Skip to main content

उत्तर खण्ड · अध्याय 228

परम व्योम आदि का वर्णन

अध्याय 227अध्याय-सूचीअध्याय 229

श्लोक 1 (padma.6.228.1)

श्रीमहादेव उवाच- त्रिपाद्विभूतेर्लोकास्तु असंख्याताः प्रकीर्तिताः । शुद्धसत्वमयाः सर्वे ब्रह्मानंदसुखाह्वयाः ।

śrīmahādeva uvāca tripādvibhūterlokāstu asaṁkhyātāḥ prakīrtitāḥ śuddhasatvamayāḥ sarve brahmānaṁdasukhāhvayāḥ

श्रीमहादेव ने कहा — त्रिपाद्-विभूति के लोक असंख्य कहे गए हैं; सभी शुद्ध सत्त्वमय हैं, ब्रह्मानंद-सुख कहलाने वाले।

श्लोक 2 (padma.6.228.2)

सर्वे नित्या निर्विकारा हेयरागादिवर्जिताः । सर्वे हिरण्मयाश्शुद्धाः कोटिसूर्य्यसमप्रभाः ।

sarve nityā nirvikārā heyarāgādivarjitāḥ sarve hiraṁmayāśśuddhāḥ koṭisūryyasamaprabhāḥ

सभी नित्य, निर्विकार, हेय राग आदि से रहित हैं; सभी हिरण्मय, शुद्ध, करोड़ों सूर्यों के समान प्रभा वाले हैं।

श्लोक 3 (padma.6.228.3)

सर्वे वेदमयार्दिव्याः काम क्रोधविवर्जिताः । नारायणपदांभोज भक्त्येकरससेविताः ।

sarve vedamayārdivyāḥ kāma krodhavivarjitāḥ nārāyaṇapadāṁbhoja bhaktyekarasasevitāḥ

सभी वेदमय, दिव्य, काम-क्रोध से रहित हैं, नारायण के चरणकमल की भक्ति के एकमात्र रस से सेवित।

श्लोक 4 (padma.6.228.4)

निरंतरं सामगानपरिपूर्णसुखं श्रिताः । सर्वे पंचोपनिषद स्वरूपा वेदवर्चसः ।

niraṁtaraṁ sāmagānaparipūrṇasukhaṁ śritāḥ sarve paṁcopaniṣada svarūpā vedavarcasaḥ

निरंतर सामगान के परिपूर्ण सुख से युक्त, सभी पंचोपनिषद-स्वरूप, वेद-तेजयुक्त हैं।

श्लोक 5 (padma.6.228.5)

सर्वे वेदमयैर्दिव्यैःपुरुषैः स्त्रीभिरावृताः । वेदैकरसतोयाढ्यैस्सरोभिरुपशोभिताः ।

sarve vedamayairdivyaiḥpuruṣaiḥ strībhirāvṛtāḥ vedaikarasatoyāḍhyaissarobhirupaśobhitāḥ

सभी वेदमय दिव्य पुरुष-स्त्रियों से घिरे हैं, वेदैकरस जल से भरे सरोवरों से सुशोभित हैं।

श्लोक 6 (padma.6.228.6)

श्रुतिस्मृतिपुराणादि रूपस्थावरसंयुताः । सर्वं वर्णयितुं शक्यं न मया लोकविस्तृतम् ।

śrutismṛtipurāṇādi rūpasthāvarasaṁyutāḥ sarvaṁ varṇayituṁ śakyaṁ na mayā lokavistṛtam

श्रुति-स्मृति-पुराण आदि रूप स्थावरों से युक्त — इन लोकों का विस्तार मुझसे पूर्णतः वर्णन नहीं किया जा सकता।

श्लोक 7 (padma.6.228.7)

विरजा परमव्योम्नोरंतरंकेवलं स्मृतम् । तत्स्थानमुपभोक्तव्यमव्यक्तब्रह्मसेविनाम् ।

virajā paramavyoṁnoraṁtaraṁkevalaṁ smṛtam tatsthānamupabhoktavyamavyaktabrahmasevinām

विरजा को ही परम व्योम और प्रकृति के मध्य की सीमा माना गया है। वह स्थान अव्यक्त ब्रह्म के उपासकों द्वारा उपभोग्य है।

श्लोक 8 (padma.6.228.8)

स्वात्मानुभवजानंदसुखदं केवलं पदम् । निःश्रेयसं च निर्वाणं कैवल्यं मोक्ष उच्यते ।

svātmānubhavajānaṁdasukhadaṁ kevalaṁ padam niḥśreyasaṁ ca nirvāṇaṁ kaivalyaṁ mokṣa ucyate

आत्मानुभवजनित आनंद-सुख देने वाला वह केवल पद — निःश्रेयस, निर्वाण, कैवल्य, मोक्ष कहलाता है।

श्लोक 9 (padma.6.228.9)

श्रीशांघ्रिभक्तिसेवैकरसभोगविवर्धिताः तम् । तदिच्छन्त्यल्पमतयो मोक्षं सुखविवर्जितम् । महात्मानो महाभागा भगवत्पादसेवकाः ।

śrīśāṁghribhaktisevaikarasabhogavivardhitāḥ tam tadicchaṁtyalpamatayo mokṣaṁ sukhavivarjitam mahātmāno mahābhāgā bhagavatpādasevakāḥ

अल्पमति जन, श्रीशपाद-भक्तिसेवा के एकरस भोग से रहित, उस सुखहीन मोक्ष की इच्छा करते हैं। किंतु भगवत्पाद-सेवक महात्मा, महाभाग —

श्लोक 10 (padma.6.228.10)

तद्विष्णोः परमं धाम यांति ब्रह्मसुखप्रदम् । नानाजनपदाकीर्णं वैकुंठं तद्धरेः पदम् ।

tadviṣṇoḥ paramaṁ dhāma yāṁti brahmasukhapradam nānājanapadākīrṇaṁ vaikuṁṭhaṁ taddhareḥ padam

— विष्णु के उस ब्रह्मसुखप्रद परम धाम को जाते हैं। हरि का वह पद वैकुण्ठ, नाना जनपदों से भरा,

श्लोक 11 (padma.6.228.11)

प्राकारैश्च विमानैश्च सौधैरत्नमयैर्वृतम् । तन्मध्ये नगरी दिव्या साऽयोध्येति प्रकीर्तिता ।

prākāraiśca vimānaiśca saudhairatnamayairvṛtam taṁmadhye nagarī divyā sā'yodhyeti prakīrtitā

प्राकारों, विमानों और रत्नमय सौधों से घिरा है। उसके मध्य में एक दिव्य नगरी है, जो अयोध्या कही गई है।

श्लोक 12 (padma.6.228.12)

मणिकांचनचित्राढ्य प्राकारैस्तोरणैर्वृता । चतुर्द्वारसमायुक्ता रत्नगोपुरसंवृता ।

maṇikāṁcanacitrāḍhya prākāraistoraṇairvṛtā caturdvārasamāyuktā ratnagopurasaṁvṛtā

मणि-कांचन की चित्रित प्राकार और तोरणों से युक्त, चार द्वारों वाली, रत्नगोपुरों से घिरी,

श्लोक 13 (padma.6.228.13)

चंडादिद्वारपालैश्च कुमुदाद्यैश्च रक्षिता । चंडप्रचंडौ प्राग्द्वार याम्ये भद्रसुभद्रकौ ।

caṁḍādidvārapālaiśca kumudādyaiśca rakṣitā caṁḍapracaṁḍau prāgdvāra yāṁye bhadrasubhadrakau

चंड आदि तथा कुमुद आदि द्वारपालों से रक्षित। पूर्व द्वार पर चंड-प्रचंड, दक्षिण में भद्र-सुभद्रक;

श्लोक 14 (padma.6.228.14)

वारुण्यां जयविजयौ सौम्ये धातृविधातरौ । कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुंडरीकोऽथ वामनः ।

vāruṁyāṁ jayavijayau sauṁye dhātṛvidhātarau kumudaḥ kumudākṣaśca puṁḍarīko'tha vāmanaḥ

पश्चिम (वारुणी दिशा) में जय-विजय; उत्तर (सौम्य दिशा) में धातृ-विधातृ; कुमुद, कुमुदाक्ष, पुंडरीक, वामन;

श्लोक 15 (padma.6.228.15)

शंकुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः । एते दिक्पतयः प्रोक्ताः पुर्य्यामत्र शुभानने ।

śaṁkukarṇaḥ sarvanetraḥ sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ ete dikpatayaḥ proktāḥ puryyāmatra śubhānane

शंकुकर्ण, सर्वनेत्र, सुमुख, सुप्रतिष्ठित — ये, हे शुभानने, इस पुरी के दिक्पाल कहे गए हैं।

श्लोक 16 (padma.6.228.16)

कोटिवैश्वानरप्रख्य गृहपंक्तिभिरावृता । आरूढयौवनैर्नित्यैर्दिव्यनारीनरैर्युता ।

koṭivaiśvānaraprakhya gṛhapaṁktibhirāvṛtā ārūḍhayauvanairnityairdivyanārīnarairyutā

यह करोड़ों अग्नियों के समान गृह-पंक्तियों से आच्छादित है, नित्य युवावस्था में स्थित दिव्य नर-नारियों से युक्त।

श्लोक 17 (padma.6.228.17)

अन्तःपुरं तु देवस्य मध्ये पुर्याम्मनोहरम् । मणिप्राकारसंयुक्तं रत्नतोरणशोभितम् ।

aṁtaḥpuraṁ tu devasya madhye puryāṁmanoharam maṇiprākārasaṁyuktaṁ ratnatoraṇaśobhitam

नगरी के मध्य में देव का मनोहर अंतःपुर है, मणिप्राकार से युक्त, रत्नतोरण से सुशोभित,

श्लोक 18 (padma.6.228.18)

विमानैर्गृहमुख्यैश्च प्रासादैर्बहुभिर्युतम् । दिव्याप्सरोगणैः स्त्रीभिस्सर्वतस्समलंकृतम् ।

vimānairgṛhamukhyaiśca prāsādairbahubhiryutam divyāpsarogaṇaiḥ strībhissarvatassamalaṁkṛtam

विमानों, प्रमुख गृहों और अनेक प्रासादों से युक्त, दिव्य अप्सराओं के समूहों से सब ओर अलंकृत।

श्लोक 19 (padma.6.228.19)

मध्ये तु मंडपं दिव्यं राजस्थानं महोच्छ्रयम् । माणिक्यस्तंभसाहस्रजुष्टं रत्नमयं शुभम् ।

madhye tu maṁḍapaṁ divyaṁ rājasthānaṁ mahocchrayam māṇikyastaṁbhasāhasrajuṣṭaṁ ratnamayaṁ śubham

मध्य में एक दिव्य मंडप है, विशाल राजस्थान, सहस्र माणिक्य-स्तंभों से युक्त, रत्नमय और शुभ,

श्लोक 20 (padma.6.228.20)

दिव्यैर्मुक्तैः समाकीर्णं सामगानोपशोभितम् । मध्ये सिंहासनं रम्यं सर्ववेदमयं शुभम् ।

divyairmuktaiḥ samākīrṇaṁ sāmagānopaśobhitam madhye siṁhāsanaṁ raṁyaṁ sarvavedamayaṁ śubham

दिव्य मोतियों से भरा, सामगान से सुशोभित। उसके मध्य में सुंदर सिंहासन है, सर्ववेदमय, शुभ,

श्लोक 21 (padma.6.228.21)

धर्मादिदैवतैर्नित्यैर्वृंतवैदमयात्मकैः । धर्म्मज्ञानमहैश्वर्यवैराग्यैः पादविग्रहैः ।

dharmādidaivatairnityairvṛṁtavaidamayātmakaiḥ dharṁmajṁānamahaiśvaryavairāgyaiḥ pādavigrahaiḥ

धर्म आदि नित्य देवताओं से घिरा, वेदमय स्वरूप वाला — धर्म, ज्ञान, ऐश्वर्य, वैराग्य उसके चार पाये,

श्लोक 22 (padma.6.228.22)

ऋग्यजुःसामचाथर्वैरूपैर्नित्यं वृतं क्रमात् । शक्तिराधारशक्तिश्च चिच्छक्तिश्च सदाशिवा ।

ṛgyajuḥsāmacātharvairūpairnityaṁ vṛtaṁ kramāt śaktirādhāraśaktiśca cicchaktiśca sadāśivā

क्रमशः ऋक्, यजुः, साम और अथर्व रूपों से नित्य घिरे। शक्ति, आधारशक्ति, चित्शक्ति और सदाशिवा —

श्लोक 23 (padma.6.228.23)

धर्मादिदेवतानां च शक्तयः परिकीर्तिताः । वसंति मध्यमे तत्र वह्निसूर्यसुधांशवः ।

dharmādidevatānāṁ ca śaktayaḥ parikīrtitāḥ vasaṁti madhyame tatra vahnisūryasudhāṁśavaḥ

ये धर्म आदि देवताओं की शक्तियाँ कही गई हैं। वहाँ मध्य में अग्नि, सूर्य और चंद्रमा निवास करते हैं;

श्लोक 24 (padma.6.228.24)

कूर्मश्च नागराजश्च वैनतेयस्त्रयीश्वरः । छंदासि सर्वमंत्राश्च पीठरूपत्वमास्थिताः ।

kūrmaśca nāgarājaśca vainateyastrayīśvaraḥ chaṁdāsi sarvamaṁtrāśca pīṭharūpatvamāsthitāḥ

कूर्म, नागराज, वैनतेय, त्रयीश्वर, छंद और सभी मंत्र वहाँ पीठ के रूप में स्थित हैं।

श्लोक 25 (padma.6.228.25)

सर्वाक्षरमयं दिव्यं योगपीठमिति स्मृतम् । तन्मध्येऽष्टदलं पद्ममुदयार्कसमप्रभम् ।

sarvākṣaramayaṁ divyaṁ yogapīṭhamiti smṛtam taṁmadhye'ṣṭadalaṁ padmamudayārkasamaprabham

यह सर्वाक्षरमय, दिव्य, योगपीठ कहा गया है। उसके मध्य में उदयकालीन सूर्य के समान प्रभा वाला अष्टदल कमल है।

श्लोक 26 (padma.6.228.26)

तन्मध्ये कर्णिकायां तु सावित्र्यां शुभदर्शने । ईश्वर्य्या सह देवेशस्तत्रासीनः परः पुमान् ।

taṁmadhye karṇikāyāṁ tu sāvitryāṁ śubhadarśane īśvaryyā saha deveśastatrāsīnaḥ paraḥ pumān

वहाँ उसकी कर्णिका में — सावित्री, शुभदर्शना — देवेश, ईश्वरी सहित, वह परम पुरुष विराजमान हैं।

श्लोक 27 (padma.6.228.27)

इंदीवरदलश्यामः कोटिसूर्यप्रकाशवान् । युवाकुमारः स्निग्धश्च कोमलावयवैर्वृतः ।

iṁdīvaradalaśyāmaḥ koṭisūryaprakāśavān yuvākumāraḥ snigdhaśca komalāvayavairvṛtaḥ

नीलकमल-दल के समान श्याम, करोड़ों सूर्यों के समान प्रकाशवान, युवा कुमार, स्निग्ध, कोमल अंगों वाले;

श्लोक 28 (padma.6.228.28)

फुल्लरक्तांबुजनिभः कोमलांघ्रिसरोजवान् । प्रबुद्धः पुंडरीकाक्षः सुभ्रू लतायुगाङ्कितः ।

phullaraktāṁbujanibhaḥ komalāṁghrisarojavān prabuddhaḥ puṁḍarīkākṣaḥ subhrū latāyugāṁkitaḥ

खिले लाल कमल के समान कोमल चरणकमल वाले, जाग्रत, पुंडरीकाक्ष, लता समान भौंहों की जोड़ी से अंकित;

श्लोक 29 (padma.6.228.29)

सुनासस्सुकपोलाढ्यस्सुश्रोत्रमुखपंकजः । मुक्ताफलाभदन्ताढ्यः सस्मिताधरविद्रुमः ।

sunāsassukapolāḍhyassuśrotramukhapaṁkajaḥ muktāphalābhadaṁtāḍhyaḥ sasmitādharavidrumaḥ

सुंदर नासिका, सुंदर कपोल, सुंदर श्रोत्रयुक्त मुखकमल, मोतियों समान दंत, मुस्कान से युक्त प्रवाल-अधर वाले;

श्लोक 30 (padma.6.228.30)

परिपूर्णेदुसंकाशः सुस्मिताननपंकजः । तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुंडलाभ्यां विराजितः ।

paripūrṇedusaṁkāśaḥ susmitānanapaṁkajaḥ taruṇādityavarṇābhyāṁ kuṁḍalābhyāṁ virājitaḥ

पूर्ण चंद्रमा के समान, मुस्कुराते मुखकमल वाले, उदीयमान सूर्य के रंग के दो कुंडलों से सुशोभित;

श्लोक 31 (padma.6.228.31)

सस्निग्धनीलकुटिलकुन्तलैरुपशोभितः । मन्दारपारिजाताढ्य कबरीकृतकेशवान् ।

sasnigdhanīlakuṭilakuṁtalairupaśobhitaḥ maṁdārapārijātāḍhya kabarīkṛtakeśavān

स्निग्ध, नील, घुँघराले केशों से सुशोभित, मंदार-पारिजात पुष्पों से युक्त गुंथी हुई चोटी वाले;

श्लोक 32 (padma.6.228.32)

प्रातरुद्यत्सहस्रांशुनिभकौस्तुभशोभितः । हारस्वर्णस्रगासक्त कम्बुग्रीवो विराजितः ।

prātarudyatsahasrāṁśunibhakaustubhaśobhitaḥ hārasvarṇasragāsakta kaṁbugrīvo virājitaḥ

प्रातःकालीन सहस्ररश्मि सूर्य के समान कौस्तुभमणि से सुशोभित, हार-स्वर्णमाला से युक्त शंखाकार ग्रीवा से विराजमान;

श्लोक 33 (padma.6.228.33)

सिंहस्कंधनिभैः प्रोच्चैः पीनैरंसैर्विराजितः । पीनवृत्तायतभुजैश्चतुर्भिरुपशोभितः ।

siṁhaskaṁdhanibhaiḥ proccaiḥ pīnairaṁsairvirājitaḥ pīnavṛttāyatabhujaiścaturbhirupaśobhitaḥ

सिंह के समान उन्नत, विशाल कंधों से सुशोभित, चार पुष्ट, गोल, लंबी भुजाओं से सुशोभित;

श्लोक 34 (padma.6.228.34)

अङ्गुलीयैश्च कटकैः केयूरैः परिमण्डितः । बालार्ककोटिसंकाशैः कौस्तुभाद्यैः सुभूषणैः ।

aṁgulīyaiśca kaṭakaiḥ keyūraiḥ parimaṁḍitaḥ bālārkakoṭisaṁkāśaiḥ kaustubhādyaiḥ subhūṣaṇaiḥ

अंगूठियों, कड़ों, बाजूबंदों से सुसज्जित, करोड़ों उदीयमान सूर्यों के समान कौस्तुभ आदि उत्तम आभूषणों से युक्त;

श्लोक 35 (padma.6.228.35)

विराजितमहावक्षो वनमालाविभूषितः । विधातृजननस्थान नाभिपङ्कजशोभितः ।

virājitamahāvakṣo vanamālāvibhūṣitaḥ vidhātṛjananasthāna nābhipaṁkajaśobhitaḥ

विशाल वक्षस्थल से सुशोभित, वनमाला से अलंकृत, ब्रह्मा की उत्पत्ति-स्थान नाभिकमल से सुशोभित;

श्लोक 36 (padma.6.228.36)

बालातपनिभश्लक्ष्ण पीतवस्त्रसमन्वितः । नानारत्नविचित्रांघ्रिः कटकाभ्यां विराजितः ।

bālātapanibhaślakṣṇa pītavastrasamaṁvitaḥ nānāratnavicitrāṁghriḥ kaṭakābhyāṁ virājitaḥ

उदीयमान सूर्य के प्रकाश समान कोमल पीत वस्त्र धारण किए, नाना रत्नों से चित्रित चरणों वाले, कड़ों से सुशोभित;

श्लोक 37 (padma.6.228.37)

सज्योत्स्नचंद्रप्रतिम नखपंक्तिसमन्वितः । कोटिकंदर्पलावण्य सौंदर्य्यनिधिरच्युतः ।

sajyotsnacaṁdrapratima nakhapaṁktisamaṁvitaḥ koṭikaṁdarpalāvaṁya sauṁdaryyanidhiracyutaḥ

चाँदनी-युक्त चंद्रमा समान नखपंक्ति से युक्त; करोड़ों कामदेवों से भी अधिक लावण्य-सौंदर्य के निधि अच्युत;

श्लोक 38 (padma.6.228.38)

दिव्यचंदनलिप्तांगो दिव्यमालाविभूषितः । गृहीतशंखचक्राभ्यामुद्बाहुभ्यां विराजितः ।

divyacaṁdanaliptāṁgo divyamālāvibhūṣitaḥ gṛhītaśaṁkhacakrābhyāmudbāhubhyāṁ virājitaḥ

दिव्य चंदन से लिप्त शरीर, दिव्य मालाओं से अलंकृत, शंख-चक्र धारण किए ऊँची भुजाओं से सुशोभित;

श्लोक 39 (padma.6.228.39)

वरदाभयहस्ताभ्यामितराभ्यां तथैव च । वामाङ्के संस्थिता देवी महालक्ष्मीर्महेश्वरी ।

varadābhayahastābhyāmitarābhyāṁ tathaiva ca vāmāṁke saṁsthitā devī mahālakṣmīrmaheśvarī

और शेष दोनों हाथों से वरद-अभय मुद्रा धारण किए। उनके वामांक में देवी महालक्ष्मी महेश्वरी विराजमान हैं —

श्लोक 40 (padma.6.228.40)

हिरण्यवर्णा हरिणी सुवर्णरजतस्रजा । सर्वलक्षणसंपन्ना यौवनारंभविग्रहा ।

hiraṁyavarṇā hariṇī suvarṇarajatasrajā sarvalakṣaṇasaṁpaṁnā yauvanāraṁbhavigrahā

सुवर्णवर्णा, हरिणी, स्वर्ण-रजत की माला से युक्त, सभी शुभ लक्षणों से संपन्न, नवयौवन-आरंभ की देहयुक्त;

श्लोक 41 (padma.6.228.41)

रत्नकुंडलसंयुक्ता नीला कुंचितशीर्षजा । दिव्यचंदनलिप्तांगी दिव्यपुष्पोपशोभिता ।

ratnakuṁḍalasaṁyuktā nīlā kuṁcitaśīrṣajā divyacaṁdanaliptāṁgī divyapuṣpopaśobhitā

रत्नकुंडलों से युक्त, नीले घुँघराले केश वाली, दिव्य चंदन से लिप्त देह, दिव्य पुष्पों से सुशोभित;

श्लोक 42 (padma.6.228.42)

मंदारकेतकी जाती पुष्पाञ्चितसुकुंतला । सुभ्रूस्सुनासा सुश्रोणी पीनोन्नतपयोधरा ।

maṁdāraketakī jātī puṣpāṁcitasukuṁtalā subhrūssunāsā suśroṇī pīnoṁnatapayodharā

मंदार-केतकी-जाती पुष्पों से अंचित सुंदर केश वाली; सुंदर भौंह, सुंदर नासिका, सुंदर कटि, पुष्ट-उन्नत पयोधर वाली;

श्लोक 43 (padma.6.228.43)

परिपूंर्णेंदुसंकाशा सुस्मिताननपंकजा । तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुंडलाभ्यां विराजिता ।

paripūṁrṇeṁdusaṁkāśā susmitānanapaṁkajā taruṇādityavarṇābhyāṁ kuṁḍalābhyāṁ virājitā

पूर्ण चंद्रमा के समान, मुस्कुराते मुखकमल वाली, उदीयमान सूर्य के रंग के दो कुंडलों से सुशोभित;

श्लोक 44 (padma.6.228.44)

तप्तकांचनवर्णाभा तप्तकांचनभूषणा । हस्तैश्चतुर्भिः संयुक्ता कनकांबुजभूषिता ।

taptakāṁcanavarṇābhā taptakāṁcanabhūṣaṇā hastaiścaturbhiḥ saṁyuktā kanakāṁbujabhūṣitā

तपे हुए स्वर्ण के समान वर्ण वाली, तपे स्वर्ण के आभूषणों से युक्त, चार हाथों से युक्त, स्वर्णकमलों से सुशोभित;

श्लोक 45 (padma.6.228.45)

नानाविचित्ररत्नाढ्या कनकांबुजमालया । हारकेयूरकटकैरंगुलीयैश्च शोभिता ।

nānāvicitraratnāḍhyā kanakāṁbujamālayā hārakeyūrakaṭakairaṁgulīyaiśca śobhitā

नाना विचित्र रत्नों से युक्त, स्वर्णकमल की माला से, हार-केयूर-कटक-अंगूठियों से सुशोभित;

श्लोक 46 (padma.6.228.46)

भुजद्वयघृतोदग्र पद्मयुग्मोपशोभिता । गृहीतमातुलुंगाख्य जांबूनदकराञ्चिता ।

bhujadvayaghṛtodagra padmayugmopaśobhitā gṛhītamātuluṁgākhya jāṁbūnadakarāṁcitā

दो भुजाओं में धारण किए युगल उन्नत कमलों से सुशोभित, तथा एक हाथ में धारण किए स्वर्णिम मातुलुंग (बिजौरा) फल से अलंकृत।

श्लोक 47 (padma.6.228.47)

एवं नित्यानपायिन्या महालक्ष्म्या महेश्वरः । मोदते परमे व्योम्नि शाश्वते सर्वदा प्रभुः ।

evaṁ nityānapāyiṁyā mahālakṣṁyā maheśvaraḥ modate parame vyoṁni śāśvate sarvadā prabhuḥ

इस प्रकार नित्य अविनाशिनी महालक्ष्मी के साथ महेश्वर प्रभु शाश्वत परम व्योम में सदा आनंदित रहते हैं।

श्लोक 48 (padma.6.228.48)

पार्श्वयोर्धरणी नीले समासीने शुभासने । अष्टदिक्षु दलाग्रेषु विमलाद्याश्च शक्तयः ।

pārśvayordharaṇī nīle samāsīne śubhāsane aṣṭadikṣu dalāgreṣu vimalādyāśca śaktayaḥ

उनके दोनों पार्श्वों में धरणी और नीला शुभ आसनों पर बैठी हैं। अष्ट दिशाओं के दल-अग्रों पर विमला आदि शक्तियाँ हैं —

श्लोक 49 (padma.6.228.49)

विमलोत्कर्षिणी ज्ञानाक्रियायोगा तथैव च । प्रह्वी सत्या तथेशाना शक्तयः परमात्मनः ।

vimalotkarṣiṇī jṁānākriyāyogā tathaiva ca prahvī satyā tatheśānā śaktayaḥ paramātmanaḥ

विमला, उत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया, योगा, तथा प्रह्वी, सत्या और ईशाना — ये परमात्मा की शक्तियाँ हैं।

श्लोक 50 (padma.6.228.50)

गृहीत्वा चामरान्दिव्यान्सुधाकरसमप्रभान् । सर्वलक्षणसंपन्ना मोदंते पतिमच्युतम् ।

gṛhītvā cāmarāṁdivyāṁsudhākarasamaprabhān sarvalakṣaṇasaṁpaṁnā modaṁte patimacyutam

चंद्रमा के समान प्रभा वाले दिव्य चामर लिए, सभी शुभ लक्षणों से संपन्न, वे अपने अच्युत पति में आनंदित रहती हैं।

श्लोक 51 (padma.6.228.51)

दिव्याप्सरोगणाः पंच शतसंख्याश्च योषितः । अंतःपुरनिवासिन्यः सर्वाभरणभूषिताः ।

divyāpsarogaṇāḥ paṁca śatasaṁkhyāśca yoṣitaḥ aṁtaḥpuranivāsiṁyaḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ

पाँच सौ की संख्या वाली दिव्य अप्सराएँ, अंतःपुरनिवासिनी, सभी आभूषणों से सुसज्जित,

श्लोक 52 (padma.6.228.52)

पद्महस्ताश्च ताः सर्वाः कोटिवैश्वानरप्रभाः । सर्वलक्षणसंपन्नाः शीतांशुसदृशाननाः ।

padmahastāśca tāḥ sarvāḥ koṭivaiśvānaraprabhāḥ sarvalakṣaṇasaṁpaṁnāḥ śītāṁśusadṛśānanāḥ

सभी पद्महस्ता, करोड़ों अग्नियों के समान प्रभा वाली, सभी शुभ लक्षणों से संपन्न, शीतल चंद्रमा समान मुख वाली —

श्लोक 53 (padma.6.228.53)

ताभिः परिवृतो राजा शुशुभे परमः पुमान् । अनंतविहगाधीश सेनान्याद्यैस्सुरेश्वरे ।

tābhiḥ parivṛto rājā śuśubhe paramaḥ pumān anaṁtavihagādhīśa senāṁyādyaissureśvare

उनसे घिरे हुए वे परम पुरुष राजा की भाँति सुशोभित हुए। अनंत, पक्षिराज गरुड़ सेनापति आदि सुरेश्वरों सहित,

श्लोक 54 (padma.6.228.54)

अन्यैः परिजनैर्नित्यैर्मुक्तैश्च परिसंवृतः । मोदते रमया सार्द्धं भोगैश्वर्यरतः पुमान् ।

aṁyaiḥ parijanairnityairmuktaiśca parisaṁvṛtaḥ modate ramayā sārddhaṁ bhogaiśvaryarataḥ pumān

और अन्य नित्य मुक्त परिजनों से घिरे वे पुरुष रमा के साथ भोग-ऐश्वर्य में रत आनंदित होते हैं।

श्लोक 55 (padma.6.228.55)

एवं वैकुंठनाथोऽसौ राजते परमे पदे । तद्व्यूहभेदाँल्लोकांश्च वक्ष्यामि गिरिजे शुभे ।

evaṁ vaikuṁṭhanātho'sau rājate parame pade tadvyūhabhedā~llokāṁśca vakṣyāmi girije śubhe

इस प्रकार यह वैकुण्ठनाथ परम पद में विराजमान हैं। अब, हे शुभे गिरिजे, उनके व्यूह-भेद के लोकों को बताता हूँ।

श्लोक 56 (padma.6.228.56)

प्राच्यां वैकुंठलोकस्य वासुदेवस्य मंदिरम् । आग्नेय्यां लक्ष्म्यालोकस्तु याम्यां संकर्षणालयः ।

prācyāṁ vaikuṁṭhalokasya vāsudevasya maṁdiram āgneyyāṁ lakṣṁyālokastu yāṁyāṁ saṁkarṣaṇālayaḥ

वैकुण्ठलोक के पूर्व में वासुदेव का मंदिर है; आग्नेय में लक्ष्मी का लोक; दक्षिण में संकर्षण का धाम;

श्लोक 57 (padma.6.228.57)

सारस्वतस्तु नैरृत्या प्राद्युम्नः पश्चिमे तथा । रतिलोकस्तु वायव्यामुदीच्यामनिरुद्धभूः ।

sārasvatastu nairṛtyā prādyuṁnaḥ paścime tathā ratilokastu vāyavyāmudīcyāmaniruddhabhūḥ

नैऋत्य में सारस्वत लोक; पश्चिम में प्रद्युम्न का; वायव्य में रति का लोक; उत्तर में अनिरुद्ध की भूमि;

श्लोक 58 (padma.6.228.58)

ऐशान्यां शांतिलोकः स्यात्प्रथमावरणं स्मृतम् । केशवादिचतुर्विंशत्यमी लोकास्ततः क्रमात् ।

aiśāṁyāṁ śāṁtilokaḥ syātprathamāvaraṇaṁ smṛtam keśavādicaturviṁśatyamī lokāstataḥ kramāt

ऐशान्य में शांति का लोक — यह प्रथम आवरण कहा गया है। फिर क्रमशः केशव आदि चौबीस लोक,

श्लोक 59 (padma.6.228.59)

द्वितीयावरणं प्रोक्तं वैकुंठस्य शुभाह्वयम् । मत्स्यकूर्मादिलोकास्तु तृतीयावरणं शुभम् ।

dvitīyāvaraṇaṁ proktaṁ vaikuṁṭhasya śubhāhvayam matsyakūrmādilokāstu tṛtīyāvaraṇaṁ śubham

वैकुण्ठ का द्वितीय शुभ आवरण कहे गए हैं। मत्स्य-कूर्म आदि लोक तृतीय शुभ आवरण हैं।

श्लोक 60 (padma.6.228.60)

सत्याच्युतानंत दुर्गा विष्वक्सेन गजाननाः । शंखपद्मनिधीलोकाश्चतुर्थावरणं शुभम् ।

satyācyutānaṁta durgā viṣvaksena gajānanāḥ śaṁkhapadmanidhīlokāścaturthāvaraṇaṁ śubham

सत्य, अच्युत, अनंत, दुर्गा, विष्वक्सेन, गजानन तथा शंख-पद्म निधि के लोक चतुर्थ शुभ आवरण हैं।

श्लोक 61 (padma.6.228.61)

ऋग्यजुः सामाथर्वाणो लोका दिक्षु महत्सु च । सावित्र्या विहगेशस्य धर्मस्य च मखस्य च ।

ṛgyajuḥ sāmātharvāṇo lokā dikṣu mahatsu ca sāvitryā vihageśasya dharmasya ca makhasya ca

महादिशाओं में ऋक्, यजुः, साम, अथर्व के लोक, सावित्री, गरुड़, धर्म और यज्ञ के लोक —

श्लोक 62 (padma.6.228.62)

पंचमावरणं प्रोक्तमक्षयं सर्ववाङ्मयम् । शंखचक्रगदापद्मखड्गशार्ङ्गहलं तथा ।

paṁcamāvaraṇaṁ proktamakṣayaṁ sarvavāṁmayam śaṁkhacakragadāpadmakhaḍgaśārṁgahalaṁ tathā

यह अक्षय, सर्ववाङ्मय पंचम आवरण कहा गया है। शंख, चक्र, गदा, पद्म, खड्ग, शार्ङ्ग, हल के लोक,

श्लोक 63 (padma.6.228.63)

मौशलं च तथा लोकाः सर्वशस्त्रास्त्रसंयुताः । षष्ठमावरणं प्रोक्तं मंत्रास्त्रमयमक्षरम् ।

mauśalaṁ ca tathā lokāḥ sarvaśastrāstrasaṁyutāḥ ṣaṣṭhamāvaraṇaṁ proktaṁ maṁtrāstramayamakṣaram

तथा मूसल के लोक, समस्त शस्त्रास्त्रों से युक्त — यह मंत्रास्त्रमय अक्षर षष्ठ आवरण कहा गया है।

श्लोक 64 (padma.6.228.64)

ऐंद्र पावकयाम्यानि नैरृतं वारुणं तथा । वायव्यं सौम्यमैशानं सप्तमं मुनिभिः स्मृतम् ।

aiṁdra pāvakayāṁyāni nairṛtaṁ vāruṇaṁ tathā vāyavyaṁ sauṁyamaiśānaṁ saptamaṁ munibhiḥ smṛtam

इंद्र, अग्नि, यम, नैऋत, वरुण, वायु, सोम, ईशान के लोक — यह मुनियों द्वारा सप्तम आवरण कहा गया है।

श्लोक 65 (padma.6.228.65)

साध्या मरुद्गणाश्चैव विश्वेदेवास्तथैव च । नित्याः सर्वे परे धाम्नि ये चान्ये च दिवौकसः ।

sādhyā marudgaṇāścaiva viśvedevāstathaiva ca nityāḥ sarve pare dhāṁni ye cāṁye ca divaukasaḥ

साध्य, मरुद्गण, तथा विश्वेदेव, और जो अन्य देवगण हैं — सभी उस परम धाम में नित्य हैं।

श्लोक 66 (padma.6.228.66)

ते वै प्राकृतलोकेस्मिन्न नित्यास्त्रिदशेश्वराः । ते ह नाकं महिमानः सचंत इति वै श्रुतिः ।

te vai prākṛtalokesmiṁna nityāstridaśeśvarāḥ te ha nākaṁ mahimānaḥ sacaṁta iti vai śrutiḥ

किंतु इस प्राकृत लोक में त्रिदशेश्वर नित्य नहीं हैं। 'वे महिमावान उस स्वर्ग का भोग करते हैं' — ऐसा श्रुति कहती है।

श्लोक 67 (padma.6.228.67)

एवं परं पदं नित्यैर्मुक्तैर्भोगपरायणैः । दिव्याभिर्महिषीभिश्च राजते विभुरीश्वरः ।

evaṁ paraṁ padaṁ nityairmuktairbhogaparāyaṇaiḥ divyābhirmahiṣībhiśca rājate vibhurīśvaraḥ

इस प्रकार नित्य मुक्त भोगपरायणों और दिव्य महिषियों सहित उस परम पद में वह विभु ईश्वर विराजमान हैं।

श्लोक 68 (padma.6.228.68)

न तद्भासयते सूर्यो न शंशांको न पावकः । यद्गत्वा न निवर्त्तंते योगिनः संशितव्रताः ।

na tadbhāsayate sūryo na śaṁśāṁko na pāvakaḥ yadgatvā na nivarttaṁte yoginaḥ saṁśitavratāḥ

उसे न सूर्य प्रकाशित करता है, न चंद्रमा, न अग्नि; वहाँ जाकर दृढ़व्रती योगी लौटते नहीं।

श्लोक 69 (padma.6.228.69)

द्वयैकमंत्रनिष्ठा ये ते वै यांति तदव्ययम् । न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न व्रतैः शुभैः ।

dvayaikamaṁtraniṣṭhā ye te vai yāṁti tadavyayam na vedayajṁādhyayanairna dānairna vrataiḥ śubhaiḥ

जो केवल द्वय मंत्र में निष्ठ हैं, वे ही उस अव्यय पद को जाते हैं — न वेद-यज्ञाध्ययन से, न दान से, न शुभ व्रतों से,

श्लोक 70 (padma.6.228.70)

न तपोभिर्निराहारैर्न च साधनकर्मभिः । एकेन द्वयमंत्रेण तथा भक्त्या त्वनन्यथा ।

na tapobhirnirāhārairna ca sādhanakarmabhiḥ ekena dvayamaṁtreṇa tathā bhaktyā tvanaṁyathā

न निराहार तप से, न साधन-कर्मों से — केवल एक द्वय मंत्र से तथा भक्ति से, अन्यथा नहीं।

श्लोक 71 (padma.6.228.71)

तद्गम्यं शाश्वतं स्थानं प्रपत्त्या वै सनातनम् । पार्वत्युवाच- साधूक्तं परमं स्वर्गस्वरूपं भवता प्रभो ।

tadgaṁyaṁ śāśvataṁ sthānaṁ prapattyā vai sanātanam pārvatyuvāca sādhūktaṁ paramaṁ svargasvarūpaṁ bhavatā prabho

वह शाश्वत, सनातन स्थान प्रपत्ति से ही सुलभ है। पार्वती ने कहा — हे प्रभो, आपने परम स्वर्गस्वरूप भलीभाँति कहा।

श्लोक 72 (padma.6.228.72)

परव्योम्नि स्थितो नित्यं कथं प्रकृतिमण्डले । स्थितवान्किं निमित्तेन लीलया किं प्रयोजनम् ।

paravyoṁni sthito nityaṁ kathaṁ prakṛtimaṁḍale sthitavāṁkiṁ nimittena līlayā kiṁ prayojanam

परव्योम में नित्य स्थित होकर भी वे प्रकृति-मंडल में कैसे स्थित हुए? किस निमित्त से, किस लीला-प्रयोजन से?

श्लोक 73 (padma.6.228.73)

शुद्धसत्वमये लोके संस्थितः परमेश्वरः । कथं रजस्तमोमिश्र विभूत्या स्थिवान्प्रभुः ।

śuddhasatvamaye loke saṁsthitaḥ parameśvaraḥ kathaṁ rajastamomiśra vibhūtyā sthivāṁprabhuḥ

परमेश्वर शुद्ध सत्त्वमय लोक में स्थित हैं — फिर वह प्रभु रजस्-तमस् मिश्रित विभूति में कैसे स्थित हुए?

श्लोक 74 (padma.6.228.74)

रुद्र उवाच- त्रिपाद्विभूतौ भगवानीश्वर्य्या परमेश्वरः । नित्यमुक्त्यैकभोग्योऽसौ मोदते सततं विभुः ।

rudra uvāca tripādvibhūtau bhagavānīśvaryyā parameśvaraḥ nityamuktyaikabhogyo'sau modate satataṁ vibhuḥ

रुद्र ने कहा — त्रिपाद्-विभूति में भगवान, ईश्वरी सहित परमेश्वर, नित्यमुक्तों द्वारा ही भोग्य वे विभु सतत आनंदित रहते हैं।

श्लोक 75 (padma.6.228.75)

तमीश्वरं महामाया प्रकृतिर्जगदाश्रया । कृतांजलिपुटा भूत्वा तुष्टाव परमेश्वरम् ।

tamīśvaraṁ mahāmāyā prakṛtirjagadāśrayā kṛtāṁjalipuṭā bhūtvā tuṣṭāva parameśvaram

उस ईश्वर को महामाया, जगत् की आश्रयभूत प्रकृति, अंजलि बाँधकर परमेश्वर की स्तुति करने लगी।

श्लोक 76 (padma.6.228.76)

महामायोवाच-। नमस्ते त्रिजगद्धाम्ने नमस्ते विश्वरूपिणे । पुराणाय नमस्तुभ्यं जगदुत्पत्तिहेतवे ।

mahāmāyovāca namaste trijagaddhāṁne namaste viśvarūpiṇe purāṇāya namastubhyaṁ jagadutpattihetave

महामाया ने कहा — त्रिजगत् के धाम आपको नमस्कार; विश्वरूप आपको नमस्कार। पुराण, जगत् की उत्पत्ति के हेतु आपको नमस्कार।

श्लोक 77 (padma.6.228.77)

श्रीभूलीलाधिपतये नमो नारायणाय च । नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय शार्ङ्गिणे ।

śrībhūlīlādhipataye namo nārāyaṇāya ca namo bhagavate tubhyaṁ vāsudevāya śārṁgiṇe

श्री-भू की लीला के अधिपति नारायण को नमस्कार; हे भगवन्, शार्ङ्गधारी वासुदेव को नमस्कार।

श्लोक 78 (padma.6.228.78)

सर्वदेवस्वरूपाय विष्णवे जिष्णवे नमः । सहस्रमूर्तये तुभ्यमनंताय नमोस्तु ते ।

sarvadevasvarūpāya viṣṇave jiṣṇave namaḥ sahasramūrtaye tubhyamanaṁtāya namostu te

सर्वदेवस्वरूप जिष्णु विष्णु को नमस्कार; सहस्रमूर्ति, अनंत आपको नमस्कार।

श्लोक 79 (padma.6.228.79)

अच्युताय विकाराय शुद्धसत्त्वस्वरूपिणे । अदिमध्यांतरहित स्वरूपाय नमो नमः ।

acyutāya vikārāya śuddhasattvasvarūpiṇe adimadhyāṁtarahita svarūpāya namo namaḥ

अच्युत, विकाररूप, शुद्धसत्त्वस्वरूप आपको; आदि-मध्य-अंत रहित स्वरूप वाले आपको बार-बार नमस्कार।

श्लोक 80 (padma.6.228.80)

नमो हिरण्यगर्भाय ज्ञानाय परमात्मने । सर्वभूतात्मने तुभ्यं सर्वभूताश्रयाय च ।

namo hiraṁyagarbhāya jṁānāya paramātmane sarvabhūtātmane tubhyaṁ sarvabhūtāśrayāya ca

हिरण्यगर्भ, ज्ञान, परमात्मा को नमस्कार; सर्वभूतात्मा और सर्वभूताश्रय आपको नमस्कार।

श्लोक 81 (padma.6.228.81)

ब्रह्मणे ज्योतिषे तुभ्यं नमस्ते विश्वरूपिणे । नमः शुचिषदे तुभ्यं हंसाय परमाय च ।

brahmaṇe jyotiṣe tubhyaṁ namaste viśvarūpiṇe namaḥ śuciṣade tubhyaṁ haṁsāya paramāya ca

ब्रह्म, ज्योति, विश्वरूप आपको नमस्कार; पवित्रता में स्थित, परम हंस आपको नमस्कार।

श्लोक 82 (padma.6.228.82)

संकर्षणाय रुद्राय सर्वभूतधराय च । हयग्रीवाय दीप्ताय कालाय हरये नमः । नमस्ते यज्ञपुरुष हव्यकव्यस्वरूपिणे ।

saṁkarṣaṇāya rudrāya sarvabhūtadharāya ca hayagrīvāya dīptāya kālāya haraye namaḥ namaste yajṁapuruṣa havyakavyasvarūpiṇe

संकर्षण, रुद्र, सर्वभूतधर को नमस्कार; हयग्रीव, दीप्त, काल, हरि को नमस्कार। हे यज्ञपुरुष, हव्य-कव्यस्वरूप आपको नमस्कार।

श्लोक 83 (padma.6.228.83)

नमः प्रजापतये तस्मै सूर्याय शुभवर्चसे । अग्नये हव्यभोक्त्रे च तस्मै यज्ञात्मने नमः ।

namaḥ prajāpataye tasmai sūryāya śubhavarcase agnaye havyabhoktre ca tasmai yajṁātmane namaḥ

उस प्रजापति को, शुभवर्चस सूर्य को नमस्कार; हव्यभोक्ता अग्नि को, यज्ञात्मा उसे नमस्कार।

श्लोक 84 (padma.6.228.84)

नमस्ते प्रसवित्रे च सर्गस्थित्यंतहेतवे । नमो वेदांतवेद्याय चतुरात्मस्वरूपिणे ।

namaste prasavitre ca sargasthityaṁtahetave namo vedāṁtavedyāya caturātmasvarūpiṇe

सर्ग-स्थिति-अंत के हेतु प्रसविता आपको नमस्कार; वेदांतवेद्य, चतुरात्मस्वरूप आपको नमस्कार।

श्लोक 85 (padma.6.228.85)

ब्रह्मणे विष्णवे तुभ्यं नमस्ते शंकाराय च । त्रिगुणाय नमस्तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे ।

brahmaṇe viṣṇave tubhyaṁ namaste śaṁkārāya ca triguṇāya namastubhyaṁ sargasthityaṁtahetave

ब्रह्मा, विष्णु, शंकर रूप आपको नमस्कार; त्रिगुण, सर्ग-स्थिति-अंत के हेतु आपको नमस्कार।

श्लोक 86 (padma.6.228.86)

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सर्वात्मान्तरवर्तिने । अव्यक्ताय नमस्तस्मै विष्णवे लोकसाक्षिणे ।

nirguṇāya namastubhyaṁ sarvātmāṁtaravartine avyaktāya namastasmai viṣṇave lokasākṣiṇe

निर्गुण, सर्वात्मांतरवर्ती आपको नमस्कार; अव्यक्त, लोकसाक्षी विष्णु को नमस्कार।

श्लोक 87 (padma.6.228.87)

नारायणाय श्रीशाय पूर्णषाड्गुण्यमूर्त्तये । अनंतगुणपूर्णाय नमः सर्वार्थदायिने ।

nārāyaṇāya śrīśāya pūrṇaṣāḍguṁyamūrttaye anaṁtaguṇapūrṇāya namaḥ sarvārthadāyine

नारायण, श्रीश, पूर्ण षड्गुण्य-मूर्ति को नमस्कार; अनंतगुणपूर्ण, सर्वार्थदायी को नमस्कार।

श्लोक 88 (padma.6.228.88)

नमस्ते वासुदेवाय पंचावस्थस्वरूपिणे । नमः पंचनवव्यूह भेदरूपाय ते नमः ।

namaste vāsudevāya paṁcāvasthasvarūpiṇe namaḥ paṁcanavavyūha bhedarūpāya te namaḥ

वासुदेव, पंचावस्थस्वरूप आपको नमस्कार; पंच-नव व्यूहभेदरूप आपको नमस्कार।

श्लोक 89 (padma.6.228.89)

नमो यज्ञवराहाय गोविंदाय नमो नमः । अविकाराय शुद्धाय हेयप्रतिभटाय च ।

namo yajṁavarāhāya goviṁdāya namo namaḥ avikārāya śuddhāya heyapratibhaṭāya ca

यज्ञवराह को नमस्कार, गोविंद को बार-बार नमस्कार; अविकार, शुद्ध, हेय के प्रतिपक्षी आपको नमस्कार।

श्लोक 90 (padma.6.228.90)

नमो रामाय कृष्णाय नरसिंहाय ते नमः । केशवाय नमस्तुभ्यं जगतां क्लेशहारिणे ।

namo rāmāya kṛṣṇāya narasiṁhāya te namaḥ keśavāya namastubhyaṁ jagatāṁ kleśahāriṇe

राम, कृष्ण को नमस्कार, नरसिंह आपको नमस्कार; जगत् के क्लेशहर्ता केशव आपको नमस्कार।

श्लोक 91 (padma.6.228.91)

त्वमेव सर्वलोकानामाश्रयः पुरुषोत्तमः । प्रसीद देवदेवेश सर्वलोकहिताय वै ।

tvameva sarvalokānāmāśrayaḥ puruṣottamaḥ prasīda devadeveśa sarvalokahitāya vai

आप ही समस्त लोकों के आश्रय, पुरुषोत्तम हैं। हे देवदेवेश, सर्वलोकहित हेतु प्रसन्न होइए।

श्लोक 92 (padma.6.228.92)

मत्संस्थाश्चेतनास्सर्वे निराधारा निराश्रयाः । हीनदेहा निराकाराः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः ।

matsaṁsthāścetanāssarve nirādhārā nirāśrayāḥ hīnadehā nirākārāḥ sarveṁdriyavivarjitāḥ

मुझमें स्थित सभी चेतन निराधार, निराश्रय, देहहीन, निराकार, सभी इंद्रियों से रहित हैं,

श्लोक 93 (padma.6.228.93)

सर्वानुष्ठानरहिताः सततं दुःखभोगिनः । तेषां लोकांश्च देहांश्च दातुमर्हसि केशव ।

sarvānuṣṭhānarahitāḥ satataṁ duḥkhabhoginaḥ teṣāṁ lokāṁśca dehāṁśca dātumarhasi keśava

सभी अनुष्ठानों से रहित, सतत दुःखभोगी हैं। हे केशव, उन्हें लोक और देह प्रदान कीजिए।

श्लोक 94 (padma.6.228.94)

लीलाविभूतिं सर्वज्ञ यथापूर्वं प्रकल्पय । चेतनाचेतनं कृत्स्नं जगत्स्थावरजंगमम् ।

līlāvibhūtiṁ sarvajṁa yathāpūrvaṁ prakalpaya cetanācetanaṁ kṛtsnaṁ jagatsthāvarajaṁgamam

हे सर्वज्ञ, पूर्व की भाँति लीला-विभूति की पुनः रचना कीजिए — सम्पूर्ण चेतन-अचेतन, चराचर जगत्।

श्लोक 95 (padma.6.228.95)

मया संमोहितं पश्य लीलार्थंपरमेश्वर । प्राकृताण्डं मया सार्धं सृजस्व पुरुषोत्तम ।

mayā saṁmohitaṁ paśya līlārthaṁparameśvara prākṛtāṁḍaṁ mayā sārdhaṁ sṛjasva puruṣottama

हे परमेश्वर, इसे मुझसे मोहित हुआ देखिए, लीला हेतु। हे पुरुषोत्तम, मेरे साथ प्राकृत अंड की रचना कीजिए।

श्लोक 96 (padma.6.228.96)

धर्म्माधर्म्मौ सुखं दुःखं तस्मिन्निक्षिप्य संसृतौ । मामधिष्ठाय लीलां वै कर्तुमर्हसि मा चिरम् ।

dharṁmādharṁmau sukhaṁ duḥkhaṁ tasmiṁnikṣipya saṁsṛtau māmadhiṣṭhāya līlāṁ vai kartumarhasi mā ciram

धर्म-अधर्म, सुख-दुःख को उस संसार में डालकर, मुझ पर अधिष्ठित होकर लीला कीजिए — विलंब मत कीजिए।

श्लोक 97 (padma.6.228.97)

श्रीमहादेव उवाच- एवमुक्तस्तया देव्या मायया परमेश्वरः । तस्यां निवेश्य मायायां जगत्स्रष्टुं प्रचक्रमे ।

śrīmahādeva uvāca evamuktastayā devyā māyayā parameśvaraḥ tasyāṁ niveśya māyāyāṁ jagatsraṣṭuṁ pracakrame

श्रीमहादेव ने कहा — उस देवी माया के ऐसा कहने पर परमेश्वर ने उस माया में प्रवेश करके जगत् की सृष्टि आरंभ की।

श्लोक 98 (padma.6.228.98)

योऽसौ प्रकृतिपुरुषः प्रोच्यते स इहाच्युतः । स एव भगवान्विष्णुः प्रकृत्यां प्रविवेश ह ।

yo'sau prakṛtipuruṣaḥ procyate sa ihācyutaḥ sa eva bhagavāṁviṣṇuḥ prakṛtyāṁ praviveśa ha

जो प्रकृति-पुरुष कहे जाते हैं, वे ही यहाँ अच्युत हैं; वे ही भगवान विष्णु प्रकृति में प्रविष्ट हुए।

श्लोक 99 (padma.6.228.99)

असृजत्प्रकृतौ ब्रह्मभूतादिमहदाश्रयम् । महतः पुरुषादस्मादहंकारोऽभ्यजायत ।

asṛjatprakṛtau brahmabhūtādimahadāśrayam mahataḥ puruṣādasmādahaṁkāro'bhyajāyata

उन्होंने प्रकृति में महत् की रचना की, जो सभी भूतों का आश्रय है। उस पुरुष से उत्पन्न महत् से अहंकार उत्पन्न हुआ।

श्लोक 100 (padma.6.228.100)

अहंकारात्तु वै तस्माद्गुणत्रयमजायत । त्रिभ्यो गुणेभ्यस्तन्मात्रामसृजद्विश्वभावनः ।

ahaṁkārāttu vai tasmādguṇatrayamajāyata tribhyo guṇebhyastaṁmātrāmasṛjadviśvabhāvanaḥ

उस अहंकार से ही त्रिगुण उत्पन्न हुए। उन तीन गुणों से विश्वकर्ता ने तन्मात्राओं की रचना की।

श्लोक 101 (padma.6.228.101)

तन्मात्रेभ्योभ्यजायंत महाभूतानि तत्क्षणात् । ॐकारः प्रथमं जातो ब्रह्मणस्त्रिगुणात्मनः ।

taṁmātrebhyobhyajāyaṁta mahābhūtāni tatkṣaṇāt oṁkāraḥ prathamaṁ jāto brahmaṇastriguṇātmanaḥ

तन्मात्राओं से उसी क्षण महाभूत उत्पन्न हुए। त्रिगुणात्मक ब्रह्म से सबसे पहले ॐकार उत्पन्न हुआ।

श्लोक 102 (padma.6.228.102)

आकाशादभवद्वायुर्वायोरग्निरजायत । अग्नेरापः समुद्भूता अद्भ्यश्च पृथिवी मता ।

ākāśādabhavadvāyurvāyoragnirajāyata agnerāpaḥ samudbhūtā adbhyaśca pṛthivī matā

आकाश से वायु उत्पन्न हुई; वायु से अग्नि; अग्नि से जल; और जल से पृथ्वी मानी गई है।

श्लोक 103 (padma.6.228.103)

आकाशादीनि भूतानि सृष्टान्येकोत्तराणि वै । शब्दस्पर्शश्च रूपं च रसो गंधश्च तद्गुणाः ।

ākāśādīni bhūtāni sṛṣṭāṁyekottarāṇi vai śabdasparśaśca rūpaṁ ca raso gaṁdhaśca tadguṇāḥ

आकाश आदि भूत क्रमशः एक-एक गुण अधिक से सृजित हुए — शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध उनके गुण हैं।

श्लोक 104 (padma.6.228.104)

एकोत्तरगुणान्सृष्ट्वा तानादाय महाप्रभुः । तेषां विमिश्रणं कृत्वा जगदंडं महत्तरम् । असृजत्तत्रलान्वै संख्यया ये चतुर्दश ।

ekottaraguṇāṁsṛṣṭvā tānādāya mahāprabhuḥ teṣāṁ vimiśraṇaṁ kṛtvā jagadaṁḍaṁ mahattaram asṛjattatralāṁvai saṁkhyayā ye caturdaśa

इन क्रमवर्धित गुणों वाले भूतों को रचकर, उन्हें लेकर महाप्रभु ने उनका मिश्रण करके विशाल जगदंड की रचना की, और उसमें चौदह लोकों की।

श्लोक 105 (padma.6.228.105)

ब्रह्मादित्रिदशांस्तस्मिन्नसृजत्पुरुषोत्तमः । दैवतिर्य्यक्तथा मर्त्यं स्थावरं च चतुर्व्विधम् ।

brahmāditridaśāṁstasmiṁnasṛjatpuruṣottamaḥ daivatiryyaktathā martyaṁ sthāvaraṁ ca caturvvidham

उसमें पुरुषोत्तम ने ब्रह्मा और त्रिदेवगणों की, तथा देव, तिर्यक्, मनुष्य और स्थावर — चार प्रकार के प्राणियों की रचना की।

श्लोक 106 (padma.6.228.106)

तथा सृष्टो महासर्गन्तेन वै जलजेक्षणे। तत्र कर्मानुरूपेण त्रिदशादिषु योनिषु ।

tathā sṛṣṭo mahāsargaṁtena vai jalajekṣaṇe tatra karmānurūpeṇa tridaśādiṣu yoniṣu

इस प्रकार, हे कमललोचने, उनके द्वारा महासर्ग की रचना हुई। वहाँ कर्मानुसार देवादि योनियों में,

श्लोक 107 (padma.6.228.107)

संस्थिताः प्रकृतौ पूर्व आत्मनः प्रभवंति हि ।

saṁsthitāḥ prakṛtau pūrva ātmanaḥ prabhavaṁti hi

पूर्वकाल से प्रकृति में स्थित आत्माएँ ही उत्पन्न होती हैं।

अध्याय 227अध्याय-सूचीअध्याय 229