उत्तर खण्ड · अध्याय 236
तामसशास्त्र-कथन
श्लोक 1 (padma.6.236.1)
पार्वत्युवाच- तामसानि च शास्त्राणि समाचक्ष्व ममानघ । संप्रोक्तानिच तैर्व्विप्रैर्भगवद्भक्तिवर्जितैः । तेषां नामानि क्रमशः समाचक्ष्व सुरेश्वर ।
pārvatyuvāca tāmasāni ca śāstrāṇi samācakṣva mamānagha saṁproktānica tairvviprairbhagavadbhaktivarjitaiḥ teṣāṁ nāmāni kramaśaḥ samācakṣva sureśvara
पार्वती जी ने कहा — हे निष्पाप, भगवद्भक्ति से रहित उन विप्रों द्वारा कहे गए तामसिक शास्त्रों को भी मुझसे कहिए। हे सुरेश्वर, उनके नाम भी क्रमशः बताइए।
श्लोक 2 (padma.6.236.2)
रुद्र उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमम् ।
rudra uvāca śṛṇu devi pravakṣyāmi tāmasāni yathākramam
रुद्र जी ने कहा — हे देवी, सुनो, मैं तामसिक शास्त्रों को क्रमशः कहता हूँ।
श्लोक 3 (padma.6.236.3)
तेषां स्मरणमात्रेण मोहः स्याज्ज्ञानिनामपि । प्रथमं हि मयैवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् ।
teṣāṁ smaraṇamātreṇa mohaḥ syājjñānināmapi prathamaṁ hi mayaivoktaṁ śaivaṁ pāśupatādikam
उनके स्मरण मात्र से ज्ञानियों को भी मोह हो जाता है। सबसे पहले तो मैंने ही शैव और पाशुपत आदि शास्त्र कहे थे।
श्लोक 4 (padma.6.236.4)
मच्छक्त्यावेशितैर्व्विप्रैः प्रोक्तानि च ततः शृणु । कणादेन तु संप्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत् ।
macchaktyāveśitairvvipraiḥ proktāni ca tataḥ śṛṇu kaṇādena tu saṁproktaṁ śāstraṁ vaiśeṣikaṁ mahat
फिर मेरी शक्ति से आविष्ट विप्रों द्वारा कहे गए शास्त्र सुनो — कणाद द्वारा वैशेषिक नामक महान् शास्त्र कहा गया,
श्लोक 5 (padma.6.236.5)
गौतमेन तथा न्यायं सांख्यं तु कपिलेन वै । धिषणेन तथा प्रोक्तं चार्व्वाकमतिगर्हितम् ।
gautamena tathā nyāyaṁ sāṁkhyaṁ tu kapilena vai dhiṣaṇena tathā proktaṁ cārvvākamatigarhitam
गौतम द्वारा न्याय, तथा कपिल द्वारा सांख्य कहा गया; और बृहस्पति द्वारा अत्यंत निंदित चार्वाक-मत कहा गया।
श्लोक 6 (padma.6.236.6)
दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना बुद्धरूपिणा । बौद्धशास्त्रमसत्प्रोक्तं नग्ननीलपटादिकम् ।
daityānāṁ nāśanārthāya viṣṇunā buddharūpiṇā bauddhaśāstramasatproktaṁ nagnanīlapaṭādikam
दैत्यों के नाश के लिए बुद्ध-रूपधारी विष्णु द्वारा असत् बौद्ध शास्त्र — नग्न, नीलवस्त्रधारी आदि सम्प्रदायों सहित — कहा गया।
श्लोक 7 (padma.6.236.7)
मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्ध उच्यते । मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा ।
māyāvādamasacchāstraṁ pracchannaṁ bauddha ucyate mayaiva kathitaṁ devi kalau brāhmaṇarūpiṇā
मायावाद नामक असत् शास्त्र गुप्त बौद्ध-मत ही कहलाता है। हे देवी, कलियुग में मैंने ही ब्राह्मण-रूप धारण करके इसे कहा —
श्लोक 8 (padma.6.236.8)
अपार्थं श्रुतिवाक्यानां दर्शयन्लोकगर्हितम् । स्वकर्म्मरूपं त्याज्यत्वमत्रैव प्रतिपाद्यते ।
apārthaṁ śrutivākyānāṁ darśayanlokagarhitam svakarmmarūpaṁ tyājyatvamatraiva pratipādyate
श्रुति के वाक्यों का लोकनिंदित, अर्थहीन अर्थ दिखाते हुए — इसी में अपने-अपने कर्तव्य-कर्म को त्यागना ही सिद्ध किया जाता है।
श्लोक 9 (padma.6.236.9)
सर्वकर्म्मपरिभ्रष्टैर्वैधर्म्मत्वं तदुच्यते । परेशजीवपारैक्यं मया तु प्रतिपाद्यते ।
sarvakarmmaparibhraṣṭairvaidharmmatvaṁ taducyate pareśajīvapāraikyaṁ mayā tu pratipādyate
सब कर्मों से भ्रष्ट हुए लोगों की उस अवस्था को 'धर्म से परे' कहा जाता है। मैंने ही परमेश्वर और जीव की पूर्ण एकता प्रतिपादित की,
श्लोक 10 (padma.6.236.10)
ब्रह्मणोस्य स्वयं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया । सर्वस्य जगतोऽप्यत्र मोहनार्थं कलौ युगे ।
brahmaṇosya svayaṁ rūpaṁ nirguṇaṁ vakṣyate mayā sarvasya jagato'pyatra mohanārthaṁ kalau yuge
और इस ब्रह्म के स्वरूप को निर्गुण बताया — यह सब कलियुग में समस्त जगत को मोहित करने के लिए ही किया गया।
श्लोक 11 (padma.6.236.11)
वेदार्थवन्महाशास्त्रं मायया यदवैदिकम् । मयैव कल्पितं देवि जगतां नाशकारणात् ।
vedārthavanmahāśāstraṁ māyayā yadavaidikam mayaiva kalpitaṁ devi jagatāṁ nāśakāraṇāt
जो शास्त्र माया से वेद के अर्थ जैसा प्रतीत होता है, पर वास्तव में अवैदिक है, हे देवी, वह मैंने ही जगत के विनाश के लिए रचा।
श्लोक 12 (padma.6.236.12)
मदाज्ञया जैमिनिना पूर्वं वेदमपार्थकम् । निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् ।
madājñayā jaimininā pūrvaṁ vedamapārthakam nirīśvareṇa vādena kṛtaṁ śāstraṁ mahattaram
मेरी ही आज्ञा से जैमिनि ने पूर्वकाल में, ईश्वर-रहित वाद से वेद को अर्थहीन बनाते हुए, एक और भी बड़ा शास्त्र रचा।
श्लोक 13 (padma.6.236.13)
शास्त्राणि चैव गिरिजे तामसानि निबोध मे । पुराणानि च वक्ष्यामि तामसानि यथाक्रमात् ।
śāstrāṇi caiva girije tāmasāni nibodha me purāṇāni ca vakṣyāmi tāmasāni yathākramāt
हे गिरिजे, इन तामसिक शास्त्रों को मुझसे जान लो। अब मैं तामसिक पुराणों को भी क्रमशः बताता हूँ।
श्लोक 14 (padma.6.236.14)
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथैव नारदीयं तु मार्कण्डेयन्तु सप्तमम् ।
brāhmaṁ pādmaṁ vaiṣṇavaṁ ca śaivaṁ bhāgavataṁ tathā tathaiva nāradīyaṁ tu mārkaṇḍeyantu saptamam
ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, तथा भागवत, इसी प्रकार नारदीय, और सातवाँ मार्कण्डेय —
श्लोक 15 (padma.6.236.15)
आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं तथा । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लिङ्गमेकादशं स्मृतम् ।
āgneyamaṣṭamaṁ proktaṁ bhaviṣyaṁ navamaṁ tathā daśamaṁ brahmavaivartaṁ liṅgamekādaśaṁ smṛtam
आठवाँ आग्नेय कहा गया, नौवाँ भविष्य, दसवाँ ब्रह्मवैवर्त, और ग्यारहवाँ लिंग पुराण माना गया है।
श्लोक 16 (padma.6.236.16)
द्वादशं च वराहं च वामनं च त्रयोदशम् । कौर्म्मं चतुर्दशं प्रोक्तं मात्स्यं पंचदशं स्मृतम् ।
dvādaśaṁ ca varāhaṁ ca vāmanaṁ ca trayodaśam kaurmmaṁ caturdaśaṁ proktaṁ mātsyaṁ paṁcadaśaṁ smṛtam
बारहवाँ वराह, तेरहवाँ वामन; कौर्म चौदहवाँ कहा गया, और मत्स्य पंद्रहवाँ माना गया है।
श्लोक 17 (padma.6.236.17)
षोडशं गारुडं प्रोक्तं स्कंदं सप्तदशं स्मृतम् । अष्टादशं तु ब्रह्मांडं पुराणानि यथाक्रमम् ।
ṣoḍaśaṁ gāruḍaṁ proktaṁ skaṁdaṁ saptadaśaṁ smṛtam aṣṭādaśaṁ tu brahmāṁḍaṁ purāṇāni yathākramam
गरुड सोलहवाँ कहा गया, स्कंद सत्रहवाँ माना गया है, और अठारहवाँ ब्रह्मांड — इस क्रम से ये अठारह पुराण हैं।
श्लोक 18 (padma.6.236.18)
मात्स्यं कौर्मं तथा लैड्गं शैवं स्कांदं तथैव च । आग्नेयं च षडेतानि तामसानि निबोध मे ।
mātsyaṁ kaurmaṁ tathā laiḍgaṁ śaivaṁ skāṁdaṁ tathaiva ca āgneyaṁ ca ṣaḍetāni tāmasāni nibodha me
मत्स्य, कौर्म, तथा लिंग, शैव और स्कांद, तथा आग्नेय — इन छह को तामसिक जानो।
श्लोक 19 (padma.6.236.19)
वैष्णवं नारदीयं च तथा भागवतं शुभम् । गारुडं च तथा पाद्मं वाराहं शुभदर्शने ।
vaiṣṇavaṁ nāradīyaṁ ca tathā bhāgavataṁ śubham gāruḍaṁ ca tathā pādmaṁ vārāhaṁ śubhadarśane
वैष्णव, नारदीय, तथा शुभ भागवत, गरुड, तथा पद्म और वाराह, हे शुभदर्शने —
श्लोक 20 (padma.6.236.20)
सात्विकानि पुराणानि विज्ञेयानि शुभानि वै । ब्रह्मांड ब्रह्मवैवर्त्तं मार्कंडेयं तथैव च ।
sātvikāni purāṇāni vijñeyāni śubhāni vai brahmāṁḍa brahmavaivarttaṁ mārkaṁḍeyaṁ tathaiva ca
इन सात्त्विक पुराणों को शुभ जानना चाहिए। ब्रह्मांड, ब्रह्मवैवर्त, और मार्कण्डेय —
श्लोक 21 (padma.6.236.21)
भविष्यं वामनं ब्राह्मं राजसानि निबोध मे । सात्विका मोक्षदाः प्रोक्ता राजसाः सर्वदा शुभाः ।
bhaviṣyaṁ vāmanaṁ brāhmaṁ rājasāni nibodha me sātvikā mokṣadāḥ proktā rājasāḥ sarvadā śubhāḥ
भविष्य, वामन, ब्रह्म — इन्हें राजसिक जानो। सात्त्विक पुराण मोक्षदायक कहे गए हैं, राजसिक सदा शुभ (सांसारिक कल्याणकारी) हैं,
श्लोक 22 (padma.6.236.22)
तथैव तामसा देवि निरयप्राप्तिहेतवः । तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋषिभिस्त्रिगुणान्विताः ।
tathaiva tāmasā devi nirayaprāptihetavaḥ tathaiva smṛtayaḥ proktā ṛṣibhistriguṇānvitāḥ
और हे देवी, इसी प्रकार तामसिक पुराण नरकप्राप्ति के कारण हैं। इसी प्रकार ऋषियों द्वारा कही गई स्मृतियाँ भी त्रिगुणों से युक्त हैं —
श्लोक 23 (padma.6.236.23)
सात्विका राजसाश्चैव तामसा शुभदर्शने । वासिष्ठं चैव हारीतं व्यासं पाराशरं तथा ।
sātvikā rājasāścaiva tāmasā śubhadarśane vāsiṣṭhaṁ caiva hārītaṁ vyāsaṁ pārāśaraṁ tathā
सात्त्विक, राजसिक और तामसिक, हे शुभदर्शने। वासिष्ठ, तथा हारीत, व्यास, और पाराशर —
श्लोक 24 (padma.6.236.24)
भारद्वाजं काश्यपं च सात्विका मुक्तिदाः शुभाः । याज्ञवल्क्यं तथात्रेयं तैत्तिरं दाक्षमेव च ।
bhāradvājaṁ kāśyapaṁ ca sātvikā muktidāḥ śubhāḥ yājñavalkyaṁ tathātreyaṁ taittiraṁ dākṣameva ca
भारद्वाज और काश्यप — ये सात्त्विक, शुभ, मुक्तिदायक स्मृतियाँ हैं। याज्ञवल्क्य, तथा आत्रेय, तैत्तिर और दाक्ष,
श्लोक 25 (padma.6.236.25)
कात्यायनं वैष्णवं च राजसां स्वर्गदाः शुभाः । गौतमं बार्हस्पत्यं च सांवर्त्तं च यमं स्मृतम् ।
kātyāyanaṁ vaiṣṇavaṁ ca rājasāṁ svargadāḥ śubhāḥ gautamaṁ bārhaspatyaṁ ca sāṁvarttaṁ ca yamaṁ smṛtam
कात्यायन और वैष्णव — ये राजसिक, शुभ, स्वर्गदायक स्मृतियाँ हैं। गौतम, बार्हस्पत्य, तथा सांवर्त और यम —
श्लोक 26 (padma.6.236.26)
साख्यं चौशनसं चेति तामसा निरयप्रदाः । किमत्र बहुनोक्तेन पुराणेषु स्मृतिष्वपि ।
sākhyaṁ cauśanasaṁ ceti tāmasā nirayapradāḥ kimatra bahunoktena purāṇeṣu smṛtiṣvapi
तथा सांख्य और औशनस — ये तामसिक, नरकदायक स्मृतियाँ हैं। यहाँ अधिक कहने से क्या — पुराणों और स्मृतियों में भी,
श्लोक 27 (padma.6.236.27)
तामसा नरकायैव वर्जयेत्तान्विचक्षणः । एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रसंगाच्छुभदर्शनम् । शेषां च प्रभवावस्थां हरेर्वक्ष्यामि ते शृणु ।
tāmasā narakāyaiva varjayettānvicakṣaṇaḥ etatte sarvamākhyātaṁ prasaṁgācchubhadarśanam śeṣāṁ ca prabhavāvasthāṁ harervakṣyāmi te śṛṇu
तामसिक ग्रंथ केवल नरक के लिए होते हैं, विवेकशील पुरुष को उनका त्याग करना चाहिए। हे शुभदर्शने, यह सब प्रसंगवश तुमसे कह दिया गया। अब शेषनाग की उत्पत्ति और हरि की महिमा भी कहूँगा, सुनो।