Skip to main content

उत्तर खण्ड · अध्याय 248

रुक्मिणी-विवाह-कथन

अध्याय 247अध्याय-सूचीअध्याय 249

श्लोक 1 (padma.6.248.1)

रुद्र उवाच- अथ कृष्णस्तु रामेण रुक्मिण्या दारुकेण च । दिव्यं स्यंदनमारुह्य ययौ तूर्णं स्वमालयम् ।

rudra uvāca atha kṛṣṇastu rāmeṇa rukmiṇyā dārukeṇa ca divyaṁ syaṁdanamāruhya yayau tūrṇaṁ svamālayam

रुद्र जी ने कहा — तब कृष्ण, राम, रुक्मिणी और दारुक सहित दिव्य रथ पर सवार होकर शीघ्र अपने धाम को चल पड़े।

श्लोक 2 (padma.6.248.2)

ततः प्रविश्य नगरीं द्वारकां देवकीसुतः । शुभेह्रि शुभलग्ने वै वेदोक्तविधिना हरिः ।

tataḥ praviśya nagarīṁ dvārakāṁ devakīsutaḥ śubhehri śubhalagne vai vedoktavidhinā hariḥ

तब द्वारका नगरी में प्रवेश करके देवकीपुत्र हरि ने, शुभ दिन, शुभ लग्न में, वेदोक्त विधि से —

श्लोक 3 (padma.6.248.3)

उपयेमे नृपसुतां रुक्मिणीं रुक्मभूषिताम् । तस्मिन्नुद्वाहसमये देवदुंदुभयो दिवि ।

upayeme nṛpasutāṁ rukmiṇīṁ rukmabhūṣitām tasminnudvāhasamaye devaduṁdubhayo divi

स्वर्णाभूषित राजपुत्री रुक्मिणी से विवाह किया। उस विवाह के समय आकाश में देव-दुंदुभियाँ —

श्लोक 4 (padma.6.248.4)

विनेदुः पुष्पवर्षाणि ववृषुः सुरसत्तमाः । वसुदेवोग्रसेनौ च तथाक्रूरो यदूत्तमः ।

vineduḥ puṣpavarṣāṇi vavṛṣuḥ surasattamāḥ vasudevograsenau ca tathākrūro yadūttamaḥ

बज उठीं, और श्रेष्ठ देवताओं ने पुष्पवर्षा की। वसुदेव, उग्रसेन, तथा यदुश्रेष्ठ अक्रूर,

श्लोक 5 (padma.6.248.5)

बलभद्रो महातेजा ये चान्ये यदुपुंगवाः । चक्रुः कृष्णस्य रुक्मिण्या विवाहं सुसुखं यथा ।

balabhadro mahātejā ye cānye yadupuṁgavāḥ cakruḥ kṛṣṇasya rukmiṇyā vivāhaṁ susukhaṁ yathā

महातेजस्वी बलभद्र, और अन्य जितने भी यदुश्रेष्ठ थे — सबने मिलकर कृष्ण-रुक्मिणी का विवाह अत्यंत सुखपूर्वक संपन्न कराया।

श्लोक 6 (padma.6.248.6)

नंदगोपोथ गोपालैर्गोपवृंदैः समागतः । स्वलंकृताभिर्योषाभिर्यशोदा च समागता ।

naṁdagopotha gopālairgopavṛṁdaiḥ samāgataḥ svalaṁkṛtābhiryoṣābhiryaśodā ca samāgatā

नंदगोप गोपालों और गोपसमूहों सहित आए; सुसज्जित स्त्रियों सहित यशोदा भी आईं।

श्लोक 7 (padma.6.248.7)

वसुदेवस्त्रियः सर्वा देवकीप्रमुखास्तथा । रेवती रोहिणी देवी याश्चान्याः पुरयोषितः ।

vasudevastriyaḥ sarvā devakīpramukhāstathā revatī rohiṇī devī yāścānyāḥ purayoṣitaḥ

देवकी आदि वसुदेव की सब पत्नियाँ, तथा रेवती, देवी रोहिणी और नगर की अन्य स्त्रियाँ भी —

श्लोक 8 (padma.6.248.8)

सर्वाण्युद्वाहकर्माणि चक्रुर्हर्षसमन्विताः । सुराणामर्चनं प्रीत्या कर्त्तव्यं तत्र देवकी ।

sarvāṇyudvāhakarmāṇi cakrurharṣasamanvitāḥ surāṇāmarcanaṁ prītyā karttavyaṁ tatra devakī

सब विवाह-कार्य हर्षपूर्वक संपन्न करने लगीं। वहाँ प्रेमपूर्वक करने योग्य देवताओं की पूजा देवकी ने —

श्लोक 9 (padma.6.248.9)

वृद्धाभिर्नृपयोषिद्भिश्चकार विधिना तदा । सर्वमौद्वाहिकं कर्म उत्सवं हि द्विजोत्तमैः ।

vṛddhābhirnṛpayoṣidbhiścakāra vidhinā tadā sarvamaudvāhikaṁ karma utsavaṁ hi dvijottamaiḥ

वृद्ध रानियों सहित विधिपूर्वक की। समस्त विवाह-कार्य और उत्सव श्रेष्ठ द्विजों द्वारा [संपन्न हुए]।

श्लोक 10 (padma.6.248.10)

ब्राह्मणान्भोजयामास वस्त्रैराभरणैः शुभैः । उग्रसेनादयस्तत्र राजानश्च सुपूजिताः ।

brāhmaṇānbhojayāmāsa vastrairābharaṇaiḥ śubhaiḥ ugrasenādayastatra rājānaśca supūjitāḥ

कृष्ण ने ब्राह्मणों को भोजन कराया, तथा वहाँ उग्रसेन आदि राजाओं को शुभ वस्त्र-आभूषणों से भलीभाँति सम्मानित किया।

श्लोक 11 (padma.6.248.11)

नंदगोपादयो गोपा यशोदाद्याश्च योषितः । बहुभिः स्वर्णरत्नाद्यैर्वासोभिः सविभूषणैः ।

naṁdagopādayo gopā yaśodādyāśca yoṣitaḥ bahubhiḥ svarṇaratnādyairvāsobhiḥ savibhūṣaṇaiḥ

नंदगोप आदि गोप और यशोदा आदि स्त्रियाँ, बहुत से स्वर्ण-रत्न, वस्त्र और आभूषणों से —

श्लोक 12 (padma.6.248.12)

पूजिताः संप्रहृष्टास्ते तद्विवाहमहोत्सवे । तौ दंपती समाश्लिष्य प्रणतौ जातवेदसम् ।

pūjitāḥ saṁprahṛṣṭāste tadvivāhamahotsave tau daṁpatī samāśliṣya praṇatau jātavedasam

सम्मानित होकर उस विवाहोत्सव में अत्यंत हर्षित हुए। उस दंपती ने परस्पर आलिंगन करके अग्नि को प्रणाम किया,

श्लोक 13 (padma.6.248.13)

वेदविद्भिर्विप्रमुख्यैराशीर्भिरभिनंदितौ । तस्यां विवाहवेद्यां तु शुशुभाते वधूवरौ ।

vedavidbhirvipramukhyairāśīrbhirabhinaṁditau tasyāṁ vivāhavedyāṁ tu śuśubhāte vadhūvarau

वेदज्ञ श्रेष्ठ विप्रों के आशीर्वचनों से अभिनंदित हुए। उस विवाह-वेदी पर वह वर-वधू अत्यंत सुशोभित हो रहे थे।

श्लोक 14 (padma.6.248.14)

ब्राह्मणेभ्योऽथ वृद्धेभ्यो राजन्यः सह भार्य्यया । ववंदे देवकीपुत्रो ज्येष्ठस्य भ्रातुरेव च ।

brāhmaṇebhyo'tha vṛddhebhyo rājanyaḥ saha bhāryyayā vavaṁde devakīputro jyeṣṭhasya bhrātureva ca

फिर देवकीपुत्र ने अपनी पत्नी सहित ब्राह्मणों, वृद्धजनों, राजाओं तथा अपने बड़े भाई को प्रणाम किया।

श्लोक 15 (padma.6.248.15)

एवमौद्वाहिकं सर्वं निर्वर्त्य मधुसूदनः । व्यसर्जयन्नृपान्सर्वान्ये च तत्र समागताः ।

evamaudvāhikaṁ sarvaṁ nirvartya madhusūdanaḥ vyasarjayannṛpānsarvānye ca tatra samāgatāḥ

इस प्रकार सारे विवाह-कार्य संपन्न करके मधुसूदन ने वहाँ आए सब राजाओं और अन्य सबको विदा किया।

श्लोक 16 (padma.6.248.16)

प्रस्थिता हरिणा तत्र पूजिता नृपपुंगवाः । ब्राह्मणाः सुमहात्मानो निर्ययुः स्वकमालयम् ।

prasthitā hariṇā tatra pūjitā nṛpapuṁgavāḥ brāhmaṇāḥ sumahātmāno niryayuḥ svakamālayam

हरि द्वारा सम्मानित वे श्रेष्ठ राजा वहाँ से प्रस्थान कर गए; महात्मा ब्राह्मण भी अपने-अपने घर लौट गए।

श्लोक 17 (padma.6.248.17)

रुक्मिण्या सह धर्मात्मा देवकीनंदनोऽव्ययः । उवास सुसुखेनैव दिव्यहर्म्यतले शुभे ।

rukmiṇyā saha dharmātmā devakīnaṁdano'vyayaḥ uvāsa susukhenaiva divyaharmyatale śubhe

रुक्मिणी सहित धर्मात्मा, अविनाशी देवकीनंदन उस दिव्य, शुभ महल में अत्यंत सुखपूर्वक रहने लगे।

श्लोक 18 (padma.6.248.18)

तया वै रमयामास नारायण इव श्रिया । संस्तूयमानो मुनिभिर्दिवि देवगणैरपि ।

tayā vai ramayāmāsa nārāyaṇa iva śriyā saṁstūyamāno munibhirdivi devagaṇairapi

उनके साथ उन्होंने वैसे ही आनंद किया जैसे श्री के साथ नारायण करते हैं — मुनियों तथा स्वर्ग के देवगणों द्वारा भी स्तुति किए जाते हुए।

श्लोक 19 (padma.6.248.19)

अहन्यहनि हृष्टात्मा सुखेनैव जनार्दनः । अथोवास सुशोभायां द्वारवत्यां सनातनः ।

ahanyahani hṛṣṭātmā sukhenaiva janārdanaḥ athovāsa suśobhāyāṁ dvāravatyāṁ sanātanaḥ

दिन-प्रतिदिन प्रसन्नचित्त होकर सनातन जनार्दन सुखपूर्वक उस सुंदर द्वारवती में निवास करने लगे।

अध्याय 247अध्याय-सूचीअध्याय 249