उत्तर खण्ड · अध्याय 232
लक्ष्मी की उत्पत्ति
श्लोक 1 (padma.6.232.1)
शंकर उवाच- ततः सुरगणाः सर्वे दानवाद्या महाबलाः । उत्पाट्य मंदरं शैलं चिक्षिपुः पयसांनिधौ ।
śaṁkara uvāca tataḥ suragaṇāḥ sarve dānavādyā mahābalāḥ utpāṭya maṁdaraṁ śailaṁ cikṣipuḥ payasāṁnidhau
शंकर ने कहा — तब दानव आदि महाबली सभी देवगणों ने मंदराचल को उखाड़कर क्षीरसागर में डाल दिया।
श्लोक 2 (padma.6.232.2)
ततो नारायणः श्रीमान्भगवान्भूतभावनः । कूर्मरूपेण तं शैलं दधारामितविक्रमः ।
tato nārāyaṇaḥ śrīmāṁbhagavāṁbhūtabhāvanaḥ kūrmarūpeṇa taṁ śailaṁ dadhārāmitavikramaḥ
तब श्रीमान भगवान नारायण, समस्त भूतों के उत्पत्तिकर्ता, अमित पराक्रमी, ने कूर्मरूप से उस पर्वत को धारण किया।
श्लोक 3 (padma.6.232.3)
अनादिमध्यांतवपुर्विश्वरूपः सनातनः । अधारयद्गिरिवरं संपूज्यो जगदीश्वरः ।
anādimadhyāṁtavapurviśvarūpaḥ sanātanaḥ adhārayadgirivaraṁ saṁpūjyo jagadīśvaraḥ
आदि-मध्य-अंत रहित शरीर वाले, विश्वरूप, सनातन, पूज्य जगदीश्वर ने उस श्रेष्ठ पर्वत को धारण किया।
श्लोक 4 (padma.6.232.4)
तथैकेन भुजेनैव ईश्वरः सर्वगोऽव्ययः । ततो देवासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् ।
tathaikena bhujenaiva īśvaraḥ sarvago'vyayaḥ tato devāsurāḥ sarve mamaṁthuḥ kṣīrasāgaram
और इस प्रकार एक ही भुजा से सर्वगामी, अव्यय ईश्वर ने उसे धारण किया। तब सभी देव-असुरों ने क्षीरसागर का मंथन किया,
श्लोक 5 (padma.6.232.5)
सर्प्पराजेन संवेष्ट्य घर्घरं मंदराचलम् । मथ्यमानेऽथ दुग्धाब्धौ दैवतैः सुमहाबलैः ।
sarpparājena saṁveṣṭya ghargharaṁ maṁdarācalam mathyamāne'tha dugdhābdhau daivataiḥ sumahābalaiḥ
नागराज से मंदराचल को लपेटकर मंथन-दंड बनाकर, महाबली देवताओं द्वारा उस क्षीरसागर के मंथन के समय,
श्लोक 6 (padma.6.232.6)
उत्पादनार्थं लक्ष्म्याश्च सर्व एव महर्षयः । उपोष्य नियमं कृत्वा जेपुः श्रीसूक्तमेव च ।
utpādanārthaṁ lakṣṁyāśca sarva eva maharṣayaḥ upoṣya niyamaṁ kṛtvā jepuḥ śrīsūktameva ca
लक्ष्मी की उत्पत्ति हेतु सभी महर्षियों ने उपवास और नियम करके श्रीसूक्त का जप किया।
श्लोक 7 (padma.6.232.7)
सहस्रनामपठनं चक्रुर्दिव्या द्विजोत्तमाः । एकादश्यां तु शुद्धायां मथ्यमाने महांबुधौ ।
sahasranāmapaṭhanaṁ cakrurdivyā dvijottamāḥ ekādaśyāṁ tu śuddhāyāṁ mathyamāne mahāṁbudhau
दिव्य द्विजोत्तमों ने सहस्रनाम का पाठ किया। शुद्ध एकादशी को, जब महासागर मथा जा रहा था,
श्लोक 8 (padma.6.232.8)
उपोष्य ऋषयः सर्वे जप्तं श्रीमंत्रमुत्तमम् । कांक्षमाणाश्च ये जप्तुं लक्ष्मीनारायणं हरिम् ।
upoṣya ṛṣayaḥ sarve japtaṁ śrīmaṁtramuttamam kāṁkṣamāṇāśca ye japtuṁ lakṣmīnārāyaṇaṁ harim
सभी ऋषियों ने उपवास करके उत्तम श्रीमंत्र का जप किया। जो लक्ष्मीनारायण हरि का जप करना चाहते थे —
श्लोक 9 (padma.6.232.9)
ध्यात्वा समर्च्चयामासुर्द्विजाग्र्या मुनिसत्तमाः । ततस्तस्मिन्मुहूर्ते तु मथ्यमाने महांबुधौ ।
dhyātvā samarccayāmāsurdvijāgryā munisattamāḥ tatastasmiṁmuhūrte tu mathyamāne mahāṁbudhau
— वे द्विजाग्रगण, मुनिसत्तम, ध्यान करके पूजा करने लगे। तब उसी क्षण, जब महासागर मथा जा रहा था,
श्लोक 10 (padma.6.232.10)
समभूत्तत्र प्रथमं कालकूटं महाविषम् । महापीडं महाघोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् ।
samabhūttatra prathamaṁ kālakūṭaṁ mahāviṣam mahāpīḍaṁ mahāghoraṁ saṁvartāgnisamaprabham
वहाँ सबसे पहले कालकूट नामक महाविष उत्पन्न हुआ, महापीड़ादायक, महाभयंकर, प्रलयाग्नि समान प्रभा वाला।
श्लोक 11 (padma.6.232.11)
दृष्ट्वा प्रदुद्रुवुः सर्वे भयार्ता देवदानवाः । ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा भयार्त्तान्सुरसत्तमान् ।
dṛṣṭvā pradudruvuḥ sarve bhayārtā devadānavāḥ tatastāṁvidrutāṁdṛṣṭvā bhayārttāṁsurasattamān
उसे देखकर भयार्त सभी देव-दानव भाग गए। तब भागते हुए, भयार्त उन सुरश्रेष्ठों को देखकर —
श्लोक 12 (padma.6.232.12)
ततस्तानब्रुवं वाक्यमहं तत्र शुभेक्षणे । भोभो देवगणाः सर्वैर्न भेतव्यं विषं प्रति ।
tatastānabruvaṁ vākyamahaṁ tatra śubhekṣaṇe bhobho devagaṇāḥ sarvairna bhetavyaṁ viṣaṁ prati
— तब मैंने उनसे यह वचन कहा, हे शुभेक्षणे — 'हे देवगणो, तुम सबको इस विष से भयभीत होने की आवश्यकता नहीं है।
श्लोक 13 (padma.6.232.13)
अहमाहारयिष्यामि कालकूटं महाविषम् । इत्युक्तास्ते मया सर्वे देवा इंद्र पुरोगमाः ।
ahamāhārayiṣyāmi kālakūṭaṁ mahāviṣam ityuktāste mayā sarve devā iṁdra purogamāḥ
मैं महाविष कालकूट का पान करूँगा।' मेरे ऐसा कहने पर इंद्र-प्रमुख उन सभी देवताओं ने,
श्लोक 14 (padma.6.232.14)
साधुसाध्विति वाक्यैर्मां तुष्टुवुः प्रणता भृशम् । तद्दृष्ट्वा मेघसंकाशं प्रादुर्भूतं महाविषम् ।
sādhusādhviti vākyairmāṁ tuṣṭuvuḥ praṇatā bhṛśam taddṛṣṭvā meghasaṁkāśaṁ prādurbhūtaṁ mahāviṣam
अत्यंत नत होकर 'साधु-साधु' कहते हुए मेरी स्तुति की। मेघ के समान उस प्रकट महाविष को देखकर,
श्लोक 15 (padma.6.232.15)
ध्यात्वा नारायणं देवं हृदये गरुडध्वजम् । उदयादित्यसंकाशं शंखचक्रगदाधरम् ।
dhyātvā nārāyaṇaṁ devaṁ hṛdaye garuḍadhvajam udayādityasaṁkāśaṁ śaṁkhacakragadādharam
गरुड़ध्वज देव नारायण का हृदय में ध्यान करके,
श्लोक 16 (padma.6.232.16)
श्रीभूमिसहितं देवं तप्तकांचनकुण्डलम् । एकाग्रमनसा ध्यात्वा सर्वदुःखहरं प्रभुम् ।
śrībhūmisahitaṁ devaṁ taptakāṁcanakuṁḍalam ekāgramanasā dhyātvā sarvaduḥkhaharaṁ prabhum
उदित सूर्य समान, शंख-चक्र-गदाधारी, श्री-भूमि सहित, तप्त कांचन कुंडलों वाले देव को —
श्लोक 17 (padma.6.232.17)
नामरूपं महामंत्रं जप्त्वा लक्ष्म्यासमन्वितम् । तद्विषं तु महाघोरमाद्यं सर्वभयंकरम् ।
nāmarūpaṁ mahāmaṁtraṁ japtvā lakṣṁyāsamaṁvitam tadviṣaṁ tu mahāghoramādyaṁ sarvabhayaṁkaram
— सर्वदुःखहर उस प्रभु का एकाग्रचित्त से ध्यान करके, लक्ष्मीसहित उनके नाम-रूप महामंत्र का जप करके, वह महाघोर, आद्य, सर्वभयंकर विष —
श्लोक 18 (padma.6.232.18)
नामत्रयप्रभावाच्च विष्णोः सर्वगतस्य वै । विषं तदभवज्जीर्णं लोकसंहारकारकम् ।
nāmatrayaprabhāvācca viṣṇoḥ sarvagatasya vai viṣaṁ tadabhavajjīrṇaṁ lokasaṁhārakārakam
— सर्वगामी विष्णु के तीन नामों के प्रभाव से, वह लोकसंहारकारी विष तब जीर्ण हो गया।
श्लोक 19 (padma.6.232.19)
अच्युतानंत गोविन्द इति नामत्रयं हरेः । यो जपेत्प्रयतोभक्त्या प्रणवाद्यं नमोंतकम् ।
acyutānaṁta goviṁda iti nāmatrayaṁ hareḥ yo japetprayatobhaktyā praṇavādyaṁ namoṁtakam
'अच्युत, अनंत, गोविंद' — हरि के ये तीन नाम — जो संयमपूर्वक भक्ति से प्रणव-आदि नमो-अंत जपता है,
श्लोक 20 (padma.6.232.20)
तस्य मृत्युभयं नास्ति विषरोगाग्निजं महत् । नामत्रयं महामंत्रं जपेद्यः प्रयतात्मवान् ।
tasya mṛtyubhayaṁ nāsti viṣarogāgnijaṁ mahat nāmatrayaṁ mahāmaṁtraṁ japedyaḥ prayatātmavān
— उसे मृत्यु का, तथा विष-रोग-अग्नि से उत्पन्न महाभय का भय नहीं रहता। जो संयमी आत्मा वाला इन तीन नामों का महामंत्र जपता है,
श्लोक 21 (padma.6.232.21)
कालमृत्युभयं चापि तस्य नास्ति किमन्यतः । इति नामत्रयेणैव पीतं देवि मया विषम् ।
kālamṛtyubhayaṁ cāpi tasya nāsti kimaṁyataḥ iti nāmatrayeṇaiva pītaṁ devi mayā viṣam
उसे काल-मृत्यु का भय भी नहीं रहता, अन्य की तो बात ही क्या। इस प्रकार, हे देवी, इन्हीं तीन नामों से मैंने विष का पान किया।
श्लोक 22 (padma.6.232.22)
ततः प्रहृष्टास्त्रिदशास्तुष्टुवुर्मां सुविस्मिताः । मां प्रणम्य पुनर्देवा ममंथुः क्षीरसागरम् । तस्मिन्प्रमथ्यमाने तु मया देवैश्च भामिनि ।
tataḥ prahṛṣṭāstridaśāstuṣṭuvurmāṁ suvismitāḥ māṁ praṇaṁya punardevā mamaṁthuḥ kṣīrasāgaram tasmiṁpramathyamāne tu mayā devaiśca bhāmini
तब अत्यंत विस्मित त्रिदेवगणों ने प्रसन्न होकर मेरी स्तुति की। मुझे प्रणाम करके देवताओं ने पुनः क्षीरसागर का मंथन किया। हे भामिनि, मेरे और देवताओं द्वारा पुनः मंथन किए जाने पर,
श्लोक 23 (padma.6.232.23)
ज्येष्ठा देवी समुत्पन्ना रत्नस्रग्वाससा वृता । उत्पन्ना साऽब्रवीद्देवान्किंकर्त्तव्यं मयेति वै ।
jyeṣṭhā devī samutpaṁnā ratnasragvāsasā vṛtā utpaṁnā sā'bravīddevāṁkiṁkarttavyaṁ mayeti vai
ज्येष्ठा देवी उत्पन्न हुई, रत्नमय माला-वस्त्र से युक्त। उत्पन्न होकर उसने देवताओं से कहा — 'मैं क्या करूँ?'
श्लोक 24 (padma.6.232.24)
तामब्रुवंस्तु ते देवीं सर्वदेवगणा भृशम् । देवा ऊचुः । येषां गृहांतरे रम्ये कलहः संप्रवर्त्तते ।
tāmabruvaṁstu te devīṁ sarvadevagaṇā bhṛśam devā ūcuḥ yeṣāṁ gṛhāṁtare raṁye kalahaḥ saṁpravarttate
देवताओं ने उस देवी से तुरंत कहा — 'जिन रमणीय घरों के भीतर कलह होता है —
श्लोक 25 (padma.6.232.25)
तत्ते स्थानं प्रयच्छामो वस तत्राशुभान्विता । परुषं भाषणं नित्यं वदंत्यनृतवादिनः ।
tatte sthānaṁ prayacchāmo vasa tatrāśubhāṁvitā paruṣaṁ bhāṣaṇaṁ nityaṁ vadaṁtyanṛtavādinaḥ
— वह स्थान हम तुम्हें देते हैं, वहाँ अशुभ के साथ रहो। जहाँ असत्यवादी सदा कठोर वचन बोलते हैं,
श्लोक 26 (padma.6.232.26)
संध्याकाले तु ये पापाः स्वपंति मलचेतसः । तेषां वेश्मनि संतिष्ठ दुःखदारिद्र्यदायिनी ।
saṁdhyākāle tu ye pāpāḥ svapaṁti malacetasaḥ teṣāṁ veśmani saṁtiṣṭha duḥkhadāridryadāyinī
जहाँ मलिनचित्त पापी संध्याकाल में सोते हैं — उनके घर में रहो, दुःख-दारिद्र्य देने वाली।
श्लोक 27 (padma.6.232.27)
कपालकेशभस्मास्थि तुषांगारानि यत्र तु । तत्र ते सततं स्थानं भविष्यति न संशयः ।
kapālakeśabhasmāsthi tuṣāṁgārāni yatra tu tatra te satataṁ sthānaṁ bhaviṣyati na saṁśayaḥ
जहाँ कपाल, केश, भस्म, हड्डी, तुष और अंगारे हों — वहाँ ही तुम्हारा सतत स्थान होगा, इसमें संदेह नहीं।
श्लोक 28 (padma.6.232.28)
यस्यवेश्म कपालास्थि भस्मकेशादि चिह्नितम् । तत्र वसाशुभे नित्यं कलिना सह नित्यशः ।
yasyaveśma kapālāsthi bhasmakeśādi cihnitam tatra vasāśubhe nityaṁ kalinā saha nityaśaḥ
जिसके घर में कपाल-हड्डी-भस्म-केश आदि चिह्न हों, हे अशुभे, वहाँ सदा कलि के साथ नित्य निवास करो।
श्लोक 29 (padma.6.232.29)
अकृत्वा पादयोः शौचं यस्त्वाचामति दुर्म्मतिः । तं भजस्व महादेवि कलुषेण भृशं वृतम् ।
akṛtvā pādayoḥ śaucaṁ yastvācāmati durṁmatiḥ taṁ bhajasva mahādevi kaluṣeṇa bhṛśaṁ vṛtam
जो दुर्मति बिना पैर धोए आचमन करता है — हे महादेवी, कालुष्य से घिरे उस व्यक्ति का आश्रय लो।
श्लोक 30 (padma.6.232.30)
तुषांगारकपालाश्मवालुका वस्त्र चर्म्मभिः । दंतधावनकर्तारो भविष्यंति नराधमाः ।
tuṣāṁgārakapālāśmavālukā vastra carṁmabhiḥ daṁtadhāvanakartāro bhaviṣyaṁti narādhamāḥ
जो नराधम तुष, अंगारे, कपाल, पत्थर, बालू, वस्त्र और चमड़े से दांत साफ करते हैं —
श्लोक 31 (padma.6.232.31)
रमस्व कलिना देवि तेषां वेश्मसु नित्यशः । तिलपिष्टं कलंजं च कलिगं शिग्रु गृंजनम् ।
ramasva kalinā devi teṣāṁ veśmasu nityaśaḥ tilapiṣṭaṁ kalaṁjaṁ ca kaligaṁ śigru gṛṁjanam
हे देवी, उनके घरों में सदा कलि के साथ रमण करो। तिलपिष्ट, कलंज, कलिंग, सहजन, गाजर,
श्लोक 32 (padma.6.232.32)
छत्राकं विड्वराहं च बिल्वं कोशातकीफलम् । अलाबुं च पलांडुं च ये खादंति नराधमाः । तेषां गेहे ह्यवस्थानं देवी दारिद्र्यदे सदा ।
chatrākaṁ viḍvarāhaṁ ca bilvaṁ kośātakīphalam alābuṁ ca palāṁḍuṁ ca ye khādaṁti narādhamāḥ teṣāṁ gehe hyavasthānaṁ devī dāridryade sadā
छत्रक, वराह-मांस, बिल्व, कोशातकी फल, लौकी और प्याज — जो नराधम इन्हें खाते हैं, हे दारिद्र्यदायिनी देवी, उनके घर में सदा तुम्हारा निवास हो।'
श्लोक 33 (padma.6.232.33)
रुद्र उवाच- इत्यादिश्य सुराः सर्वे ज्येष्ठां च कलिवल्लभाम् । पुनश्च मंथनं चक्रुः क्षीराब्धिं सुसमाहिताः ।
rudra uvāca ityādiśya surāḥ sarve jyeṣṭhāṁ ca kalivallabhām punaśca maṁthanaṁ cakruḥ kṣīrābdhiṁ susamāhitāḥ
रुद्र ने कहा — कलिप्रिया ज्येष्ठा देवी को इस प्रकार आदेश देकर सभी देवताओं ने सुसमाहित होकर पुनः क्षीरसागर का मंथन किया।
श्लोक 34 (padma.6.232.34)
ततश्च वारुणी देवी समुत्पन्ना शुभानने । अनंतो नागराजोऽथ तां जग्राह सुलोचनाम् ।
tataśca vāruṇī devī samutpaṁnā śubhānane anaṁto nāgarājo'tha tāṁ jagrāha sulocanām
तब, हे शुभानने, देवी वारुणी उत्पन्न हुई। तब नागराज अनंत ने उस सुलोचना को ग्रहण किया।
श्लोक 35 (padma.6.232.35)
ततः सुरा समुत्पन्ना सर्वाभरणभूषिता । वैनतेयस्य भार्याभूत्सर्वलक्षणशोभिता ।
tataḥ surā samutpaṁnā sarvābharaṇabhūṣitā vainateyasya bhāryābhūtsarvalakṣaṇaśobhitā
तब एक और देवी उत्पन्न हुई, सर्वाभरणभूषिता; सभी शुभ लक्षणों से सुशोभित वह वैनतेय (गरुड़) की पत्नी बनी।
श्लोक 36 (padma.6.232.36)
ततोऽप्सरोगणा दिव्या गंधर्वाश्च महौजसः । जज्ञिरे रूपसंपन्ना मधुगायनतत्पराः ।
tato'psarogaṇā divyā gaṁdharvāśca mahaujasaḥ jajṁire rūpasaṁpaṁnā madhugāyanatatparāḥ
फिर दिव्य अप्सराओं के समूह, और महातेजस्वी गंधर्व, रूपसंपन्न, मधुर गायन में तत्पर उत्पन्न हुए।
श्लोक 37 (padma.6.232.37)
ऐरावतस्ततो जज्ञे तथैवोच्चैःश्रवा हयः । धन्वंतरिः पारिजातं सुरभिः सर्वकामधुक् ।
airāvatastato jajṁe tathaivoccaiḥśravā hayaḥ dhaṁvaṁtariḥ pārijātaṁ surabhiḥ sarvakāmadhuk
फिर ऐरावत उत्पन्न हुआ, तथा उच्चैःश्रवा अश्व भी; धन्वंतरि, पारिजात, और सर्वकामधुक् सुरभि गाय।
श्लोक 38 (padma.6.232.38)
एतान्सर्वान्सहस्राक्षो जग्राह प्रीतमानसः । ततः प्रभातसमये द्वादश्यामुदिते रवौ ।
etāṁsarvāṁsahasrākṣo jagrāha prītamānasaḥ tataḥ prabhātasamaye dvādaśyāmudite ravau
इन सबको सहस्राक्ष इंद्र ने प्रसन्नचित्त होकर ग्रहण किया। फिर द्वादशी को प्रातःकाल सूर्योदय के समय,
श्लोक 39 (padma.6.232.39)
मथ्यमाने पुनस्तस्मिन्देवैरिंद्र पुरोगमैः । ततः प्रहृष्टवदनैस्तूयमाना महर्षिभिः ।
mathyamāne punastasmiṁdevairiṁdra purogamaiḥ tataḥ prahṛṣṭavadanaistūyamānā maharṣibhiḥ
इंद्र-प्रमुख देवताओं द्वारा पुनः मंथन किए जाने पर, महर्षियों द्वारा प्रसन्नमुख होकर स्तुत होते हुए,
श्लोक 40 (padma.6.232.40)
उत्पन्ना श्रीर्महालक्ष्मी सर्वलोकेश्वरी शुभा । बालार्ककोटिसंकाशा कनकांगदभूषिता ।
utpaṁnā śrīrmahālakṣmī sarvalokeśvarī śubhā bālārkakoṭisaṁkāśā kanakāṁgadabhūṣitā
श्री महालक्ष्मी उत्पन्न हुईं, सर्वलोकेश्वरी, शुभा, करोड़ों उदित सूर्यों समान प्रभा वाली, स्वर्ण-अंगद से भूषित,
श्लोक 41 (padma.6.232.41)
हेमांबुजसमासीना सर्वलक्षणशोभिता । पद्मपत्त्रविशालाक्षी नीलकुंचितमूर्द्धजा ।
hemāṁbujasamāsīnā sarvalakṣaṇaśobhitā padmapattraviśālākṣī nīlakuṁcitamūrddhajā
स्वर्णकमल पर विराजमान, सभी शुभ लक्षणों से युक्त, कमलपत्र समान विशाल नेत्रों वाली, नीले घुँघराले केश वाली,
श्लोक 42 (padma.6.232.42)
दिव्यचंदनलिप्तांगी दित्यपुष्पैरलंकृता । नानारत्नमयैर्दिव्यैः सर्वैराभरणैर्युता ।
divyacaṁdanaliptāṁgī dityapuṣpairalaṁkṛtā nānāratnamayairdivyaiḥ sarvairābharaṇairyutā
दिव्य चंदन से लिप्त देह, दिव्य पुष्पों से अलंकृत, नाना दिव्य रत्नमय सभी आभूषणों से युक्त,
श्लोक 43 (padma.6.232.43)
तनुमध्या जगद्धात्री पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्हस्ता विशालाक्षी पूर्णेंदुसदृशानना ।
tanumadhyā jagaddhātrī pīnoṁnatapayodharā caturhastā viśālākṣī pūrṇeṁdusadṛśānanā
तनुमध्या, जगद्धात्री, पुष्ट-उन्नत पयोधरा, चतुर्हस्ता, विशालाक्षी, पूर्णचंद्र समान मुख वाली,
श्लोक 44 (padma.6.232.44)
वसुपात्रं मातुलुंगं स्वर्णपद्मयुगं शुभम् । विभ्राणा हस्तकमलैः सर्वाभरणभूषितैः ।
vasupātraṁ mātuluṁgaṁ svarṇapadmayugaṁ śubham vibhrāṇā hastakamalaiḥ sarvābharaṇabhūṣitaiḥ
सर्वाभरणभूषित करकमलों में धनपात्र, मातुलुंग, और सुंदर स्वर्णकमल-युगल धारण किए हुए,
श्लोक 45 (padma.6.232.45)
अम्लानपंकजां मालां धारयंती ह्युरः स्थले । ददृशुस्तां महादेवीं सर्वलोकहितैषिणीम् ।
aṁlānapaṁkajāṁ mālāṁ dhārayaṁtī hyuraḥ sthale dadṛśustāṁ mahādevīṁ sarvalokahitaiṣiṇīm
वक्षस्थल पर अम्लान कमलमाला धारण किए — उन्होंने उस सर्वलोकहितैषिणी महादेवी को देखा,
श्लोक 46 (padma.6.232.46)
ईश्वरीं सर्वभूतानां मातरं पद्ममालिनीम् । नारायणीं जगद्धात्रीं नारायणहृदालयाम् ।
īśvarīṁ sarvabhūtānāṁ mātaraṁ padmamālinīm nārāyaṇīṁ jagaddhātrīṁ nārāyaṇahṛdālayām
सर्वभूतों की ईश्वरी, माता, पद्ममालिनी, नारायणी, जगद्धात्री, नारायण के हृदय में निवास करने वाली।
श्लोक 47 (padma.6.232.47)
तां विलोक्य महालक्ष्मीं प्रहृष्टाः सर्वदेवताः । अवादयंतः पटहान् दिविदेवगणा भृशम् ।
tāṁ vilokya mahālakṣmīṁ prahṛṣṭāḥ sarvadevatāḥ avādayaṁtaḥ paṭahān dividevagaṇā bhṛśam
उस महालक्ष्मी को देखकर सभी देवता अत्यंत प्रसन्न हुए, स्वर्ग के देवगण उत्साह से नगाड़े बजाने लगे।
श्लोक 48 (padma.6.232.48)
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि वनदेव्यो निरंतरम् । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vanadevyo niraṁtaram jagurgaṁdharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
वनदेवियों ने निरंतर पुष्पवर्षा की। गंधर्वपतियों ने गायन किया और अप्सराओं के समूह नृत्य करने लगे।
श्लोक 49 (padma.6.232.49)
ववुः पुण्यास्तथावाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः । जज्वलुश्चाग्नयः शांताः प्रसन्नाश्च दिशो दश ।
vavuḥ puṁyāstathāvātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ jajvaluścāgnayaḥ śāṁtāḥ prasaṁnāśca diśo daśa
पुण्य वायुएँ बहीं, सूर्य सुप्रभ हो गया; अग्नियाँ शांत होकर प्रज्वलित हुईं, और दसों दिशाएँ प्रसन्न हो गईं।
श्लोक 50 (padma.6.232.50)
अनंतरं शीतरश्मिरुदभूत्क्षीरसागरे । सुधामयूखवान्सोमो मातुर्भ्राता सुखावहः ।
anaṁtaraṁ śītaraśmirudabhūtkṣīrasāgare sudhāmayūkhavāṁsomo māturbhrātā sukhāvahaḥ
फिर उसके बाद क्षीरसागर में शीतरश्मि उत्पन्न हुए — अमृतकिरणों वाले सोम, माता के भ्राता, सुखदायक,
श्लोक 51 (padma.6.232.51)
नक्षत्राधिपतिश्चाभूच्चंद्रो वै लोकमातुलः । ततो जाया हरेः पुण्या तुलसी लोकपावनी ।
nakṣatrādhipatiścābhūccaṁdro vai lokamātulaḥ tato jāyā hareḥ puṁyā tulasī lokapāvanī
और नक्षत्राधिपति बने — लोक के मातुल चंद्रमा। फिर हरि की पुण्य पत्नी, लोकपावनी तुलसी,
श्लोक 52 (padma.6.232.52)
समुत्पन्ना जगद्धात्री पूजार्थं शार्ङ्गिणो हरेः । ततः प्रहृष्टमनसः सर्वे देवा दिवौकसः ।
samutpaṁnā jagaddhātrī pūjārthaṁ śārṁgiṇo hareḥ tataḥ prahṛṣṭamanasaḥ sarve devā divaukasaḥ
उत्पन्न हुईं, जगद्धात्री, शार्ङ्गधारी हरि की पूजा हेतु। फिर प्रसन्नचित्त होकर स्वर्ग के सभी देवताओं ने,
श्लोक 53 (padma.6.232.53)
तं शैलं पूर्ववत्स्थाप्य परिपूर्णमनोरथाः । समेत्य मातरं सर्वे शिवब्रह्मपुरोगमाः ।
taṁ śailaṁ pūrvavatsthāpya paripūrṇamanorathāḥ sametya mātaraṁ sarve śivabrahmapurogamāḥ
उस पर्वत को पूर्ववत् स्थापित करके, अपने मनोरथ पूर्ण करके, शिव-ब्रह्मा प्रमुख सभी ने मिलकर,
श्लोक 54 (padma.6.232.54)
स्तुत्वा नामसहस्रेण जेपुः श्रीसूक्तसंहिताः । ततः प्रसन्ना सा देवि सर्वान्देवानुवाच ह ।
stutvā nāmasahasreṇa jepuḥ śrīsūktasaṁhitāḥ tataḥ prasaṁnā sā devi sarvāṁdevānuvāca ha
सहस्रनाम से माता की स्तुति करके श्रीसूक्त-संहिता का जप किया। तब प्रसन्न होकर उस देवी ने सभी देवताओं से कहा।
श्लोक 55 (padma.6.232.55)
श्रीरुवाच- वरं वृणीध्वं भद्रं वो वरदाहं सुरोत्तमाः । रुद्र उवाच- ऊचुः प्रांजलयो देवाः श्रियं नम्रात्ममूर्तयः ।
śrīruvāca varaṁ vṛṇīdhvaṁ bhadraṁ vo varadāhaṁ surottamāḥ rudra uvāca ūcuḥ prāṁjalayo devāḥ śriyaṁ naṁrātmamūrtayaḥ
श्री ने कहा — वर माँगो, तुम्हारा कल्याण हो, मैं वरदाता हूँ, हे सुरोत्तमो। रुद्र ने कहा — नम्र होकर देवताओं ने अंजलिबद्ध होकर श्री से कहा।
श्लोक 56 (padma.6.232.56)
देवा ऊचुः - प्रसीद कमले देवि सर्वलोकेश्वरप्रिये । विष्णोर्वक्षस्थले देवि भव नित्यानपायिनी ।
devā ūcuḥ prasīda kamale devi sarvalokeśvarapriye viṣṇorvakṣasthale devi bhava nityānapāyinī
देवताओं ने कहा — प्रसन्न होइए, हे कमला देवी, सर्वलोकेश्वरप्रिये। हे देवी, विष्णु के वक्षस्थल पर सदा अविनाशिनी रहिए।
श्लोक 57 (padma.6.232.57)
त्रैलोक्यं पालया देवी नित्या त्वं परमेश्वरी । यदपांगाश्रितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।
trailokyaṁ pālayā devī nityā tvaṁ parameśvarī yadapāṁgāśritaṁ sarvaṁ jagatsthāvarajaṁgamam
हे देवी, त्रिलोक की रक्षा कीजिए; आप नित्य परमेश्वरी हैं। यह सम्पूर्ण चराचर जगत् जो आपकी कटाक्ष-दृष्टि पर आश्रित है —
श्लोक 58 (padma.6.232.58)
त्वया विलोकिताः सर्वे प्रभवंति दिवौकसः । माता रुद्रादिदेवानामैश्वर्यं त्वत्कटाक्षतः ।
tvayā vilokitāḥ sarve prabhavaṁti divaukasaḥ mātā rudrādidevānāmaiśvaryaṁ tvatkaṭākṣataḥ
— आपके द्वारा देखे जाने पर ही देवगण समृद्ध होते हैं। आप रुद्र आदि देवताओं की माता हैं; उनका ऐश्वर्य आपकी कटाक्ष-दृष्टि से है।
श्लोक 59 (padma.6.232.59)
एतदिच्छामहे देवि जगन्मातर्नमोस्तु ते । रुद्र उवाच- इत्युक्ता दैवतैः सर्वैर्लोकमाता महेश्वरी ।
etadicchāmahe devi jagaṁmātarnamostu te rudra uvāca ityuktā daivataiḥ sarvairlokamātā maheśvarī
यही हम चाहते हैं, हे देवी; हे जगन्माता, आपको नमस्कार। रुद्र ने कहा — सभी देवताओं के ऐसा कहने पर लोकमाता महेश्वरी ने—
श्लोक 60 (padma.6.232.60)
एवमस्त्विति तान्देवान्प्राह नारायणप्रिया । ततो नारायणः श्रीशः शंखचक्रगदाधरः ।
evamastviti tāṁdevāṁprāha nārāyaṇapriyā tato nārāyaṇaḥ śrīśaḥ śaṁkhacakragadādharaḥ
— नारायणप्रिया ने उन देवताओं से 'ऐसा ही हो' कहा। तब श्रीश नारायण, शंख-चक्र-गदाधारी,
श्लोक 61 (padma.6.232.61)
तथैवाविरभूद्ब्रह्मा पूर्ववत्क्षीरसागरे । ततः प्रतुष्टुवुर्देवा नमस्कृत्वा जनार्दनम् ।
tathaivāvirabhūdbrahmā pūrvavatkṣīrasāgare tataḥ pratuṣṭuvurdevā namaskṛtvā janārdanam
उसी प्रकार ब्रह्मा भी पूर्ववत् क्षीरसागर में प्रकट हुए। तब देवताओं ने जनार्दन को नमस्कार करके स्तुति की।
श्लोक 62 (padma.6.232.62)
ऊचुः प्रांजलयः सर्वे प्रहृष्टवदनाः शुभाः । देवा ऊचुः- गृहाण देवीं सर्व्वेश महिषीं तव वल्लभाम् ।
ūcuḥ prāṁjalayaḥ sarve prahṛṣṭavadanāḥ śubhāḥ devā ūcuḥ gṛhāṇa devīṁ sarvveśa mahiṣīṁ tava vallabhām
सभी ने अंजलिबद्ध होकर, प्रसन्न शुभ मुख से कहा। देवताओं ने कहा — हे सर्वेश, इस देवी को अपनी प्रिय महिषी के रूप में स्वीकार कीजिए —
श्लोक 63 (padma.6.232.63)
जगत्संरक्षणार्थाय लक्ष्मीमनपगामिनीम् । रुद्र उवाच- इत्युक्त्वा मुनिभिः सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।
jagatsaṁrakṣaṇārthāya lakṣmīmanapagāminīm rudra uvāca ityuktvā munibhiḥ sarve devā brahmapurogamāḥ
— जगत् की रक्षा हेतु, अनपगामिनी लक्ष्मी को। रुद्र ने कहा — मुनियों सहित ऐसा कहकर ब्रह्मा-प्रमुख सभी देवताओं ने—
श्लोक 64 (padma.6.232.64)
नानारत्नमये दिव्ये पीठे बालार्कसंनिभे । निवेश्य देवीं देवं च आनंदाश्रुपरिप्लुताः ।
nānāratnamaye divye pīṭhe bālārkasaṁnibhe niveśya devīṁ devaṁ ca ānaṁdāśrupariplutāḥ
— आनंदाश्रुओं में भीगकर देवी और देव को नाना रत्नमय, बालसूर्य समान दिव्य पीठ पर स्थापित किया,
श्लोक 65 (padma.6.232.65)
दिव्याम्बरैर्दिव्यमाल्यैर्नानारत्नविभूषितैः । लक्ष्म्या सह समासीनमर्चयामासुरच्युतम् ।
divyāṁbarairdivyamālyairnānāratnavibhūṣitaiḥ lakṣṁyā saha samāsīnamarcayāmāsuracyutam
— दिव्य वस्त्रों, दिव्य मालाओं, नाना रत्नों से लक्ष्मी सहित विराजमान अच्युत की पूजा की।
श्लोक 66 (padma.6.232.66)
गंधैर्धूपैश्च दीपैश्च नैवेद्यैश्च सुधामयैः । अप्राकृतैः फलैर्दिव्यैरर्चयामासुरीश्वरीम् ।
gaṁdhairdhūpaiśca dīpaiśca naivedyaiśca sudhāmayaiḥ aprākṛtaiḥ phalairdivyairarcayāmāsurīśvarīm
गंध, धूप, दीप और अमृतमय नैवेद्य से, अलौकिक दिव्य फलों से उन्होंने देवी की पूजा की।
श्लोक 67 (padma.6.232.67)
अमृतादुत्थिता देवी तुलसी कोमला शुभा । तया श्रीपादयुगलमर्च्चयामासुरंजसा ।
amṛtādutthitā devī tulasī komalā śubhā tayā śrīpādayugalamarccayāmāsuraṁjasā
अमृत से उत्पन्न कोमल, शुभ तुलसी से उन्होंने श्री के चरण-युगल की सीधे पूजा की।
श्लोक 68 (padma.6.232.68)
प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा नमस्कृत्वा मुहुर्मुहुः । तष्टुवुस्तुतिभिर्द्देवा हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ।
pradakṣiṇatrayaṁ kṛtvā namaskṛtvā muhurmuhuḥ taṣṭuvustutibhirddevā harṣapūrṇāśruviklavāḥ
तीन प्रदक्षिणा करके, बार-बार नमस्कार करके, हर्षाश्रुओं से विह्वल देवताओं ने स्तुतियों से उनकी स्तुति की।
श्लोक 69 (padma.6.232.69)
ततः प्रसन्नो भगवान्सर्वदेवेश्वरो हरिः । अभीष्टान्प्रददौ तेभ्यो वरान्देव्या सह प्रभुः ।
tataḥ prasaṁno bhagavāṁsarvadeveśvaro hariḥ abhīṣṭāṁpradadau tebhyo varāṁdevyā saha prabhuḥ
तब सर्वदेवेश्वर भगवान हरि, प्रसन्न होकर, देवी सहित उन्हें अभीष्ट वर प्रदान किए।
श्लोक 70 (padma.6.232.70)
ततः सुहृष्टाः सुरमानुषाद्या लक्ष्मीकटाक्षार्प्पित दृष्टिपूताः । प्रभूतधान्यार्थयुता निरंतरं सुखं परं प्रापुरनामया भृशम् ।
tataḥ suhṛṣṭāḥ suramānuṣādyā lakṣmīkaṭākṣārppita dṛṣṭipūtāḥ prabhūtadhāṁyārthayutā niraṁtaraṁ sukhaṁ paraṁ prāpuranāmayā bhṛśam
तब अत्यंत हर्षित सुर-मनुष्य आदि, लक्ष्मी की कटाक्ष-दृष्टि से पवित्र होकर, प्रभूत धन-धान्य से युक्त, निरंतर परम सुख, नीरोग होकर प्राप्त करने लगे।