत्ताः कामार्ताः प्रमदोत्तमाः । ऊर्णनाभिरिवाद्याहं जालेन स्वकृतेन वै
tāstu māṁ bādhituṁ vṛttāḥ kāmārtāḥ pramadottamāḥ ūrṇanābhirivādyāhaṁ jālena svakṛtena vai
और अब वे कामातुर श्रेष्ठ स्त्रियाँ मुझे ही सताने पर तुली हैं। मकड़ी की भाँति मैं आज अपने ही रचे जाल में,
श्लोक 6 (devibhagavatam.4.7.6)
बद्धोऽस्मि सुदृढेनात्र किं कर्तव्यमतः परम् । यदि चिन्तां समुत्सृज्य सन्त्यजाम्यबला इमाः
baddho'smi sudṛḍhenātra kiṁ kartavyamataḥ param yadi cintāṁ samutsṛjya santyajāmyabalā imāḥ
दृढ़तापूर्वक बँध गया हूँ। अब क्या करना चाहिए? यदि मैं सोच-विचार छोड़कर इन असहाय स्त्रियों को त्याग दूँ,
श्लोक 7 (devibhagavatam.4.7.7)
शप्त्वा भ्रष्टा व्रजिष्यन्ति सर्वा भग्नमनोरथाः । मुक्तोऽहं सञ्चरिष्यामि विजने परमं तपः
śaptvā bhraṣṭā vrajiṣyanti sarvā bhagnamanorathāḥ mukto'haṁ sañcariṣyāmi vijane paramaṁ tapaḥ
तो वे सभी शाप देकर, अपनी आशाएँ टूटी हुई, चली जाएँगी; और मैं मुक्त होकर एकांत में परम तप के लिए विचरण करूँगा।
श्लोक 8 (devibhagavatam.4.7.8)
तस्मात्क्रोधं समुत्पाद्य त्यक्ष्यामि सुन्दरीगणम् । व्यास उवाच । इति सञ्चिन्त्य मनसा मुनिर्नारायणस्तदा
tasmātkrodhaṁ samutpādya tyakṣyāmi sundarīgaṇam vyāsa uvāca iti sañcintya manasā munirnārāyaṇastadā
इसलिए क्रोध उत्पन्न करके मैं इस सुन्दरी-समूह को त्याग दूँगा।" व्यास जी ने कहा — इस प्रकार मन में विचार करके मुनि नारायण ने तब —
श्लोक 9 (devibhagavatam.4.7.9)
विमर्शमकरोच्चित्ते सुखोत्पादनसाधने । द्वितीयोऽयं महाशत्रुः क्रोधः सन्तापकारकः
vimarśamakaroccitte sukhotpādanasādhane dvitīyo'yaṁ mahāśatruḥ krodhaḥ santāpakārakaḥ
सुख उत्पन्न करने के उस उपाय पर मन में विचार किया — "यह क्रोध भी एक दूसरा महान् शत्रु है, संतापकारी है;
श्लोक 10 (devibhagavatam.4.7.10)
कामादप्यधिको लोके लोभादपि च दारुणः । क्रोधाभिभूतः कुरुते हिंसां प्राणविघातिनीम्
kāmādapyadhiko loke lobhādapi ca dāruṇaḥ krodhābhibhūtaḥ kurute hiṁsāṁ prāṇavighātinīm
यह संसार में काम से भी अधिक और लोभ से भी अधिक भयंकर है। क्रोध से अभिभूत व्यक्ति प्राणघातक हिंसा करता है,
श्लोक 11 (devibhagavatam.4.7.11)
दुःखदां सर्वभूतानां नरकारामदीर्घिकाम् । यथाग्निर्घर्षणाज्जातः पादपं प्रदहेत्तथा
duḥkhadāṁ sarvabhūtānāṁ narakārāmadīrghikām yathāgnirgharṣaṇājjātaḥ pādapaṁ pradahettathā
जो सभी प्राणियों को दुःखदायी होती है — नरकरूपी उद्यान की सिंचाई करने वाली बावड़ी के समान। जैसे घर्षण से उत्पन्न अग्नि वृक्ष को ही जला डालती है,
श्लोक 12 (devibhagavatam.4.7.12)
देहोत्पन्नस्तथा क्रोधो देहं दहति दारुणः । व्यास उवाच । इति सञ्चिन्त्यमानं तं भ्रातरं दीनमानसम्
dehotpannastathā krodho dehaṁ dahati dāruṇaḥ vyāsa uvāca iti sañcintyamānaṁ taṁ bhrātaraṁ dīnamānasam
वैसे ही देह में उत्पन्न भयंकर क्रोध उसी देह को जला डालता है।" व्यास जी ने कहा — इस प्रकार विचारमग्न, दीनमन अपने भाई से,
श्लोक 13 (devibhagavatam.4.7.13)
उवाच वचनं तथ्यं नरो धर्मसुतोऽनुजः । नर उवाच । नारायण महाभाग कोपं यच्छ महामते
uvāca vacanaṁ tathyaṁ naro dharmasuto'nujaḥ nara uvāca nārāyaṇa mahābhāga kopaṁ yaccha mahāmate
धर्मपुत्र नर ने, जो अनुज थे, ये यथार्थ वचन कहे। नर ने कहा — "हे नारायण! हे महाभाग! हे महामते! क्रोध को रोकिए।
श्लोक 14 (devibhagavatam.4.7.14)
शान्तं भावं समाश्रित्य नाशयाहङ्कृतिं पराम् । पुराहङ्कारदोषेण तपो नष्टं किलावयोः
śāntaṁ bhāvaṁ samāśritya nāśayāhaṅkṛtiṁ parām purāhaṅkāradoṣeṇa tapo naṣṭaṁ kilāvayoḥ
शान्त भाव का आश्रय लेकर अपने प्रबल अहंकार का नाश कीजिए। पहले भी अहंकार के दोष से ही हम दोनों का तप नष्ट हो चुका है —
श्लोक 15 (devibhagavatam.4.7.15)
सङ्ग्रामश्चाभवत्ताभ्यां भावाभ्यामसुरेण ह । दिव्यवर्षसहस्रं तु प्रह्लादेन महाद्भुतम्
saṅgrāmaścābhavattābhyāṁ bhāvābhyāmasureṇa ha divyavarṣasahasraṁ tu prahlādena mahādbhutam
उन्हीं भावों के कारण हम दोनों का एक असुर के साथ, प्रह्लाद के साथ, एक हजार दिव्य वर्षों तक चलने वाला अत्यंत अद्भुत युद्ध हुआ था —
श्लोक 16 (devibhagavatam.4.7.16)
दुःखं बहुतरं प्राप्तं तत्रावाभ्यां सुरोत्तम । तस्मात्क्रोधं परित्यज्य शान्तो भव मुनीश्वर
duḥkhaṁ bahutaraṁ prāptaṁ tatrāvābhyāṁ surottama tasmātkrodhaṁ parityajya śānto bhava munīśvara
हे सुरोत्तम! उसमें हम दोनों को अत्यधिक दुःख प्राप्त हुआ था। इसलिए क्रोध त्यागकर शान्त हो जाइए, हे मुनीश्वर!
श्लोक 17 (devibhagavatam.4.7.17)
(शान्तत्वं तपसो मूलं मुनिभिः परिकीर्तितं ।)॥ व्यास उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा शान्तोऽभूद्धर्मनन्दनः । जनमेजय उवाच । संशयोऽयं मुनिश्रेष्ठ प्रह्लादेन महात्मना
(śāntatvaṁ tapaso mūlaṁ munibhiḥ parikīrtitaṁ ) vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā śānto'bhūddharmanandanaḥ janamejaya uvāca saṁśayo'yaṁ muniśreṣṭha prahlādena mahātmanā
"मुनियों ने शान्ति को ही तप का मूल कहा है।" व्यास जी ने कहा — उसके ये वचन सुनकर धर्मनन्दन शान्त हो गए। जनमेजय ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! मेरा यह संशय है — महात्मा प्रह्लाद के साथ,
श्लोक 18 (devibhagavatam.4.7.18)
विष्णुभक्तेन शान्तेन कथं युद्धं कृतं पुरा । कृतवन्तौ कथं युद्धं नरनारायणावृषी
viṣṇubhaktena śāntena kathaṁ yuddhaṁ kṛtaṁ purā kṛtavantau kathaṁ yuddhaṁ naranārāyaṇāvṛṣī
जो विष्णु-भक्त और शान्त-स्वभाव थे, उनके साथ पहले युद्ध कैसे हुआ? नर-नारायण दोनों ऋषियों ने युद्ध कैसे किया,
श्लोक 19 (devibhagavatam.4.7.19)
तापसौ धर्मपुत्रौ द्वौ सुशान्तमानसावुभौ । समागमः कथं जातस्तयोर्दैत्यसुतस्य च
tāpasau dharmaputrau dvau suśāntamānasāvubhau samāgamaḥ kathaṁ jātastayordaityasutasya ca
वे दोनों तपस्वी, धर्म के पुत्र, अत्यंत शान्तचित्त थे। उन दोनों की उस दैत्य-पुत्र के साथ भेंट कैसे हुई?
श्लोक 20 (devibhagavatam.4.7.20)
सङ्ग्रामस्तु कथं ताभ्यां कृतस्तेन महात्मना । प्रह्लादोऽप्यतिधर्मात्मा ज्ञानवान्विष्णुतत्परः
saṅgrāmastu kathaṁ tābhyāṁ kṛtastena mahātmanā prahlādo'pyatidharmātmā jñānavānviṣṇutatparaḥ
और उन दोनों का उस महात्मा के साथ युद्ध कैसे हुआ? प्रह्लाद भी अत्यंत धर्मात्मा, ज्ञानवान् तथा विष्णु-परायण थे।
श्लोक 21 (devibhagavatam.4.7.21)
नरनारायणौ तद्वत्तापसौ सत्त्वसंस्थितौ । तेन ताभ्यां समुद्भूतं वैरं यदि परस्परम्
naranārāyaṇau tadvattāpasau sattvasaṁsthitau tena tābhyāṁ samudbhūtaṁ vairaṁ yadi parasparam
नर-नारायण भी उसी प्रकार सत्त्वगुण में स्थित तपस्वी थे। यदि उनके और उसके बीच परस्पर वैर उत्पन्न हुआ,
श्लोक 22 (devibhagavatam.4.7.22)
तदा तपसि धर्मे च श्रम एव हि केवलम् । क्व जपः क्व तपश्चर्या पुरा सत्ययुगेऽपि च
tadā tapasi dharme ca śrama eva hi kevalam kva japaḥ kva tapaścaryā purā satyayuge'pi ca
तो फिर तप और धर्म तो केवल परिश्रम मात्र ही रह जाते हैं। सत्ययुग में भी जप और तपश्चर्या का क्या प्रयोजन,
श्लोक 23 (devibhagavatam.4.7.23)
तादृशैर्न जितं चित्तं क्रोधाहङ्कारसंवृतम् । न क्रोधो न च मात्सर्यमहङ्काराङ्कुरं विना
tādṛśairna jitaṁ cittaṁ krodhāhaṅkārasaṁvṛtam na krodho na ca mātsaryamahaṅkārāṅkuraṁ vinā
यदि ऐसे लोगों द्वारा भी क्रोध-अहंकार से आवृत मन विजित न हो सका हो? अहंकार के अंकुर के बिना न तो क्रोध होता है, न मात्सर्य —
श्लोक 24 (devibhagavatam.4.7.24)
अहङ्कारात्समुत्पन्नाः कामक्रोधादयः किल । वर्षकोटिसहस्रं तु तपः कृत्वातिदारुणम्
ahaṅkārātsamutpannāḥ kāmakrodhādayaḥ kila varṣakoṭisahasraṁ tu tapaḥ kṛtvātidāruṇam
काम, क्रोध आदि सभी अहंकार से ही उत्पन्न होते हैं। दस अरब वर्षों तक भी अत्यंत घोर तप करने पर,
श्लोक 25 (devibhagavatam.4.7.25)
अहङ्काराङ्कुरे जाते व्यर्थं भवति सर्वथा । यथा सूर्योदये जाते तमोरूपं न तिष्ठति
ahaṅkārāṅkure jāte vyarthaṁ bhavati sarvathā yathā sūryodaye jāte tamorūpaṁ na tiṣṭhati
यदि अहंकार का अंकुर उत्पन्न हो जाए, तो वह सर्वथा व्यर्थ हो जाता है। जैसे सूर्योदय होने पर अंधकार का रूप नहीं टिकता,
श्लोक 26 (devibhagavatam.4.7.26)
अहङ्काराङ्कुरस्याग्रे तथा पुण्यं न तिष्ठति । प्रह्लादोऽपि महाभाग हरिणा समयुध्यत
ahaṅkārāṅkurasyāgre tathā puṇyaṁ na tiṣṭhati prahlādo'pi mahābhāga hariṇā samayudhyata
वैसे ही अहंकार के अंकुर के सामने पुण्य नहीं टिक पाता। हे महाभाग! प्रह्लाद ने भी हरि के साथ युद्ध किया —
श्लोक 27 (devibhagavatam.4.7.27)
तदा व्यर्थं कृतं सर्वं सुकृतं किल भूतले । नरनारायणौ शान्तौ विहाय परमं तपः
tadā vyarthaṁ kṛtaṁ sarvaṁ sukṛtaṁ kila bhūtale naranārāyaṇau śāntau vihāya paramaṁ tapaḥ
तब पृथ्वी पर किया गया समस्त सुकृत्य निश्चय ही व्यर्थ हो गया। शान्त-स्वभाव नर-नारायण भी अपने परम तप को छोड़कर,
श्लोक 28 (devibhagavatam.4.7.28)
कृतवन्तौ यदा युद्धं क्व शमः सुकृतं पुनः । ईदृग्भ्यां सत्त्वयुक्ताभ्यामजेया यद्यहङ्कृतिः
kṛtavantau yadā yuddhaṁ kva śamaḥ sukṛtaṁ punaḥ īdṛgbhyāṁ sattvayuktābhyāmajeyā yadyahaṅkṛtiḥ
जब युद्ध करने लगे, तो फिर शांति और सुकृत्य कहाँ रहे? यदि सत्त्वगुण-सम्पन्न इन दोनों के लिए भी अहंकार अजेय रहा,
श्लोक 29 (devibhagavatam.4.7.29)
मादृशानाञ्ज का वार्ता मुनेऽहङ्कारसङ्क्षये । अहङ्कारपरित्यक्तो न कोऽप्यस्ति जगत्त्रये
mādṛśānāñja kā vārtā mune'haṅkārasaṅkṣaye ahaṅkāraparityakto na ko'pyasti jagattraye
तो हे मुने! मुझ जैसे लोगों के अहंकार-नाश की तो बात ही क्या? तीनों लोकों में ऐसा कोई भी नहीं है, जो अहंकार से पूर्णतः रहित हो —
श्लोक 30 (devibhagavatam.4.7.30)
न भूतो भविता नैव यस्त्यक्तस्तेन सर्वथा । मुच्यते लोहनिगडैर्बद्धः काष्ठमयैस्तथा
na bhūto bhavitā naiva yastyaktastena sarvathā mucyate lohanigaḍairbaddhaḥ kāṣṭhamayaistathā
न कोई ऐसा हुआ है, न होगा, जो सर्वथा उससे मुक्त हो। लोहे की बेड़ियों से बँधा हुआ, अथवा काठ की बेड़ियों से बँधा हुआ, तो मुक्त भी हो सकता है,
श्लोक 31 (devibhagavatam.4.7.31)
अहङ्कारनिबद्धस्तु न कदाचिद्विमुच्यते । अहङ्कारावृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
ahaṅkāranibaddhastu na kadācidvimucyate ahaṅkārāvṛtaṁ sarvaṁ jagatsthāvarajaṅgamam
किन्तु अहंकार से बँधा हुआ प्राणी कभी भी मुक्त नहीं हो पाता। यह सम्पूर्ण चराचर जगत् अहंकार से आवृत है,
श्लोक 32 (devibhagavatam.4.7.32)
भ्रमत्येव हि संसारे विष्ठामूत्रप्रदूषिते । ब्रह्मज्ञानं कुतस्तावत्संसारे मोहसंवृते
bhramatyeva hi saṁsāre viṣṭhāmūtrapradūṣite brahmajñānaṁ kutastāvatsaṁsāre mohasaṁvṛte
और मल-मूत्र से दूषित इस संसार में भ्रमण करता ही रहता है। फिर मोह से आवृत इस संसार में ब्रह्मज्ञान भला कहाँ से हो?
श्लोक 33 (devibhagavatam.4.7.33)
मतं मीमांसकानां वै सम्मतं भाति सुव्रत । महान्तोऽपि सदा युक्ताः कामक्रोधादिभिर्मुने
mataṁ mīmāṁsakānāṁ vai sammataṁ bhāti suvrata mahānto'pi sadā yuktāḥ kāmakrodhādibhirmune
हे सुव्रत! मीमांसकों का मत ही युक्तिसंगत प्रतीत होता है — क्योंकि हे मुने! महापुरुष भी सदा काम-क्रोध आदि से युक्त रहते हैं।
श्लोक 34 (devibhagavatam.4.7.34)
मादृशानां कलावस्मिन्का कथा मुनिसत्तम । व्यास उवाच । कार्यं वै कारणाद्भिन्नं कथं भवति भारत
mādṛśānāṁ kalāvasminkā kathā munisattama vyāsa uvāca kāryaṁ vai kāraṇādbhinnaṁ kathaṁ bhavati bhārata
फिर इस कलियुग में मुझ जैसे लोगों की तो बात ही क्या, हे मुनिसत्तम!" व्यास जी ने कहा — हे भारत! कार्य अपने कारण से भिन्न कैसे हो सकता है?
श्लोक 35 (devibhagavatam.4.7.35)
कटकं कुण्डलञ्चैव सुवर्णसदृशं भवेत् । अहङ्कारोद्भवं सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम्
kaṭakaṁ kuṇḍalañcaiva suvarṇasadṛśaṁ bhavet ahaṅkārodbhavaṁ sarvaṁ brahmāṇḍaṁ sacarācaram
कड़ा और कुण्डल भी सुवर्ण के ही समान होते हैं। यह चराचर सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड भी अहंकार से ही उत्पन्न हुआ है —
श्लोक 36 (devibhagavatam.4.7.36)
पटस्तन्तुवशः प्रोक्तस्तद्वियुक्तः कथं भवेत् । मायागुणैस्त्रिभिः सर्वं रचितं स्थिरजङ्गमम्
paṭastantuvaśaḥ proktastadviyuktaḥ kathaṁ bhavet māyāguṇaistribhiḥ sarvaṁ racitaṁ sthirajaṅgamam
वस्त्र सूत के ही अधीन कहा गया है — वह सूत से विलग कैसे हो सकता है? माया के तीनों गुणों से ही सम्पूर्ण चराचर सृष्टि रची गई है —
श्लोक 37 (devibhagavatam.4.7.37)
सतृणस्तम्बपर्यन्तं का तत्र परिदेवना । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्ते चाहङ्कारमोहिताः
satṛṇastambaparyantaṁ kā tatra paridevanā brahmā viṣṇustathā rudraste cāhaṅkāramohitāḥ
तृण-मात्र तक भी — तो फिर इस पर विलाप करने से क्या लाभ? ब्रह्मा, विष्णु तथा रुद्र भी अहंकार से मोहित होकर,
श्लोक 38 (devibhagavatam.4.7.38)
भ्रमन्त्यस्मिन्महागाधे संसारे नृपसत्तम । वसिष्ठनारदाद्याश्च मुनयो ज्ञानिनः परम्
bhramantyasminmahāgādhe saṁsāre nṛpasattama vasiṣṭhanāradādyāśca munayo jñāninaḥ param
हे नृपसत्तम! इस गहन, अगाध संसार में भ्रमण करते हैं। वसिष्ठ, नारद आदि परम ज्ञानी मुनि भी,
श्लोक 39 (devibhagavatam.4.7.39)
तेऽभिभूताः संसरन्ति संसारेऽस्मिन्पुनः पुनः । न कोऽप्यस्ति नृपश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु देहभृत्
te'bhibhūtāḥ saṁsaranti saṁsāre'sminpunaḥ punaḥ na ko'pyasti nṛpaśreṣṭha triṣu lokeṣu dehabhṛt
अभिभूत होकर इसी संसार में बार-बार भ्रमण करते हैं। हे नृपश्रेष्ठ! तीनों लोकों में कोई भी देहधारी ऐसा नहीं है,
श्लोक 40 (devibhagavatam.4.7.40)
एभिर्मायागुणैर्मुक्तः शान्त आत्मसुखे स्थितः । कामक्रोधौ तथा लोभो मोहोऽहङ्कारसम्भवः
ebhirmāyāguṇairmuktaḥ śānta ātmasukhe sthitaḥ kāmakrodhau tathā lobho moho'haṅkārasambhavaḥ
जो इन मायागुणों से मुक्त होकर, शान्त होकर, आत्मसुख में स्थित हो। काम, क्रोध, लोभ तथा मोह — ये सभी अहंकार से उत्पन्न होकर,
श्लोक 41 (devibhagavatam.4.7.41)
न मुञ्चन्ति नरं सर्वं देहवन्तं नृपोत्तम । अधीत्य वेदशास्त्राणि पुराणानि विचिन्त्य च
na muñcanti naraṁ sarvaṁ dehavantaṁ nṛpottama adhītya vedaśāstrāṇi purāṇāni vicintya ca
हे नृपोत्तम! किसी भी देहधारी को कभी नहीं छोड़ते। वेद-शास्त्रों का अध्ययन करके, पुराणों का चिंतन करके,
श्लोक 42 (devibhagavatam.4.7.42)
कृत्वा तीर्थाटनं दानं ध्यानञ्चैव सुरार्चनम् । करोति विषयासक्तः सर्वं कर्म च चौरवत्
kṛtvā tīrthāṭanaṁ dānaṁ dhyānañcaiva surārcanam karoti viṣayāsaktaḥ sarvaṁ karma ca cauravat
तथा तीर्थाटन, दान, ध्यान और देवार्चन करके भी, विषयासक्त मनुष्य यह सब कर्म चोर की भाँति ही करता है,
श्लोक 43 (devibhagavatam.4.7.43)
विचारयति नो पूर्वं काममोहमदान्वितः । कृते युगेऽपि त्रेतायां द्वापरे कुरुनन्दन
vicārayati no pūrvaṁ kāmamohamadānvitaḥ kṛte yuge'pi tretāyāṁ dvāpare kurunandana
वह पूर्व में कभी विचार नहीं करता, काम-मोह-मद से युक्त होकर। हे कुरुनन्दन! कृतयुग में, त्रेता में, द्वापर में भी,
श्लोक 44 (devibhagavatam.4.7.44)
विद्धोऽत्रास्ति च धर्मोऽपि का कथाद्य कलौ पुनः । स्पर्धा सदैव सद्रोहा लोभामर्षौ च सर्वदा
viddho'trāsti ca dharmo'pi kā kathādya kalau punaḥ spardhā sadaiva sadrohā lobhāmarṣau ca sarvadā
यहाँ धर्म भी घायल-सा ही रहा है — फिर आज के कलियुग की तो बात ही क्या? सदा प्रतिस्पर्धा, सदा द्रोह, तथा सर्वदा लोभ और अमर्ष ही व्याप्त रहते हैं;
श्लोक 45 (devibhagavatam.4.7.45)
एवंविधोऽस्ति संसारो नात्र कार्या विचारणा । साधवो विरला लोके भवन्ति गतमत्सराः
evaṁvidho'sti saṁsāro nātra kāryā vicāraṇā sādhavo viralā loke bhavanti gatamatsarāḥ
ऐसा ही यह संसार है, इस पर अधिक विचार करने की आवश्यकता नहीं। संसार में द्वेष-रहित साधुजन विरले ही होते हैं;
श्लोक 46 (devibhagavatam.4.7.46)
जितक्रोधा जितामर्षा दृष्टान्तार्थं व्यवस्थिताः । राजोवाच । ते धन्याः कृतपुण्यास्ते मदमोहविवर्जिताः
jitakrodhā jitāmarṣā dṛṣṭāntārthaṁ vyavasthitāḥ rājovāca te dhanyāḥ kṛtapuṇyāste madamohavivarjitāḥ
जिन्होंने क्रोध और अमर्ष पर विजय पाई है, वे केवल दृष्टान्त के लिए ही स्थित हैं।" राजा ने कहा — "धन्य हैं वे पुण्यवान्, जो मद और मोह से रहित हैं,
श्लोक 47 (devibhagavatam.4.7.47)
जितेन्द्रियाः सदाचारा जितं तैर्भुवनत्रयम् । दुनोमि पातकं स्मृत्वा पितुर्मम महात्मनः
jitendriyāḥ sadācārā jitaṁ tairbhuvanatrayam dunomi pātakaṁ smṛtvā piturmama mahātmanaḥ
जितेन्द्रिय तथा सदाचारी, उन्होंने ही मानो त्रिभुवन को जीत लिया है। अपने महात्मा पिता के पाप का स्मरण करके मैं संतप्त हो रहा हूँ,
श्लोक 48 (devibhagavatam.4.7.48)
कृतस्तपस्विनः कण्ठे मृतसर्पो ह्यघं विना । अतस्तस्य मुनिश्रेष्ठ भविता किं ममाग्रतः
kṛtastapasvinaḥ kaṇṭhe mṛtasarpo hyaghaṁ vinā atastasya muniśreṣṭha bhavitā kiṁ mamāgrataḥ
जिन्होंने बिना किसी अपराध के एक तपस्वी के गले में मृत सर्प डाल दिया। हे मुनिश्रेष्ठ! अब उसका फल मेरे लिए क्या होगा?
श्लोक 49 (devibhagavatam.4.7.49)
न जाने बुद्धिसम्मोहात्किं वा कार्यं भविष्यति । मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति
na jāne buddhisammohātkiṁ vā kāryaṁ bhaviṣyati madhu paśyati mūḍhātmā prapātaṁ naiva paśyati
बुद्धि के सम्मोह के कारण मैं नहीं जानता कि क्या होगा। मूढ़ प्राणी केवल मधु को देखता है, गहरी खाई को नहीं देखता,
श्लोक 50 (devibhagavatam.4.7.50)
करोति निन्दितं कर्म नरकान्न बिभेति च । कथं युद्धं पुरा वृत्तं विस्तरात्तद्वदस्व मे
karoti ninditaṁ karma narakānna bibheti ca kathaṁ yuddhaṁ purā vṛttaṁ vistarāttadvadasva me
और निंदनीय कर्म करता है, नरक से भी नहीं डरता। अब मुझे विस्तार से बताइए कि पूर्वकाल में वह युद्ध कैसे हुआ था,
श्लोक 51 (devibhagavatam.4.7.51)
प्रह्लादेन यथा चोग्रं नरनारायणस्य वै । प्रह्लादस्तु कथं यातः पातालात्तद्वदस्व मे
prahlādena yathā cograṁ naranārāyaṇasya vai prahlādastu kathaṁ yātaḥ pātālāttadvadasva me
प्रह्लाद के साथ नर-नारायण का वह भीषण युद्ध कैसे हुआ। और प्रह्लाद पाताल से कैसे आए, यह भी मुझे बताइए।
श्लोक 52 (devibhagavatam.4.7.52)
सारस्वते महातीर्थे पुण्ये बदरिकाश्रमे । नरनारायणौ शान्तौ तापसौ मुनिसत्तमौ
sārasvate mahātīrthe puṇye badarikāśrame naranārāyaṇau śāntau tāpasau munisattamau
सरस्वती के महातीर्थ, पवित्र बदरिकाश्रम में, जहाँ शान्त तपस्वी और मुनिश्रेष्ठ नर-नारायण,
श्लोक 53 (devibhagavatam.4.7.53)
कृतवन्तौ तथा युद्धं हेतुना केन मानद । वैरं भवति वित्तार्थं दारार्थं वा परस्परम्
kṛtavantau tathā yuddhaṁ hetunā kena mānada vairaṁ bhavati vittārthaṁ dārārthaṁ vā parasparam
थे — वे इस प्रकार युद्ध किस कारण से करने लगे, हे मानद! धन के लिए अथवा स्त्री के लिए ही परस्पर वैर होता है —
श्लोक 54 (devibhagavatam.4.7.54)
एषणारहितौ कस्माच्चक्रतुः प्रधनं महत् । प्रह्लादोऽपि च धर्मात्मा ज्ञात्वा देवौ सनातनौ
eṣaṇārahitau kasmāccakratuḥ pradhanaṁ mahat prahlādo'pi ca dharmātmā jñātvā devau sanātanau
तो फिर एषणा-रहित होते हुए भी उन्होंने इतना बड़ा युद्ध क्यों किया? और धर्मात्मा प्रह्लाद ने भी, उन्हें सनातन देव जानते हुए भी,
श्लोक 55 (devibhagavatam.4.7.55)
कृतवान्स कथं युद्धं नरनारायणौ मुनी । एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि कारणम्
kṛtavānsa kathaṁ yuddhaṁ naranārāyaṇau munī etadvistarato brahmañchrotumicchāmi kāraṇam
नर-नारायण मुनियों के साथ युद्ध कैसे किया? हे ब्रह्मन्! मैं इसका कारण विस्तार से सुनना चाहता हूँ।