उत्तर खण्ड · अध्याय 20
हरिद्वार-माहात्म्य
श्लोक 1 (padma.6.20.1)
श्रीमहादेवउवाच ।हरिद्वारं महापुण्यं शृणु देवर्षिसत्तम । यत्र गंगा वहत्येव तत्रोक्तं तीर्थमुत्तमम्
śrīmahādevauvāca haridvāraṁ mahāpuṇyaṁ śṛṇu devarṣisattama yatra gaṁgā vahatyeva tatroktaṁ tīrthamuttamam
श्री महादेव ने कहा — हे देवर्षिश्रेष्ठ! सुनिए, हरिद्वार महापुण्यमय है; जहाँ गंगा बहती है, वहीं यह उत्तम तीर्थ कहा गया है।
श्लोक 2 (padma.6.20.2)
यत्र देवा वसंतीह ऋषयो मनवस्तथा । यत्र देवः स्वयं साक्षात्केशवो नित्यमाश्रितः
yatra devā vasaṁtīha ṛṣayo manavastathā yatra devaḥ svayaṁ sākṣātkeśavo nityamāśritaḥ
जहाँ देवता, ऋषि और मनु भी निवास करते हैं; जहाँ देव केशव स्वयं साक्षात् सदा निवास करते हैं।
श्लोक 3 (padma.6.20.3)
पुरा पूर्वं तु भो वत्स तीर्थं जातं महत्तदा । यस्य दर्शनमात्रेण दूरतो याति पातकम्
purā pūrvaṁ tu bho vatsa tīrthaṁ jātaṁ mahattadā yasya darśanamātreṇa dūrato yāti pātakam
हे वत्स! बहुत पहले वहाँ वह महान तीर्थ उत्पन्न हुआ था; जिसके दर्शन मात्र से पाप दूर भाग जाता है।
श्लोक 4 (padma.6.20.4)
यत्र गंगा महारम्या जाता पुण्य विशेषतः । विष्णुपादोदकी जाता तच्चरणस्पर्शनात्ततः
yatra gaṁgā mahāramyā jātā puṇya viśeṣataḥ viṣṇupādodakī jātā taccaraṇasparśanāttataḥ
जहाँ महान, सुंदर गंगा विशेष रूप से पुण्यमय होकर उत्पन्न हुई, विष्णु के चरणों के स्पर्श से 'विष्णुपादोदकी' बनकर।
श्लोक 5 (padma.6.20.5)
भगीरथेन भो विद्वन्नानीता तत्र मार्गतः । उद्धारः पूर्वजानां तु कृतस्तेन महात्मना
bhagīrathena bho vidvannānītā tatra mārgataḥ uddhāraḥ pūrvajānāṁ tu kṛtastena mahātmanā
हे विद्वन्! उसे भगीरथ ने मार्ग बनाकर वहाँ लाया; उस महात्मा ने अपने पूर्वजों का उद्धार किया।
श्लोक 6 (padma.6.20.6)
नारदउवाच ।कोऽयं देव समाख्यातो भगीरथ महातपाः । येन तीर्थं समानीतं लोकानां हितकारणात्
nāradauvāca ko'yaṁ deva samākhyāto bhagīratha mahātapāḥ yena tīrthaṁ samānītaṁ lokānāṁ hitakāraṇāt
नारद ने कहा — हे देव! यह महातपस्वी भगीरथ कौन कहलाए, जिन्होंने लोकों के हित के लिए तीर्थ को यहाँ ले आए?
श्लोक 7 (padma.6.20.7)
गंगातीर्थं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । लोकाः सर्वे वदंत्येवमेतत्तीर्थोत्तमोत्तमम्
gaṁgātīrthaṁ mahatpuṇyaṁ sarvapāpapraṇāśanam lokāḥ sarve vadaṁtyevametattīrthottamottamam
गंगा-तीर्थ महापुण्यमय और समस्त पापों का नाशक है; सभी लोग इसे तीर्थों में सर्वश्रेष्ठ कहते हैं।
श्लोक 8 (padma.6.20.8)
गंगागंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
gaṁgāgaṁgeti yo brūyādyojanānāṁ śatairapi mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ sa gacchati
जो सौ योजन दूर से भी 'गंगा, गंगा' कहे, वह सब पापों से मुक्त हो जाता है और विष्णुलोक जाता है।
श्लोक 9 (padma.6.20.9)
कथं तेन समानीता किं कार्यं वद सुव्रत । महादेव उवाच ।येन गंगा यथानीता गंगाद्वारेऽतिशोभने
kathaṁ tena samānītā kiṁ kāryaṁ vada suvrata mahādeva uvāca yena gaṁgā yathānītā gaṁgādvāre'tiśobhane
उसे कैसे लाया गया, इसका क्या प्रयोजन था, हे सुव्रत! बताइए।' महादेव ने कहा — 'जिस प्रकार गंगा को अत्यंत सुंदर गंगाद्वार में लाया गया,
श्लोक 10 (padma.6.20.10)
तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि क्रमानुक्रमयोगतः । पूर्वमासीद्धरिश्चंद्रस्त्रैलोक्ये सत्यपालकः
tatsarvaṁ saṁpravakṣyāmi kramānukramayogataḥ pūrvamāsīddhariścaṁdrastrailokye satyapālakaḥ
वह सब मैं क्रमशः बताऊँगा। पहले त्रिलोक में सत्य का पालन करने वाले हरिश्चंद्र थे।
श्लोक 11 (padma.6.20.11)
रोहितस्तस्यपुत्रोऽभूदेको विष्णुपरायणः । तस्यापि च वृकः पुत्रो धर्मिष्ठः सत्पथिस्थितः
rohitastasyaputro'bhūdeko viṣṇuparāyaṇaḥ tasyāpi ca vṛkaḥ putro dharmiṣṭhaḥ satpathisthitaḥ
उनका पुत्र रोहित हुआ, जो एकनिष्ठ विष्णु-भक्त था; उसका भी पुत्र वृक हुआ, जो धर्मिष्ठ और सन्मार्ग पर स्थित था।
श्लोक 12 (padma.6.20.12)
तस्य पुत्रः सुबाहुश्च जातोस्मिन्वै कुले तदा । तस्य पुत्रो गरो नाम नात्यंतं धार्मिकोऽभवत्
tasya putraḥ subāhuśca jātosminvai kule tadā tasya putro garo nāma nātyaṁtaṁ dhārmiko'bhavat
उसका पुत्र सुबाहु उसी कुल में उत्पन्न हुआ; उसका पुत्र गर नाम का था, जो अत्यंत धार्मिक नहीं था।
श्लोक 13 (padma.6.20.13)
कदाचित्कालयोगेन दुःखी जातोऽत्र कारणात् । राजा तु तत्र देशेन तर्जितो धर्मकारणात्
kadācitkālayogena duḥkhī jāto'tra kāraṇāt rājā tu tatra deśena tarjito dharmakāraṇāt
किसी कारणवश काल के प्रभाव से वह एक बार दुःखी हो गया; उस राजा को धर्म-कारण से उसी देश में तिरस्कृत किया गया।
श्लोक 14 (padma.6.20.14)
स्वकुटुंबं गृहीत्वा तु गतोऽसौ भार्गवाश्रमे । रक्षितो भार्गवेणाथ कृपया तत्र वै तदा
svakuṭuṁbaṁ gṛhītvā tu gato'sau bhārgavāśrame rakṣito bhārgaveṇātha kṛpayā tatra vai tadā
अपने परिवार को लेकर वह भार्गव के आश्रम में गया; भार्गव ने वहाँ कृपापूर्वक उसकी रक्षा की।
श्लोक 15 (padma.6.20.15)
तत्र पुत्रो ह्यभूत्तस्य सगरो नाम वै द्विज । ववृधे चाश्रमे पुण्ये भार्गवेणाभिरक्षितः
tatra putro hyabhūttasya sagaro nāma vai dvija vavṛdhe cāśrame puṇye bhārgaveṇābhirakṣitaḥ
हे द्विज! वहाँ उसका पुत्र सगर नाम से उत्पन्न हुआ; भार्गव द्वारा सुरक्षित होकर वह उस पुण्य आश्रम में बड़ा हुआ।
श्लोक 16 (padma.6.20.16)
उपवीतादिकं सर्वं क्षत्रियस्य तदा कृतम् । शस्त्राणां च तथाभ्यासो वेदानां तु तथैव च
upavītādikaṁ sarvaṁ kṣatriyasya tadā kṛtam śastrāṇāṁ ca tathābhyāso vedānāṁ tu tathaiva ca
क्षत्रिय के सभी उपनयन आदि संस्कार वहाँ किए गए; शस्त्रों का अभ्यास और वेदों का भी वैसे ही अभ्यास कराया गया।
श्लोक 17 (padma.6.20.17)
आग्नेयास्त्रं ततो लब्ध्वा भार्गवात्सगरो नृपः । जघान पृथिवीं गत्वा तालजंघान्सहैहयान्
āgneyāstraṁ tato labdhvā bhārgavātsagaro nṛpaḥ jaghāna pṛthivīṁ gatvā tālajaṁghānsahaihayān
फिर भार्गव से आग्नेय-अस्त्र पाकर राजा सगर ने पृथ्वी पर जाकर तालजंघों को हैहयों सहित मार डाला,
श्लोक 18 (padma.6.20.18)
सशकान् पारदांश्चैव जघान स महातपाः । नारद उवाच ।माहात्म्यं सगरस्याथ वद शंकर विस्तरात्
saśakān pāradāṁścaiva jaghāna sa mahātapāḥ nārada uvāca māhātmyaṁ sagarasyātha vada śaṁkara vistarāt
और शक तथा पारदों को भी उस महातपस्वी ने मार डाला। नारद ने कहा — हे शंकर! अब सगर की महिमा विस्तार से बताइए।
श्लोक 19 (padma.6.20.19)
महादेव उवाच ।सूर्यवंशी महाराजो विख्यातः स महाबली । गरस्य व्यसने तात हृतं राज्यमभूत्किल
mahādeva uvāca sūryavaṁśī mahārājo vikhyātaḥ sa mahābalī garasya vyasane tāta hṛtaṁ rājyamabhūtkila
महादेव ने कहा — सूर्यवंशी वह महाराज महाबली और विख्यात था; हे तात! गर की विपत्ति के समय उसका राज्य हर लिया गया था —
श्लोक 20 (padma.6.20.20)
हैहयैस्तालजंघाद्यैः शकैः सार्द्धं च नारद । यवनाः पारदाश्चैव कांबोजाः पह्लवास्तथा
haihayaistālajaṁghādyaiḥ śakaiḥ sārddhaṁ ca nārada yavanāḥ pāradāścaiva kāṁbojāḥ pahlavāstathā
हे नारद! तालजंघ आदि हैहयों द्वारा, शकों सहित, यवनों, पारदों, कंबोजों और पह्लवों द्वारा भी।
श्लोक 21 (padma.6.20.21)
एते पंचगणा ब्रह्मन्हैहयार्थे पराक्रमान् । हृतराज्यस्ततो राजा सगरोऽथ वनं ययौ
ete paṁcagaṇā brahmanhaihayārthe parākramān hṛtarājyastato rājā sagaro'tha vanaṁ yayau
हे ब्रह्मन्! ये पाँचों पराक्रमी गण हैहयों की ओर से लड़े थे; राज्य हर लिए जाने पर राजा सगर वन को चला गया।
श्लोक 22 (padma.6.20.22)
पत्न्याचानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत् । तस्य पत्नी तु कल्याणी सगर्भा च व्रतान्विता
patnyācānugato duḥkhī sa vai prāṇānavāsṛjat tasya patnī tu kalyāṇī sagarbhā ca vratānvitā
अपनी पत्नी सहित दुःखी होकर उसने अपने प्राण त्याग दिए; उसकी पत्नी कल्याणी, गर्भवती और व्रतशीला थी।
श्लोक 23 (padma.6.20.23)
सपत्न्या भार्गवस्तस्य वृतः पूर्वं सुतेप्सया । सा तु भर्तृचितां कृत्वा वने तं प्ररुरोद ह
sapatnyā bhārgavastasya vṛtaḥ pūrvaṁ sutepsayā sā tu bhartṛcitāṁ kṛtvā vane taṁ praruroda ha
भार्गव ने पहले ही उसकी सौत सहित उसके लिए पुत्र-प्राप्ति की इच्छा से वरदान माँगा था। पति की चिता बनाकर वह उसके साथ वन में रोने लगी।
श्लोक 24 (padma.6.20.24)
और्वस्तां वारयित्वा च गरपत्नीं तु नारद । न्यवेदयत तत्पुत्रं धर्मिष्ठं सात्विकं प्रियम्
aurvastāṁ vārayitvā ca garapatnīṁ tu nārada nyavedayata tatputraṁ dharmiṣṭhaṁ sātvikaṁ priyam
हे नारद! और्व ने उस गर की पत्नी को रोककर उसे उसके पुत्र के विषय में सूचित किया, जो धर्मिष्ठ, सात्विक और प्रिय था।
श्लोक 25 (padma.6.20.25)
निवेदिते ततो बाले मरणात्सा न्यवर्त्तत । ततो मासद्वये जाते ववर्द्धौर्वस्य चाश्रमे
nivedite tato bāle maraṇātsā nyavarttata tato māsadvaye jāte vavarddhaurvasya cāśrame
बालक के विषय में सूचित किए जाने पर वह मृत्यु से विरत हो गई। फिर दो महीने बीतने पर वह और्व के आश्रम में पला-बढ़ा।
श्लोक 26 (padma.6.20.26)
जातकर्मादियोगश्च और्वेण च तथा कृतः । उपवीतादिकं सर्वं जातं तत्र महामुनेः
jātakarmādiyogaśca aurveṇa ca tathā kṛtaḥ upavītādikaṁ sarvaṁ jātaṁ tatra mahāmuneḥ
जातकर्म आदि संस्कार भी और्व द्वारा किए गए; उपनयन आदि सभी संस्कार वहाँ उस महामुनि द्वारा संपन्न हुए।
श्लोक 27 (padma.6.20.27)
तत्र वेदादिकं सर्वं पठितं चौर्वयोगतः । अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत्
tatra vedādikaṁ sarvaṁ paṭhitaṁ caurvayogataḥ adhyāpya vedaśāstrāṇi tato'straṁ pratyapādayat
वहाँ और्व की शिक्षा से उसने सभी वेद पढ़े; वेद-शास्त्र पढ़ाकर उन्होंने फिर उसे अस्त्र-विद्या भी सिखाई,
श्लोक 28 (padma.6.20.28)
आग्नेयं तं महाभाग अमरैरपि दुःसहम् । स तेनासुबलेनाजौ बलेन च समन्वितः
āgneyaṁ taṁ mahābhāga amarairapi duḥsaham sa tenāsubalenājau balena ca samanvitaḥ
हे महाभाग! वह आग्नेय-अस्त्र, जो देवताओं के लिए भी असहनीय था। युद्ध में उस असीम बल वाले अस्त्र और अपने ही बल से युक्त होकर,
श्लोक 29 (padma.6.20.29)
हैहयान्वै जघानाशु संक्रुद्धः स्वबलेन च । आजहार च लोकेषु स च कीर्तिमवाप सः
haihayānvai jaghānāśu saṁkruddhaḥ svabalena ca ājahāra ca lokeṣu sa ca kīrtimavāpa saḥ
उसने अत्यंत क्रोध में हैहयों को अपने बल से शीघ्र ही मार डाला; और लोकों में उसने कीर्ति प्राप्त की।
श्लोक 30 (padma.6.20.30)
ततः शकाः सयवनाः कांबोजाः पल्लवास्तथा । हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः
tataḥ śakāḥ sayavanāḥ kāṁbojāḥ pallavāstathā hanyamānāstadā te tu vasiṣṭhaṁ śaraṇaṁ yayuḥ
तब यवनों सहित शक, कंबोज और पह्लव भी मारे जाते हुए वसिष्ठ की शरण में गए।
श्लोक 31 (padma.6.20.31)
वसिष्ठोऽपि च तान्कृत्वा समयेन महाद्युतिः । सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाऽभयं नृपः
vasiṣṭho'pi ca tānkṛtvā samayena mahādyutiḥ sagaraṁ vārayāmāsa teṣāṁ dattvā'bhayaṁ nṛpaḥ
अत्यंत तेजस्वी वसिष्ठ ने भी उनके साथ समझौता करके, उन्हें अभय देकर सगर राजा को रोक दिया।
श्लोक 32 (padma.6.20.32)
सगरः स्वां प्रतिज्ञांतु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । धर्मैर्जघान तांश्चैषां विकृतत्वं चकार ह
sagaraḥ svāṁ pratijñāṁtu gurorvākyaṁ niśamya ca dharmairjaghāna tāṁścaiṣāṁ vikṛtatvaṁ cakāra ha
सगर ने अपनी प्रतिज्ञा और गुरु के वचन दोनों का पालन करते हुए उन्हें धर्मानुसार मारने के बजाय विकृत कर दिया।
श्लोक 33 (padma.6.20.33)
अर्द्धंशकनांशिरसो मुंडं कृत्वा विसर्जयत् । यवनानां शिरः सर्वं कांबोजानां तथैव च
arddhaṁśakanāṁśiraso muṁḍaṁ kṛtvā visarjayat yavanānāṁ śiraḥ sarvaṁ kāṁbojānāṁ tathaiva ca
शकों के आधे सिर मूँड़कर उसने उन्हें विदा किया; यवनों के पूरे सिर, और कंबोजों के भी वैसे ही,
श्लोक 34 (padma.6.20.34)
पारदा मुंडकेशाश्च पल्ल्वाः श्मश्रुरक्षकाः । एवं विजित्य सर्वान्वै कृतवान्धर्मसंग्रहम्
pāradā muṁḍakeśāśca pallvāḥ śmaśrurakṣakāḥ evaṁ vijitya sarvānvai kṛtavāndharmasaṁgraham
पारदों को पूरे सिर मुँड़वाए, पह्लवों को दाढ़ी न कटवाने वाला बनाया। इस प्रकार सबको जीतकर उसने धर्म-संग्रह का निर्माण किया।
श्लोक 35 (padma.6.20.35)
सर्वधर्मजयी राजा विजित्येमां वसुंधराम् । आशु संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः
sarvadharmajayī rājā vijityemāṁ vasuṁdharām āśu saṁskārayāmāsa vājimedhāya pārthivaḥ
सभी धर्मों में विजयी उस राजा ने इस समूची पृथ्वी को जीतकर शीघ्र ही अश्वमेध यज्ञ के लिए अपना संस्कार करवाया।
श्लोक 36 (padma.6.20.36)
तस्य चारयतःसोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे । वेला समीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः
tasya cārayataḥso'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe velā samīpe'pahṛto bhūmiṁ caiva praveśitaḥ
उसका वह घूमता हुआ अश्व पूर्व-दक्षिण के सागर के तट के समीप हर लिया गया और पृथ्वी में प्रवेश करा दिया गया।
श्लोक 37 (padma.6.20.37)
स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः । नाश्वं प्रापुस्तदातेवै खन्यमाने महार्णवे
sa taṁ deśaṁ tadā putraiḥ khānayāmāsa sarvataḥ nāśvaṁ prāpustadātevai khanyamāne mahārṇave
उसने तब अपने पुत्रों द्वारा उस प्रदेश को सब ओर से खुदवाया; उस विशाल सागर को खोदे जाने पर भी उन्हें अश्व नहीं मिला।
श्लोक 38 (padma.6.20.38)
तत्रैकमादिपुरुषं ददृशुस्ते त्वरान्विताः । तमादिपुरुषं देवं कपिलं जगतां प्रभुम्
tatraikamādipuruṣaṁ dadṛśuste tvarānvitāḥ tamādipuruṣaṁ devaṁ kapilaṁ jagatāṁ prabhum
वहाँ उन्होंने शीघ्रता से एक आदिपुरुष को देखा; वह आदिपुरुष देव कपिल, जगत के प्रभु, थे।
श्लोक 39 (padma.6.20.39)
तस्य चक्षुः समुत्पन्न वह्निना प्रतिबुध्यतः । दग्धाः षष्टि सहस्राणि चत्वारस्तेऽवशेषिताः
tasya cakṣuḥ samutpanna vahninā pratibudhyataḥ dagdhāḥ ṣaṣṭi sahasrāṇi catvāraste'vaśeṣitāḥ
जागते हुए उनकी आँख से अग्नि उत्पन्न हुई; साठ हज़ार पुत्र भस्म हो गए, केवल चार शेष रहे —
श्लोक 40 (padma.6.20.40)
हृषीकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः । शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा द्विज
hṛṣīketuḥ suketuśca tathā dharmarathoparaḥ śūraḥ paṁcajanaścaiva tasya vaṁśakarā dvija
हृषिकेतु, सुकेतु, तथा धर्मरथोपर, और वीर पंचजन — हे द्विज! ये उसके वंश को आगे बढ़ाने वाले थे।
श्लोक 41 (padma.6.20.41)
प्रादाच्च तस्मै भगवान्हरिः पंचवरान्स्वयम् । वंशं मोक्षं सुकीर्तिञ्च समुद्रं तनयं विभुः
prādācca tasmai bhagavānhariḥ paṁcavarānsvayam vaṁśaṁ mokṣaṁ sukīrtiñca samudraṁ tanayaṁ vibhuḥ
भगवान हरि ने उसे स्वयं पाँच वर दिए — वंश, मोक्ष, सुकीर्ति, समुद्र को पुत्र-रूप में, और, हे प्रभो!
श्लोक 42 (padma.6.20.42)
सागरत्वं च लेभेथ कर्मणा तेन तस्य वै । तमाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान् । आजहाराश्वमेधानां शतं स च महायशाः
sāgaratvaṁ ca lebhetha karmaṇā tena tasya vai tamāśvamedhikaṁ so'śvaṁ samudrādupalabdhavān ājahārāśvamedhānāṁ śataṁ sa ca mahāyaśāḥ
उसी कर्म से उसे 'सागर' पद भी मिला। उसने वह अश्वमेध का अश्व सागर से पुनः प्राप्त किया, और उस अत्यंत यशस्वी राजा ने सौ अश्वमेध यज्ञ पूर्ण किए।