चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 8
प्रह्लाद की तीर्थयात्रा का वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.4.8.1)
सूत उवाच । इति पृष्टस्तदा विप्रो राज्ञा पारीक्षितेन वै । उवाच विस्तरात्सर्वं व्यासः सत्यवतीसुतः
sūta uvāca iti pṛṣṭastadā vipro rājñā pārīkṣitena vai uvāca vistarātsarvaṁ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
सूत जी ने कहा — परीक्षित्-पुत्र राजा द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर, विप्र सत्यवती-पुत्र व्यास जी ने सब कुछ विस्तार से कहा।
श्लोक 2 (devibhagavatam.4.8.2)
जनमेजयोऽपि धर्मात्मा निर्वेदं परमं गतः । चित्तं दुश्चरितं मत्वा वैराटीतनयस्य वै
janamejayo'pi dharmātmā nirvedaṁ paramaṁ gataḥ cittaṁ duścaritaṁ matvā vairāṭītanayasya vai
धर्मात्मा जनमेजय भी, वैराटी-पुत्र के दुश्चरित्र को मानकर, परम खेद को प्राप्त हुए —
श्लोक 3 (devibhagavatam.4.8.3)
तस्यैवोद्धरणार्थाय चकार सततं मनः । विप्रावमानपापेन यमलोकं गतस्य वै
tasyaivoddharaṇārthāya cakāra satataṁ manaḥ viprāvamānapāpena yamalokaṁ gatasya vai
वे निरंतर उन्हीं पिता के उद्धार के लिए मन में सोचते रहे, जो ब्राह्मण के अपमान के पाप से यमलोक को प्राप्त हो चुके थे।
श्लोक 4 (devibhagavatam.4.8.4)
पुन्नामनरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं स्वकम् । पुत्रेति नाम सार्थं स्यात्तेन तस्य मुनीश्वराः
punnāmanarakādyasmāttrāyate pitaraṁ svakam putreti nāma sārthaṁ syāttena tasya munīśvarāḥ
"जो पुत नामक नरक से अपने पिता की रक्षा करे, वही 'पुत्र' कहलाता है" — हे मुनीश्वरो! इस प्रकार उसका नाम सार्थक होता है।
श्लोक 5 (devibhagavatam.4.8.5)
सर्पदष्टं नृपं श्रुत्वा हर्म्योपरि मृतं तथा । विप्रशापादौत्तरेयं स्नानदानविवर्जितम्
sarpadaṣṭaṁ nṛpaṁ śrutvā harmyopari mṛtaṁ tathā vipraśāpādauttareyaṁ snānadānavivarjitam
उत्तरा-पुत्र राजा को, ब्राह्मण-शाप से भवन के ऊपर सर्पदंश से मृत हुआ, तथा स्नान-दान आदि से वंचित सुनकर —
श्लोक 6 (devibhagavatam.4.8.6)
पितुर्गतिं निशम्यासौ निर्वेदं गतवान्नृपः । पारीक्षितो महाभागः सन्तप्तो भयविह्वलः
piturgatiṁ niśamyāsau nirvedaṁ gatavānnṛpaḥ pārīkṣito mahābhāgaḥ santapto bhayavihvalaḥ
अपने पिता की गति सुनकर वह परीक्षित्-पुत्र महाभाग राजा वैराग्य को प्राप्त हुआ, संतप्त और भयविह्वल होकर।
श्लोक 7 (devibhagavatam.4.8.7)
पप्रच्छाथ मुनिं व्यासं गृहागतमनिन्दितः । नरनारायणस्येमां कथां परमविस्मृताम्
papracchātha muniṁ vyāsaṁ gṛhāgatamaninditaḥ naranārāyaṇasyemāṁ kathāṁ paramavismṛtām
उस निष्कलंक राजा ने अपने घर पधारे मुनि व्यास से नर-नारायण की इस अत्यंत विस्मृत कथा के विषय में पूछा।
श्लोक 8 (devibhagavatam.4.8.8)
व्यास उवाच । स यदा निहतो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्नृप । अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादो नाम तत्सुतः
vyāsa uvāca sa yadā nihato raudro hiraṇyakaśipurnṛpa abhiṣiktastadā rājye prahlādo nāma tatsutaḥ
व्यास जी ने कहा — हे राजन्! जब वह भीषण हिरण्यकशिपु मारा गया, तब उसके पुत्र प्रह्लाद का राज्याभिषेक हुआ।
श्लोक 9 (devibhagavatam.4.8.9)
तस्मिञ्छासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके । मखैर्भूमौ नृपतयो यजन्तः श्रद्धयान्विताः
tasmiñchāsati daityendre devabrāhmaṇapūjake makhairbhūmau nṛpatayo yajantaḥ śraddhayānvitāḥ
जब वह दैत्येन्द्र, देव-ब्राह्मणों का पूजक, शासन कर रहा था, तब पृथ्वी के राजा श्रद्धापूर्वक यज्ञ करते थे,
श्लोक 10 (devibhagavatam.4.8.10)
ब्राह्मणाश्च तपोधर्मतीर्थयात्राश्च कुर्वते । वैश्याश्च स्वस्ववृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः
brāhmaṇāśca tapodharmatīrthayātrāśca kurvate vaiśyāśca svasvavṛttisthāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ
ब्राह्मण तप, धर्म और तीर्थयात्रा करते थे; वैश्य अपनी-अपनी वृत्ति में स्थित रहते थे, और शूद्र सेवा में रत रहते थे।
श्लोक 11 (devibhagavatam.4.8.11)
नृसिंहेन च पाताले स्थापितः सोऽथ दैत्यराट् । राज्यं चकार तत्रैव प्रजापालनतत्परः
nṛsiṁhena ca pātāle sthāpitaḥ so'tha daityarāṭ rājyaṁ cakāra tatraiva prajāpālanatatparaḥ
नृसिंह भगवान् ने उस दैत्यराज को पाताल में स्थापित किया था; वहीं वह प्रजापालन में तत्पर रहकर राज्य करता था।
श्लोक 12 (devibhagavatam.4.8.12)
कदाचिद् भृगुपुत्रोऽथ च्यवनाख्यो महातपाः । जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं वै व्याहृतीश्वरम्
kadācid bhṛguputro'tha cyavanākhyo mahātapāḥ jagāma narmadāṁ snātuṁ tīrthaṁ vai vyāhṛtīśvaram
एक बार भृगु-पुत्र च्यवन, जो महान् तपस्वी थे, नर्मदा में स्नान करने के लिए, व्याहृतीश्वर तीर्थ को गए।
श्लोक 13 (devibhagavatam.4.8.13)
रेवां महानदीं दृष्ट्वा ततस्तस्यामवातरत् । उत्तरन्तं प्रजग्राह नागो विषभयङ्करः
revāṁ mahānadīṁ dṛṣṭvā tatastasyāmavātarat uttarantaṁ prajagrāha nāgo viṣabhayaṅkaraḥ
उस महानदी रेवा को देखकर वे उसमें उतरे; उसे पार करते हुए एक विषैला, भयंकर सर्प उन्हें पकड़ लिया।
श्लोक 14 (devibhagavatam.4.8.14)
गृहीतो भयभीतस्तु पाताले मुनिसत्तमः । सस्मार मनसा विष्णुं देवदेवं जनार्दनम्
gṛhīto bhayabhītastu pātāle munisattamaḥ sasmāra manasā viṣṇuṁ devadevaṁ janārdanam
पकड़े जाने पर भयभीत हुए वे मुनिश्रेष्ठ पाताल में देवदेव जनार्दन विष्णु का मन में स्मरण करने लगे।
श्लोक 15 (devibhagavatam.4.8.15)
संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषोऽभून्महोरगः । न प्राप च्यवनो दुःखं नीयमानो रसातलम्
saṁsmṛte puṇḍarīkākṣe nirviṣo'bhūnmahoragaḥ na prāpa cyavano duḥkhaṁ nīyamāno rasātalam
पुण्डरीकाक्ष विष्णु का स्मरण होते ही वह महासर्प विषरहित हो गया; और रसातल को ले जाया जाता हुआ भी च्यवन को कोई कष्ट नहीं हुआ।
श्लोक 16 (devibhagavatam.4.8.16)
द्विजिह्वेन मुनिस्त्यक्तो निर्विण्णेनातिशङ्किना । मां शपेत मुनिः कुद्धस्तापसोऽयं महानिति
dvijihvena munistyakto nirviṇṇenātiśaṅkinā māṁ śapeta muniḥ kuddhastāpaso'yaṁ mahāniti
उस द्विजिह्व सर्प ने, अत्यंत दुःखी और भयभीत होकर, यह सोचकर कि "यह क्रुद्ध होकर मुझे शाप दे सकता है," उन मुनि को छोड़ दिया।
श्लोक 17 (devibhagavatam.4.8.17)
चचार नागकन्याभिः पूजितो मुनिसत्तमः । विवेशाप्यथ नागानां दानवानां महत्पुरम्
cacāra nāgakanyābhiḥ pūjito munisattamaḥ viveśāpyatha nāgānāṁ dānavānāṁ mahatpuram
वे मुनिश्रेष्ठ, नाग-कन्याओं द्वारा पूजित होते हुए विचरण करने लगे, और नागों तथा दानवों के उस विशाल नगर में प्रविष्ट हुए।
श्लोक 18 (devibhagavatam.4.8.18)
कदाचिद्भृगुपुत्रं तं विचरन्तं पुरोत्तमे । ददर्श दैत्यराजोऽसौ प्रह्लादो धर्मवत्सलः
kadācidbhṛguputraṁ taṁ vicarantaṁ purottame dadarśa daityarājo'sau prahlādo dharmavatsalaḥ
एक बार उस उत्तम नगर में विचरण करते हुए उस भृगुपुत्र को धर्मवत्सल दैत्यराज प्रह्लाद ने देखा।
श्लोक 19 (devibhagavatam.4.8.19)
दृष्ट्वा तं पूजयामास मुनिं दैत्यपतिस्तदा । पप्रच्छ कारणं किं ते पातालागमने वद
dṛṣṭvā taṁ pūjayāmāsa muniṁ daityapatistadā papraccha kāraṇaṁ kiṁ te pātālāgamane vada
उन्हें देखकर दैत्यपति ने तब उस मुनि की पूजा की, और पूछा — "बताइए, आपके पाताल-आगमन का क्या कारण है?
श्लोक 20 (devibhagavatam.4.8.20)
प्रेषितोऽसि किमिन्द्रेण सत्यं ब्रूहि द्विजोत्तम । दैत्यविद्वेषयुक्तेन मम राज्यदिदृक्षया
preṣito'si kimindreṇa satyaṁ brūhi dvijottama daityavidveṣayuktena mama rājyadidṛkṣayā
क्या आप उस इन्द्र द्वारा भेजे गए हैं, जो दैत्यों से द्वेष रखता है, मेरे राज्य को देखने की इच्छा से? हे द्विजोत्तम! सत्य बताइए।"
श्लोक 21 (devibhagavatam.4.8.21)
च्यवन उवाच । किं मे मघवता राजन् यदहं प्रेषितः पुनः । दूतकार्यं प्रकुर्वाणः प्राप्तवान्नगरे तव
cyavana uvāca kiṁ me maghavatā rājan yadahaṁ preṣitaḥ punaḥ dūtakāryaṁ prakurvāṇaḥ prāptavānnagare tava
च्यवन ने कहा — "हे राजन्! मुझे मघवान् से क्या लेना-देना, कि मैं उसके द्वारा भेजा जाकर, दूतकार्य करता हुआ आपके नगर में आऊँ?
श्लोक 22 (devibhagavatam.4.8.22)
विद्धि मां भृगुपुत्रं तं स्वनेत्रं धर्मतत्परम् । मा शङ्कां कुरु दैत्येन्द्र वासवप्रेषितस्य वै
viddhi māṁ bhṛguputraṁ taṁ svanetraṁ dharmatatparam mā śaṅkāṁ kuru daityendra vāsavapreṣitasya vai
मुझे उसी भृगुपुत्र के रूप में जानिए, जो आपका ही स्वजन और धर्मपरायण हूँ। हे दैत्येन्द्र! मुझे इन्द्र द्वारा भेजा गया व्यक्ति मत समझिए।
श्लोक 23 (devibhagavatam.4.8.23)
स्नानार्थं नर्मदां प्राप्तः पुण्यतीर्थे नृपोत्तम । नद्यामेवावतीर्णोऽहं गृहीतश्च महाहिना
snānārthaṁ narmadāṁ prāptaḥ puṇyatīrthe nṛpottama nadyāmevāvatīrṇo'haṁ gṛhītaśca mahāhinā
हे नृपोत्तम! मैं स्नान के लिए उस पुण्यतीर्थ नर्मदा में गया था। मैं नदी में उतरा ही था कि एक विशाल सर्प ने मुझे पकड़ लिया —
श्लोक 24 (devibhagavatam.4.8.24)
जातोऽसौ निर्विषः सर्पो विष्णोः संस्मरणादिव । मुक्तोऽहं तेन नागेन प्रभावात्स्मरणस्य वै
jāto'sau nirviṣaḥ sarpo viṣṇoḥ saṁsmaraṇādiva mukto'haṁ tena nāgena prabhāvātsmaraṇasya vai
विष्णु के स्मरण मात्र से ही मानो वह सर्प विषरहित हो गया; और उसी सर्प द्वारा मैं स्मरण के प्रभाव से मुक्त कर दिया गया।
श्लोक 25 (devibhagavatam.4.8.25)
अत्रागतेन राजेन्द्र मयाप्तं तव दर्शनम् । विष्णुभक्तोऽसि दैत्येन्द्र तद्भक्तं मां विचिन्तय
atrāgatena rājendra mayāptaṁ tava darśanam viṣṇubhakto'si daityendra tadbhaktaṁ māṁ vicintaya
हे राजेन्द्र! इस प्रकार यहाँ आने पर मुझे आपका दर्शन प्राप्त हुआ। हे दैत्येन्द्र! आप विष्णु-भक्त हैं, मुझे भी उन्हीं के भक्त के रूप में मानिए।"
श्लोक 26 (devibhagavatam.4.8.26)
व्यास उवाच । तन्निशम्य वचः श्लक्ष्णं हिरण्यकशिपोः सुतः । पप्रच्छ परया प्रीत्या तीर्थानि विविधानि च
vyāsa uvāca tanniśamya vacaḥ ślakṣṇaṁ hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ papraccha parayā prītyā tīrthāni vividhāni ca
व्यास जी ने कहा — यह मृदु वचन सुनकर हिरण्यकशिपु के पुत्र ने अत्यंत प्रेमपूर्वक विविध तीर्थों के विषय में भी पूछा।
श्लोक 27 (devibhagavatam.4.8.27)
प्रह्लाद उवाच । पृथिव्यां कानि तीर्थानि पुण्यानि मुनिसत्तम । पाताले च तथाकाशे तानि नो वद विस्तरात्
prahlāda uvāca pṛthivyāṁ kāni tīrthāni puṇyāni munisattama pātāle ca tathākāśe tāni no vada vistarāt
प्रह्लाद ने कहा — "हे मुनिसत्तम! पृथ्वी पर, पाताल में तथा आकाश में कौन-से पुण्यतीर्थ हैं? हमें विस्तार से बताइए।"
श्लोक 28 (devibhagavatam.4.8.28)
च्यवन उवाच । मनोवाक्कायशुद्धानां राजंस्तीर्थं पदे पदे । तथा मलिनचित्तानां गङ्गापि कीकटाधिका
cyavana uvāca manovākkāyaśuddhānāṁ rājaṁstīrthaṁ pade pade tathā malinacittānāṁ gaṅgāpi kīkaṭādhikā
च्यवन ने कहा — "हे राजन्! जिनके मन, वचन और काय शुद्ध हैं, उनके लिए हर स्थान तीर्थ है; किन्तु मलिनचित्त वालों के लिए गंगा भी कीकट-भूमि की धूल के समान ही है।
श्लोक 29 (devibhagavatam.4.8.29)
प्रथमं चेन्मनः शुद्धं जातं पापविवर्जितम् । तदा तीर्थानि सर्वाणि पावनानि भवन्ति वै
prathamaṁ cenmanaḥ śuddhaṁ jātaṁ pāpavivarjitam tadā tīrthāni sarvāṇi pāvanāni bhavanti vai
यदि पहले मन शुद्ध और पापरहित हो जाए, तो निश्चय ही समस्त तीर्थ पवित्र फलदायी हो जाते हैं।
श्लोक 30 (devibhagavatam.4.8.30)
गङ्गातीरे हि सर्वत्र वसन्ति नगराणि च । व्रजाश्चैवाकरा ग्रामाः सर्वे खेटास्तथापरे
gaṅgātīre hi sarvatra vasanti nagarāṇi ca vrajāścaivākarā grāmāḥ sarve kheṭāstathāpare
गंगा के तट पर सर्वत्र नगर, गोष्ठ, खानें, गाँव तथा अन्य सभी छोटे नगर बसे हैं,
श्लोक 31 (devibhagavatam.4.8.31)
निषादानां निवासाश्च कैवर्तानां तथापरे । हूणबङ्गखसानां च म्लेच्छानां दैत्यसत्तम
niṣādānāṁ nivāsāśca kaivartānāṁ tathāpare hūṇabaṅgakhasānāṁ ca mlecchānāṁ daityasattama
और हे दैत्यसत्तम! निषादों, कैवर्तों, तथा हूण-बंग-खस आदि म्लेच्छों के निवास भी हैं।
श्लोक 32 (devibhagavatam.4.8.32)
पिबन्ति सर्वदा गाङ्गं जलं ब्रह्मोपमं सदा । स्नानं कुर्वन्ति दैत्येन्द्र त्रिकालं स्वेच्छया जनाः
pibanti sarvadā gāṅgaṁ jalaṁ brahmopamaṁ sadā snānaṁ kurvanti daityendra trikālaṁ svecchayā janāḥ
वे सदा उस गंगाजल को पीते हैं, जो सदा ब्रह्म के समान है, और हे दैत्येन्द्र! लोग अपनी इच्छानुसार त्रिकाल स्नान करते हैं —
श्लोक 33 (devibhagavatam.4.8.33)
तत्रैकोऽपि विशुद्धात्मा न भवत्येव मारिष । किं फलं तर्हि तीर्थस्य विषयोपहतात्मसु
tatraiko'pi viśuddhātmā na bhavatyeva māriṣa kiṁ phalaṁ tarhi tīrthasya viṣayopahatātmasu
फिर भी हे मारिष! उनमें से एक भी सचमुच विशुद्धात्मा नहीं बन पाता। तो फिर विषयों से नष्ट हुए मन वालों के लिए तीर्थ का फल भला क्या है?
श्लोक 34 (devibhagavatam.4.8.34)
कारणं मन एवात्र नान्यद्राजन्विचिन्तय । मनःशुद्धिं प्रकर्तव्या सततं शुद्धिमिच्छता
kāraṇaṁ mana evātra nānyadrājanvicintaya manaḥśuddhiṁ prakartavyā satataṁ śuddhimicchatā
हे राजन्! विचार कीजिए, यहाँ मन ही एकमात्र कारण है, अन्य कुछ नहीं। शुद्धि चाहने वाले को सदा मन की शुद्धि ही करनी चाहिए।
श्लोक 35 (devibhagavatam.4.8.35)
तीर्थवासी महापापी भवेत्तत्रात्मवञ्चनात् । तत्रैवाचरितं पापमानन्त्याय प्रकल्पते
tīrthavāsī mahāpāpī bhavettatrātmavañcanāt tatraivācaritaṁ pāpamānantyāya prakalpate
तीर्थवासी यदि वहाँ आत्म-वंचना करता है, तो वह महापापी हो जाता है; और वहीं किया गया पाप अनंत बंधन का कारण बनता है।
श्लोक 36 (devibhagavatam.4.8.36)
यथेन्द्रवारुणं पक्वं मिष्टं नैवोपजायते । भावदुष्टस्तथा तीर्थे कोटिस्तातो न शुध्यति
yathendravāruṇaṁ pakvaṁ miṣṭaṁ naivopajāyate bhāvaduṣṭastathā tīrthe koṭistāto na śudhyati
जैसे पका हुआ इन्द्रायण फल कभी मीठा नहीं होता, वैसे ही दूषित भाव वाला व्यक्ति करोड़ों तीर्थों में जाकर भी शुद्ध नहीं होता।
श्लोक 37 (devibhagavatam.4.8.37)
प्रथमं मनसः शुद्धिः कर्तव्या शुभमिच्छता । शुद्धे मनसि द्रव्यस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा
prathamaṁ manasaḥ śuddhiḥ kartavyā śubhamicchatā śuddhe manasi dravyasya śuddhirbhavati nānyathā
शुभ चाहने वाले को सर्वप्रथम मन की शुद्धि करनी चाहिए। मन के शुद्ध होने पर ही द्रव्य की शुद्धि होती है, अन्यथा नहीं।
श्लोक 38 (devibhagavatam.4.8.38)
तथैवाचारशुद्धिः स्यात्ततस्तीर्थं प्रसिध्यति । अन्यथा तु कृतं सर्वं व्यर्थं भवति तत्क्षणात्
tathaivācāraśuddhiḥ syāttatastīrthaṁ prasidhyati anyathā tu kṛtaṁ sarvaṁ vyarthaṁ bhavati tatkṣaṇāt
उसी प्रकार आचार की शुद्धि होने पर ही तीर्थ सफल होता है; अन्यथा किया गया सब कुछ उसी क्षण व्यर्थ हो जाता है।
श्लोक 39 (devibhagavatam.4.8.39)
(हीनवर्णस्य संसर्गं तीर्थे गत्वा सदा त्यजेत् ।)॥ भूतानुकम्पनं चैव कर्तव्यं कर्मणा धिया । यदि पृच्छसि राजेन्द्र तीर्थं वक्ष्याम्यनुत्तमम्
(hīnavarṇasya saṁsargaṁ tīrthe gatvā sadā tyajet ) bhūtānukampanaṁ caiva kartavyaṁ karmaṇā dhiyā yadi pṛcchasi rājendra tīrthaṁ vakṣyāmyanuttamam
"तीर्थ में जाकर सदा हीन-स्वभाव वालों की संगति त्याग देनी चाहिए।" और कर्म तथा बुद्धि से समस्त प्राणियों पर दया करनी चाहिए। हे राजेन्द्र! यदि आप पूछते हैं, तो मैं आपको सर्वश्रेष्ठ तीर्थ के विषय में बताता हूँ।
श्लोक 40 (devibhagavatam.4.8.40)
प्रथमं नैमिषं पुण्यं चक्रतीर्थं च पुष्करम् । अन्येषां चैव तीर्थानां सङ्ख्या नास्ति महीतले
prathamaṁ naimiṣaṁ puṇyaṁ cakratīrthaṁ ca puṣkaram anyeṣāṁ caiva tīrthānāṁ saṅkhyā nāsti mahītale
सर्वप्रथम पुण्यमय नैमिष, चक्रतीर्थ तथा पुष्कर हैं। पृथ्वी पर अन्य तीर्थों की तो कोई गणना ही नहीं है।
श्लोक 41 (devibhagavatam.4.8.41)
पावनानि च स्थानानि बहूनि नृपसत्तम । व्यास उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नैमिषं गन्तुमुद्यतः
pāvanāni ca sthānāni bahūni nṛpasattama vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṁ rājā naimiṣaṁ gantumudyataḥ
हे नृपसत्तम! ऐसे अनेक पवित्र स्थान हैं।" व्यास जी ने कहा — यह वचन सुनकर राजा प्रह्लाद नैमिष जाने के लिए उद्यत हो गया।
श्लोक 42 (devibhagavatam.4.8.42)
नोदयामास दैत्यान्वै हर्षनिर्भरमानसः । प्रह्लाद उवाच । उत्तिष्ठन्तु महाभागा गमिष्यामोऽद्य नैमिषम्
nodayāmāsa daityānvai harṣanirbharamānasaḥ prahlāda uvāca uttiṣṭhantu mahābhāgā gamiṣyāmo'dya naimiṣam
हर्ष से भरे मन वाले उसने सभी दैत्यों को प्रेरित किया। प्रह्लाद ने कहा — "हे महाभागो! उठिए, हम आज ही नैमिष को चलें।
श्लोक 43 (devibhagavatam.4.8.43)
द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् । व्यास उवाच । इत्युक्ता विष्णुभक्तेन सर्वे ते दानवास्तदा
drakṣyāmaḥ puṇḍarīkākṣaṁ pītavāsasamacyutam vyāsa uvāca ityuktā viṣṇubhaktena sarve te dānavāstadā
हम पीतवस्त्रधारी अच्युत पुण्डरीकाक्ष के दर्शन करेंगे।" व्यास जी ने कहा — उस विष्णु-भक्त द्वारा ऐसा कहे जाने पर, वे सभी दानव तब,
श्लोक 44 (devibhagavatam.4.8.44)
तेनैव सह पातालान्निर्ययुः परया मुदा । ते समेत्य च दैतेया दानवाश्च महाबलाः
tenaiva saha pātālānniryayuḥ parayā mudā te sametya ca daiteyā dānavāśca mahābalāḥ
उन्हीं के साथ परम आनन्दपूर्वक पाताल से बाहर निकले। वे महाबली दैत्य और दानव, एकत्र होकर,
श्लोक 45 (devibhagavatam.4.8.45)
नैमिषारण्यमासाद्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः । प्रह्लादस्तत्र तीर्थेषु चरन्दैत्यैः समन्वितः
naimiṣāraṇyamāsādya snānaṁ cakrurmudānvitāḥ prahlādastatra tīrtheṣu carandaityaiḥ samanvitaḥ
नैमिष वन में पहुँचकर आनन्दपूर्वक स्नान करने लगे। वहाँ दैत्यों के साथ तीर्थों में विचरण करते हुए प्रह्लाद ने,
श्लोक 46 (devibhagavatam.4.8.46)
सरस्वतीं महापुण्यां ददर्श विमलोदकाम् । तीर्थे तत्र नृपश्रेष्ठ प्रह्लादस्य महात्मनः
sarasvatīṁ mahāpuṇyāṁ dadarśa vimalodakām tīrthe tatra nṛpaśreṣṭha prahlādasya mahātmanaḥ
अत्यंत पवित्र, निर्मल जल वाली सरस्वती नदी का दर्शन किया। हे नृपश्रेष्ठ! उस तीर्थ में महात्मा प्रह्लाद का,
श्लोक 47 (devibhagavatam.4.8.47)
मनः प्रसन्नं सञ्जातं स्नात्वा सारस्वते जले । विधिवत्तत्र दैत्येन्द्रः स्नानदानादिकं शुभे
manaḥ prasannaṁ sañjātaṁ snātvā sārasvate jale vidhivattatra daityendraḥ snānadānādikaṁ śubhe
सरस्वती के जल में स्नान करके मन अत्यंत प्रसन्न हो गया। वहाँ उस शुभ स्थान में दैत्येन्द्र ने विधिपूर्वक स्नान-दान आदि —
श्लोक 48 (devibhagavatam.4.8.48)
चकारातिप्रसन्नात्मा तीर्थे परमपावने
cakārātiprasannātmā tīrthe paramapāvane
अत्यंत परम पवित्र उस तीर्थ में, प्रसन्नचित्त होकर सम्पन्न किए।