उत्तर खण्ड · अध्याय 114
नरक-दर्शन और धनेश्वर की मुक्ति
श्लोक 1 (padma.6.114.1)
श्रीकृष्णोवाच। ततो धनेश्वरं नीत्वा निरयान्प्रेतपोऽब्रवीत् । प्रदर्शयिष्यंस्तान्सर्वान्यमस्यानुचरस्तदा
śrīkṛṣṇovāca tato dhaneśvaraṁ nītvā nirayānpretapo'bravīt pradarśayiṣyaṁstānsarvānyamasyānucarastadā
श्रीकृष्ण ने कहा — तत्पश्चात् धनेश्वर को नरकों में ले जाकर यम के अनुचर प्रेतप ने, उन सबको दिखलाने की इच्छा से, यह कहा।
श्लोक 2 (padma.6.114.2)
प्रेतप उवाच। पश्येमान्निरयान्घोरान्धनेश्वर महाभयान् । येषु पापकरा नित्यं पच्यंते यमकिंकरैः
pretapa uvāca paśyemānnirayānghorāndhaneśvara mahābhayān yeṣu pāpakarā nityaṁ pacyaṁte yamakiṁkaraiḥ
प्रेतप ने कहा — हे धनेश्वर! इन घोर एवं महाभयंकर नरकों को देखो, जिनमें पापकर्मी लोग सदा यमदूतों द्वारा पकाए जाते हैं।
श्लोक 3 (padma.6.114.3)
तप्तवालुकनामायं निरयो घोरदर्शनः । यस्मिन्नेते दग्धदेहाः क्रंदंते पापकारिणः
taptavālukanāmāyaṁ nirayo ghoradarśanaḥ yasminnete dagdhadehāḥ kraṁdaṁte pāpakāriṇaḥ
यह भयंकर दिखने वाला नरक तप्तवालुक नाम का है, जिसमें ये पापी लोग दग्ध शरीर होकर चीत्कार करते हैं।
श्लोक 4 (padma.6.114.4)
अतिथीन्वैश्वदेवान्ते क्षुत्क्षामानागतान्गृहे । ये नार्चंति नरास्ते हि पच्यंते स्वेन कर्मणा
atithīnvaiśvadevānte kṣutkṣāmānāgatāngṛhe ye nārcaṁti narāste hi pacyaṁte svena karmaṇā
जो लोग घर आए हुए भूख से क्षीण अतिथियों का वैश्वदेव के समय सत्कार नहीं करते, वे अपने ही कर्म से यहाँ पकाए जाते हैं।
श्लोक 5 (padma.6.114.5)
गुर्वग्निब्राह्मणान्देवांस्तथा मूर्द्धाभिषिक्तकान् । ताडयंति पदा ये वै ते निर्दग्धांघ्रयस्त्विमे
gurvagnibrāhmaṇāndevāṁstathā mūrddhābhiṣiktakān tāḍayaṁti padā ye vai te nirdagdhāṁghrayastvime
जो लोग गुरु, अग्नि, ब्राह्मण, देवता तथा राज्याभिषिक्त राजाओं को पैर से ठुकराते हैं, उनके ही पैर यहाँ जला दिए जाते हैं।
श्लोक 6 (padma.6.114.6)
षड्भेदस्त्वेषनिरयो नानापापैः प्रपद्यते । तथैव चांधतामिस्रो द्वितीयो निरयो महान्
ṣaḍbhedastveṣanirayo nānāpāpaiḥ prapadyate tathaiva cāṁdhatāmisro dvitīyo nirayo mahān
यह नरक विभिन्न पापों के अनुसार छह भेदों वाला है। इसी प्रकार दूसरा महान नरक अंधतामिस्र है।
श्लोक 7 (padma.6.114.7)
पश्य सूचीमुखैर्देहो भिद्यते पापकर्मणा । क्रिमिभिर्घोरवक्त्रैश्च तत्संपर्कागमैर्द्विज
paśya sūcīmukhairdeho bhidyate pāpakarmaṇā krimibhirghoravaktraiśca tatsaṁparkāgamairdvija
हे द्विज! देखो, पापकर्म के कारण शरीर सुई के समान मुख वाले तथा भयंकर मुख वाले कीड़ों के संसर्ग से बिंधा जाता है।
श्लोक 8 (padma.6.114.8)
असावपि स्थितः षोढा श्वकाकमृगपक्षिभिः । परमर्मभिदो मर्त्याः पच्यंते तेषु पापिनः
asāvapi sthitaḥ ṣoḍhā śvakākamṛgapakṣibhiḥ paramarmabhido martyāḥ pacyaṁte teṣu pāpinaḥ
यह भी छह भेदों वाला है, जहाँ कुत्तों, कौओं, पशुओं और पक्षियों द्वारा दूसरों के मर्मस्थल को भेदने वाले पापी मनुष्य पकाए जाते हैं।
श्लोक 9 (padma.6.114.9)
तृतीयः क्रकचो ह्येष निरयो घोरदर्शनः । यत्रेमे क्रकचैर्मर्त्याः पाट्यंते पापकारिणः
tṛtīyaḥ krakaco hyeṣa nirayo ghoradarśanaḥ yatreme krakacairmartyāḥ pāṭyaṁte pāpakāriṇaḥ
यह तीसरा नरक क्रकच नाम का है, जो देखने में भयंकर है, जहाँ ये पापकारी मनुष्य आरों से चीरे जाते हैं।
श्लोक 10 (padma.6.114.10)
असिपत्रवनाद्यैस्तु षट्प्रकारो व्यवस्थितः । पत्नीपुत्रादिभिर्ये वै वियोगं कारयंति हि
asipatravanādyaistu ṣaṭprakāro vyavasthitaḥ patnīputrādibhirye vai viyogaṁ kārayaṁti hi
यह भी असिपत्र-वन आदि सहित छह प्रकार का है। जो लोग पत्नी, पुत्र आदि के साथ वियोग कराते हैं,
श्लोक 11 (padma.6.114.11)
इष्टैरन्यैरपि परान्पच्यंते त इमे नराः । असिपत्रैश्छिद्यमाना छेदभीत्या पलायिताः
iṣṭairanyairapi parānpacyaṁte ta ime narāḥ asipatraiśchidyamānā chedabhītyā palāyitāḥ
तथा अन्य प्रियजनों से भी दूसरों को वियुक्त करते हैं, वे मनुष्य यहाँ तलवार के समान पत्तों से कटते हुए, कटने के भय से इधर-उधर भागते हुए, पकाए जाते हैं।
श्लोक 12 (padma.6.114.12)
पच्यंते पापिनः पश्य क्रंदमाना इतस्ततः । अर्गलाख्यो महाघोरश्चतुर्थो निरयो ह्ययम्
pacyaṁte pāpinaḥ paśya kraṁdamānā itastataḥ argalākhyo mahāghoraścaturtho nirayo hyayam
देखो, इधर-उधर चीत्कार करते हुए ये पापी पकाए जाते हैं। यह चौथा नरक अत्यंत भयंकर अर्गल नाम का है।
श्लोक 13 (padma.6.114.13)
पश्य नानाविधैः पाशैराबध्य यमकिंकरैः । मुद्गराद्यैर्वध्यमानाः क्रंदंते ते च पापिनः
paśya nānāvidhaiḥ pāśairābadhya yamakiṁkaraiḥ mudgarādyairvadhyamānāḥ kraṁdaṁte te ca pāpinaḥ
देखो, यमदूतों द्वारा विभिन्न प्रकार के पाशों से बाँधकर मुद्गर आदि से मारे जाते हुए ये पापी चीत्कार करते हैं।
श्लोक 14 (padma.6.114.14)
सज्जनान्ब्राह्मणाद्यांश्च विरुंधंतीह ये नराः । कंठग्रहाद्यैस्ते पापाः पच्यंते यमकिंकरैः
sajjanānbrāhmaṇādyāṁśca viruṁdhaṁtīha ye narāḥ kaṁṭhagrahādyaiste pāpāḥ pacyaṁte yamakiṁkaraiḥ
जो लोग इस लोक में सज्जनों तथा ब्राह्मणादि को रोकते-सताते हैं, वे पापी यमदूतों द्वारा गला पकड़कर आदि यातनाओं से पकाए जाते हैं।
श्लोक 15 (padma.6.114.15)
असावपि हि षड्भेदो वधभेदादिभिः स्थितः । कूटशाल्मलिनामानं निरयं पश्य पंचमम्
asāvapi hi ṣaḍbhedo vadhabhedādibhiḥ sthitaḥ kūṭaśālmalināmānaṁ nirayaṁ paśya paṁcamam
यह भी वध के भेद आदि के अनुसार छह प्रकार का है। पाँचवें नरक को देखो, जिसका नाम कूटशाल्मलि है।
श्लोक 16 (padma.6.114.16)
यत्रांगारनिभा एते शाल्मल्याद्याः स्थिता द्विज । यत्र षोढा विपच्यंते यातनाभिरिमे नराः
yatrāṁgāranibhā ete śālmalyādyāḥ sthitā dvija yatra ṣoḍhā vipacyaṁte yātanābhirime narāḥ
हे द्विज! जहाँ अंगारों के समान चमकते हुए शाल्मलि आदि वृक्ष खड़े हैं, वहाँ ये मनुष्य छह प्रकार की यातनाओं से पीड़ित होते हैं।
श्लोक 17 (padma.6.114.17)
परदारा परद्रव्य परद्रोह रताः सदा । रक्तपूयमिमं पश्य षष्ठं निरयमद्भुतम्
paradārā paradravya paradroha ratāḥ sadā raktapūyamimaṁ paśya ṣaṣṭhaṁ nirayamadbhutam
जो सदा दूसरों की स्त्रियों, दूसरों के धन तथा दूसरों के प्रति द्रोह में रत रहते हैं — इस अद्भुत छठे नरक रक्तपूय को देखो।
श्लोक 18 (padma.6.114.18)
अधोमुखा विपच्यंते यत्र पापकृतो नराः । अभक्ष्यभक्षका निंदा पैशुन्यादि रता इमे
adhomukhā vipacyaṁte yatra pāpakṛto narāḥ abhakṣyabhakṣakā niṁdā paiśunyādi ratā ime
जहाँ पापकर्मी मनुष्य नीचे मुख करके पीड़ित होते हैं — ये लोग जो अभक्ष्य भक्षण, निंदा, चुगली आदि में लगे रहते हैं।
श्लोक 19 (padma.6.114.19)
भज्यमाना वध्यमानाः क्रंदंते भैरवान्स्वरान् । षट्प्रकारैर्विगंधाढ्यैरसावपि च संस्थितः
bhajyamānā vadhyamānāḥ kraṁdaṁte bhairavānsvarān ṣaṭprakārairvigaṁdhāḍhyairasāvapi ca saṁsthitaḥ
टूटते-पिटते हुए ये भयंकर स्वर में चीत्कार करते हैं। यह भी दुर्गंध से भरे हुए छह प्रकारों में स्थित है।
श्लोक 20 (padma.6.114.20)
कुंभीपाकः सप्तमोऽयं निरयो घोरदर्शनः । षोढास्तैलादिभिर्द्रव्यैर्धनेश्वर विलोकय
kuṁbhīpākaḥ saptamo'yaṁ nirayo ghoradarśanaḥ ṣoḍhāstailādibhirdravyairdhaneśvara vilokaya
हे धनेश्वर! यह सातवाँ नरक कुम्भीपाक है, जो देखने में भयंकर है, इसे तेल आदि छह प्रकार के द्रव्यों सहित देखो।
श्लोक 21 (padma.6.114.21)
महापातकिनो यत्र क्वथ्यंते यमकिंकरैः । बहून्यब्दसहस्राणि सोन्मज्जननिमज्जनैः
mahāpātakino yatra kvathyaṁte yamakiṁkaraiḥ bahūnyabdasahasrāṇi sonmajjananimajjanaiḥ
जहाँ महापातकी लोग यमदूतों द्वारा उबलते हुए तेल में डूबते-उतराते हुए हजारों वर्षों तक उबाले जाते हैं।
श्लोक 22 (padma.6.114.22)
चत्वारिंशन्मितानेतान्द्व्यधिकान्पश्य रौरवान् । अकामात्पातकं शुष्कं कामादार्द्रमुदाहृतम्
catvāriṁśanmitānetāndvyadhikānpaśya rauravān akāmātpātakaṁ śuṣkaṁ kāmādārdramudāhṛtam
इन बयालीस रौरव नरकों को देखो। अनिच्छापूर्वक किया गया पाप "शुष्क" कहलाता है और इच्छापूर्वक किया गया "आर्द्र" कहा गया है।
श्लोक 23 (padma.6.114.23)
आर्द्रशुष्कादिभिः पापैर्द्विप्रकारानवस्थितान् । चतुरशीतिसंख्याकैः पृथग्भेदैरवस्थितान्
ārdraśuṣkādibhiḥ pāpairdviprakārānavasthitān caturaśītisaṁkhyākaiḥ pṛthagbhedairavasthitān
आर्द्र और शुष्क आदि पापों के कारण ये दो प्रकार के स्थित हैं, तथा चौरासी पृथक् भेदों में भी स्थित हैं।
श्लोक 24 (padma.6.114.24)
यत्प्रकीर्णमपांक्तेयं मलिनीकरणं तथा । ज्ञातिभ्रंशकरं तद्वदुपपातकसंज्ञकम्
yatprakīrṇamapāṁkteyaṁ malinīkaraṇaṁ tathā jñātibhraṁśakaraṁ tadvadupapātakasaṁjñakam
जो प्रकीर्णक (छोटे-छोटे) पाप हैं, जो पंक्ति-बहिष्कार कराने वाले हैं, जो मलिन करने वाले हैं तथा जो ज्ञातियों से भ्रष्ट कराने वाले हैं — वे उपपातक कहलाते हैं।
श्लोक 25 (padma.6.114.25)
अतिपापं महापापं सप्तधा पातकं स्मृतम् । एभिः सप्तसु पच्यंते निरयेषु यथाक्रमम्
atipāpaṁ mahāpāpaṁ saptadhā pātakaṁ smṛtam ebhiḥ saptasu pacyaṁte nirayeṣu yathākramam
अतिपाप और महापाप — इस प्रकार पातक सात प्रकार का माना गया है। इन्हीं के अनुसार यथाक्रम इन सात नरकों में लोग पकाए जाते हैं।
श्लोक 26 (padma.6.114.26)
कार्तिकव्रतिभिर्यस्मात्संसर्गो ह्यभवत्तव । तत्पुण्योपचयादेते निर्हृता निरयाः खलु
kārtikavratibhiryasmātsaṁsargo hyabhavattava tatpuṇyopacayādete nirhṛtā nirayāḥ khalu
किंतु चूँकि तुम्हारा कार्तिक-व्रतियों के साथ संसर्ग हुआ था, उसी पुण्य के संचय से ये नरक निश्चय ही तुमसे दूर कर दिए गए हैं।
श्लोक 27 (padma.6.114.27)
श्रीकृष्ण उवाच। दर्शयित्वेति निरयान्प्रेतपस्तमथाहरत् । धनेश्वरं यक्षलोकं पश्चादासीत्स तत्र हि
śrīkṛṣṇa uvāca darśayitveti nirayānpretapastamathāharat dhaneśvaraṁ yakṣalokaṁ paścādāsītsa tatra hi
श्रीकृष्ण ने कहा — इस प्रकार नरक दिखाकर प्रेतप ने धनेश्वर को तत्पश्चात् यक्षलोक में पहुँचा दिया और वह वहीं रहने लगा।
श्लोक 28 (padma.6.114.28)
धनदस्यानुगः सोऽयं धनयक्षेति स स्मृतः । यदाख्यायाकरोत्तीर्थमयोध्यायां तु गाधिजः
dhanadasyānugaḥ so'yaṁ dhanayakṣeti sa smṛtaḥ yadākhyāyākarottīrthamayodhyāyāṁ tu gādhijaḥ
वह कुबेर (धनद) का अनुचर बन गया और धनयक्ष नाम से प्रसिद्ध हुआ, जिसके नाम से गाधि-पुत्र (विश्वामित्र) ने अयोध्या में एक तीर्थ बनाया।
श्लोक 29 (padma.6.114.29)
एवं प्रभावः खलु कार्तिकोऽयं मुक्तिप्रदो मुक्तिकरश्च यस्मात् । प्रयात्यनेकार्जितपातकोऽपि व्रतस्थसंदर्शनतोऽपि मुक्तिम्
evaṁ prabhāvaḥ khalu kārtiko'yaṁ muktiprado muktikaraśca yasmāt prayātyanekārjitapātako'pi vratasthasaṁdarśanato'pi muktim
इस प्रकार यह कार्तिक-मास वास्तव में मुक्ति देने वाला तथा मुक्ति करने वाला प्रभावशाली है, कि अनेक पाप अर्जित करने वाला व्यक्ति भी व्रतस्थ जनों के दर्शनमात्र से मुक्ति को प्राप्त हो जाता है।