रुद्र संहिता · अध्याय 102
शिववरयात्रावर्णनम्
श्लोक 1 (shiva.rudra.102.1)
नारद उवाच । विधे तात महाप्राज्ञ विष्णुशिष्य नमोऽस्तु ते । अद्भुतेयं कथाश्रावि त्वत्तोऽस्माभिः कृपानिधे
nārada uvāca vidhe tāta mahāprājña viṣṇuśiṣya namo'stu te adbhuteyaṁ kathāśrāvi tvatto'smābhiḥ kṛpānidhe
नारद ने कहा -- "हे विधे! हे तात! हे महाप्राज्ञ! हे विष्णुशिष्य! आपको नमस्कार है। हे कृपानिधे! यह अद्भुत कथा हमने आपसे सुनी है।"
श्लोक 2 (shiva.rudra.102.2)
इदानीं श्रोतुमिच्छामि चरितं शशिमौलिनः । वैवाहिकं सुमाङ्गल्यं सर्वाघौघविनाशनम्
idānīṁ śrotumicchāmi caritaṁ śaśimaulinaḥ vaivāhikaṁ sumāṅgalyaṁ sarvāghaughavināśanam
"अब मैं शशिमौलि (चन्द्रशेखर) का चरित्र सुनना चाहता हूँ -- उनका वैवाहिक, अत्यंत मंगलमय चरित्र, जो समस्त पापों के समूह का नाश करने वाला है।"
श्लोक 3 (shiva.rudra.102.3)
किं चकार महादेवः प्राप्य मङ्गलपत्रिकाम् । तां श्रावय कथां दिव्यां शङ्करस्य परात्मनः
kiṁ cakāra mahādevaḥ prāpya maṅgalapatrikām tāṁ śrāvaya kathāṁ divyāṁ śaṅkarasya parātmanaḥ
"मंगल-पत्रिका प्राप्त करके महादेव ने क्या किया? परमात्मा शंकर की वह दिव्य कथा मुझे सुनाइए।"
श्लोक 4 (shiva.rudra.102.4)
ब्रह्मोवाच । शृणु वत्स महाप्राज्ञ शाङ्करं परमं यशः । यच्चकार महादेवः प्राप्य मङ्गलपत्रिकाम्
brahmovāca śṛṇu vatsa mahāprājña śāṅkaraṁ paramaṁ yaśaḥ yaccakāra mahādevaḥ prāpya maṅgalapatrikām
ब्रह्मा ने कहा -- "हे महाप्राज्ञ वत्स! शंकर की उस परम कीर्ति को सुनो -- मंगल-पत्रिका प्राप्त करके महादेव ने जो किया।"
श्लोक 5 (shiva.rudra.102.5)
अथ शम्भुर्गृहीत्वा तां मुदा मङ्गलपत्रिकाम् । विजहास प्रहृष्टात्मा मानं तेषां व्यधाद्विभुः
atha śambhurgṛhītvā tāṁ mudā maṅgalapatrikām vijahāsa prahṛṣṭātmā mānaṁ teṣāṁ vyadhādvibhuḥ
"तब शम्भु ने आनन्दपूर्वक उस मंगल-पत्रिका को ग्रहण कर हँसते हुए, अत्यंत प्रसन्नचित्त होकर, उन विभु ने उन (दूतों) का सम्मान किया।"
श्लोक 6 (shiva.rudra.102.6)
वाचयित्वा च तां सम्यग्स्वीचकार विधानतः । तज्जनान्यापयामास बहुसम्मान्य चादृतः
vācayitvā ca tāṁ samyagsvīcakāra vidhānataḥ tajjanānyāpayāmāsa bahusammānya cādṛtaḥ
"उसे भलीभाँति पढ़वाकर उन्होंने विधिपूर्वक उसे स्वीकार किया; और उन लोगों को अत्यंत सम्मान तथा आदर देकर वापस भेजा।"
श्लोक 7 (shiva.rudra.102.7)
उवाच मुनिवर्गांस्तान्कार्यं सम्यक् कृतं शुभम् । आगन्तव्यं विवाहे मे विवाहः स्वीकृतो मया
uvāca munivargāṁstānkāryaṁ samyak kṛtaṁ śubham āgantavyaṁ vivāhe me vivāhaḥ svīkṛto mayā
"उन्होंने उन मुनिजनों से कहा -- 'कार्य भलीभाँति और शुभ रूप से सम्पन्न हुआ है। मेरे विवाह में सबको आना होगा; विवाह मेरे द्वारा स्वीकार कर लिया गया है।'"
श्लोक 8 (shiva.rudra.102.8)
इत्याकर्ण्य वचः शम्भोः प्रहृष्टास्ते प्रणम्य तम् । परिक्रम्य ययुर्धाम शंसन्तः स्वं विधिं परम्
ityākarṇya vacaḥ śambhoḥ prahṛṣṭāste praṇamya tam parikramya yayurdhāma śaṁsantaḥ svaṁ vidhiṁ param
"शम्भु के इस वचन को सुनकर वे हर्षित होकर उन्हें प्रणाम कर, प्रदक्षिणा कर, अपने परम विधान की प्रशंसा करते हुए अपने-अपने धाम को चले गए।"
श्लोक 9 (shiva.rudra.102.9)
अथ देवेश्वरः शम्भुः सामरस्तवां मुने द्रुतम् । लौकिकाचारमाश्रित्य महालीलाकरः प्रभुः
atha deveśvaraḥ śambhuḥ sāmarastavāṁ mune drutam laukikācāramāśritya mahālīlākaraḥ prabhuḥ
"तत्पश्चात् देवेश्वर शम्भु ने, देवताओं सहित, हे मुने! शीघ्र ही तुमसे, लौकिक आचार का आश्रय लेकर, वे महालीलाकारी प्रभु --"
श्लोक 10 (shiva.rudra.102.10)
त्वमागतः परप्रीत्या प्रशंसंस्त्वं विधिं परम् । प्रणमंश्च नतस्कन्धो विनीतात्मा कृताञ्जलिः
tvamāgataḥ paraprītyā praśaṁsaṁstvaṁ vidhiṁ param praṇamaṁśca nataskandho vinītātmā kṛtāñjaliḥ
"तुम अत्यंत प्रेम से आए थे, उनके परम विधान की प्रशंसा करते हुए, कंधे झुकाकर प्रणाम करते हुए, विनम्र-हृदय होकर, हाथ जोड़े हुए।"
श्लोक 11 (shiva.rudra.102.11)
अस्तौस्सुजयशब्दानि समुच्चार्य मुहुर्मुहुः । निदेशं प्रार्थयंस्तस्य प्रशंसंस्त्वं विधिम्मुने
astaussujayaśabdāni samuccārya muhurmuhuḥ nideśaṁ prārthayaṁstasya praśaṁsaṁstvaṁ vidhimmune
"तुमने बार-बार जयजयकार के शब्दों का उच्चारण करते हुए स्तुति की; हे मुने! तुमने उनके आदेश की याचना करते हुए उनके विधान की प्रशंसा की।"
श्लोक 12 (shiva.rudra.102.12)
ततः शम्भुः प्रहृष्टात्मा दर्शयँल्लौकिकीं गतिम् । उवाच मुनिवर्य त्वां प्रीणयन् शुभया गिरा
tataḥ śambhuḥ prahṛṣṭātmā darśaya~llaukikīṁ gatim uvāca munivarya tvāṁ prīṇayan śubhayā girā
"तब शम्भु ने प्रसन्नचित्त होकर, लौकिक गति का प्रदर्शन करते हुए, हे मुनिवर! तुम्हें शुभ वाणी से प्रसन्न करते हुए यह कहा।"
श्लोक 13 (shiva.rudra.102.13)
शिव उवाच । प्रीत्या शृणु मुनिश्रेष्ठ ह्यस्मत्तोऽद्य वदामि ते । ब्रुवे तत्त्वां प्रियो मे यद्भक्तराजशिरोमणिः
śiva uvāca prītyā śṛṇu muniśreṣṭha hyasmatto'dya vadāmi te bruve tattvāṁ priyo me yadbhaktarājaśiromaṇiḥ
शिव ने कहा -- "हे मुनिश्रेष्ठ! प्रेमपूर्वक सुनो, आज मैं स्वयं तुमसे यह कहता हूँ; यह इसलिए कहता हूँ क्योंकि तुम मुझे प्रिय हो, भक्त-राजाओं में शिरोमणि हो।"
श्लोक 14 (shiva.rudra.102.14)
कृतं महत्तपो देव्या पार्वत्या तव शासनात् । तस्यै वरो मया दत्तः पतित्वे तोषितेन वै
kṛtaṁ mahattapo devyā pārvatyā tava śāsanāt tasyai varo mayā dattaḥ patitve toṣitena vai
"तुम्हारे उपदेश से देवी पार्वती ने महान् तप किया; और मैंने प्रसन्न होकर उसे पति-भाव में वर दिया।"
श्लोक 15 (shiva.rudra.102.15)
करिष्येऽहं विवाहं च तस्या वश्यो हि भक्तितः । सप्तर्षिभिः साधितं च तल्लग्नं शोधितं च तैः
kariṣye'haṁ vivāhaṁ ca tasyā vaśyo hi bhaktitaḥ saptarṣibhiḥ sādhitaṁ ca tallagnaṁ śodhitaṁ ca taiḥ
"अब मैं उसका विवाह करूँगा, क्योंकि मैं भक्ति से उसके वश में हूँ; और सप्तर्षियों द्वारा वह लग्न निश्चित और शुद्ध किया गया है।"
श्लोक 16 (shiva.rudra.102.16)
अद्यतःसप्तमे चाह्नि तद्भविष्यति नारद । महोत्सवं करिष्यामि लौकिकीं गतिमाश्रितः
adyataḥsaptame cāhni tadbhaviṣyati nārada mahotsavaṁ kariṣyāmi laukikīṁ gatimāśritaḥ
"हे नारद! आज से सातवें दिन वह होगा; मैं लौकिक रीति का आश्रय लेकर महोत्सव मनाऊँगा।"
श्लोक 17 (shiva.rudra.102.17)
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शङ्करस्य परात्मनः । प्रसन्नधीः प्रभुं नत्वा तात त्वं वाक्यमब्रवीः
brahmovāca iti śrutvā vacastasya śaṅkarasya parātmanaḥ prasannadhīḥ prabhuṁ natvā tāta tvaṁ vākyamabravīḥ
ब्रह्मा ने कहा -- "परमात्मा शंकर के इन वचनों को सुनकर, हे तात! तुमने प्रसन्नचित्त होकर, प्रभु को प्रणाम करके यह वचन कहा।"
श्लोक 18 (shiva.rudra.102.18)
नारद उवाच । भवतस्तु व्रतमिदं भक्तवश्यो भवान्मतः । सम्यक् कृतं च भवता पार्वतीमानसेप्सितम्
nārada uvāca bhavatastu vratamidaṁ bhaktavaśyo bhavānmataḥ samyak kṛtaṁ ca bhavatā pārvatīmānasepsitam
नारद ने कहा -- "यह तो आपका ही व्रत है, आप भक्तों के वशीभूत माने जाते हैं। आपने पार्वती के मन में जो अभीष्ट था, उसे भलीभाँति पूर्ण कर दिया।"
श्लोक 19 (shiva.rudra.102.19)
कार्यं मत्सदृशं किञ्चित्कथनीयं त्वया विभो । मत्वा स्वसेवकं मां हि कृपां कुरु नमोऽस्तु ते
kāryaṁ matsadṛśaṁ kiñcitkathanīyaṁ tvayā vibho matvā svasevakaṁ māṁ hi kṛpāṁ kuru namo'stu te
"हे विभो! यदि मेरे योग्य कोई कार्य हो, तो वह आप मुझे बताइए; मुझे अपना सेवक मानकर कृपा कीजिए। आपको नमस्कार है।"
श्लोक 20 (shiva.rudra.102.20)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्तु त्वया शम्भुः शङ्करो भक्तवत्सलः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सादरं त्वां मुनीश्वर
brahmovāca ityuktastu tvayā śambhuḥ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ pratyuvāca prasannātmā sādaraṁ tvāṁ munīśvara
ब्रह्मा ने कहा -- "हे मुनीश्वर! इस प्रकार तुम्हारे द्वारा कहे जाने पर, भक्तवत्सल शम्भु शंकर ने प्रसन्नचित्त होकर आदरपूर्वक तुम्हें उत्तर दिया।"
श्लोक 21 (shiva.rudra.102.21)
शिव उवाच । विष्णुप्रभृतिदेवांश्च मुनीन् सिद्धानपि ध्रुवम् । त्वं निमन्त्रय मद्वाण्या मुनेऽन्यानपि सर्वतः
śiva uvāca viṣṇuprabhṛtidevāṁśca munīn siddhānapi dhruvam tvaṁ nimantraya madvāṇyā mune'nyānapi sarvataḥ
शिव ने कहा -- "विष्णु आदि देवताओं, मुनियों तथा निश्चय ही सिद्धों को भी, हे मुने! मेरी वाणी से आमन्त्रित करो, और सब ओर के अन्य लोगों को भी।"
श्लोक 22 (shiva.rudra.102.22)
सर्व आयान्तु सोत्साहाः सर्वशोभासमन्विताः । सस्त्रीसुतगणाः प्रीत्या मम शासनगौरवात्
sarva āyāntu sotsāhāḥ sarvaśobhāsamanvitāḥ sastrīsutagaṇāḥ prītyā mama śāsanagauravāt
"सब लोग उत्साहपूर्वक, समस्त शोभा से युक्त होकर, पत्नियों और पुत्रों सहित, मेरी आज्ञा के गौरव से प्रेमपूर्वक आएँ।"
श्लोक 23 (shiva.rudra.102.23)
नागमिष्यन्ति ये त्वत्र मद्विवाहोत्सवे मुने । ते स्वकीया न मन्तव्या मया देवादयः खलु
nāgamiṣyanti ye tvatra madvivāhotsave mune te svakīyā na mantavyā mayā devādayaḥ khalu
"हे मुने! जो कोई भी मेरे इस विवाहोत्सव में यहाँ नहीं आएगा, वह चाहे देवता ही क्यों न हो, मेरे द्वारा अपना नहीं माना जाएगा।"
श्लोक 24 (shiva.rudra.102.24)
ब्रह्मोवाच । इतीशाज्ञां ततो धृत्वा भवान् शङ्करवल्लभः । सर्वान्निमन्त्रयामास तं तं गत्वा द्रुतं मुने
brahmovāca itīśājñāṁ tato dhṛtvā bhavān śaṅkaravallabhaḥ sarvānnimantrayāmāsa taṁ taṁ gatvā drutaṁ mune
ब्रह्मा ने कहा -- "हे मुने! इस प्रकार ईश्वर की आज्ञा पाकर, शंकर के प्रिय तुम, प्रत्येक के पास शीघ्र जाकर सबको आमन्त्रित करने लगे।"
श्लोक 25 (shiva.rudra.102.25)
शम्भूपकण्ठमागत्य द्रुतं मुनिवरो भवान् । तद् हूत्यात्तत्र सन्तस्थौ तदाज्ञां प्राप्य नारद
śambhūpakaṇṭhamāgatya drutaṁ munivaro bhavān tad hūtyāttatra santasthau tadājñāṁ prāpya nārada
"हे नारद! शीघ्र ही शम्भु के समीप आकर, मुनिवर तुम, उन सबको बुलाकर वहीं ठहर गए, उनकी आज्ञा पाकर।"
श्लोक 26 (shiva.rudra.102.26)
शिवोऽपि तस्थौ सोत्कण्ठस्तदागमनलालसः । स्वगणैःसोत्सवैः सर्वैर्नृत्यद्भिः सर्वतो दिशम्
śivo'pi tasthau sotkaṇṭhastadāgamanalālasaḥ svagaṇaiḥsotsavaiḥ sarvairnṛtyadbhiḥ sarvato diśam
"शिव भी उत्कण्ठापूर्वक उनके आगमन की प्रतीक्षा करते हुए ठहरे रहे, अपने समस्त गणों सहित, जो सब दिशाओं में उत्सवपूर्वक नृत्य कर रहे थे।"
श्लोक 27 (shiva.rudra.102.27)
एतस्मिन्नेव काले तु रचयित्वा स्ववेषकम् । आजगामाच्युतः शीघ्रं कैलासं सपरिच्छदः
etasminneva kāle tu racayitvā svaveṣakam ājagāmācyutaḥ śīghraṁ kailāsaṁ saparicchadaḥ
"इसी समय अपने वेष को सजाकर अच्युत (विष्णु) अपने परिवार सहित शीघ्र कैलास पर पधारे।"
श्लोक 28 (shiva.rudra.102.28)
शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या सदारः सदलो मुदा । तदाज्ञां प्राप्य सन्तस्थौ सुस्थाने प्रीतमानसः
śivaṁ praṇamya sadbhaktyā sadāraḥ sadalo mudā tadājñāṁ prāpya santasthau susthāne prītamānasaḥ
"अपनी पत्नी और सेना सहित सच्ची भक्ति से शिव को प्रणाम कर, आनन्दपूर्वक, उनकी आज्ञा पाकर, वे प्रसन्नचित्त होकर उचित स्थान पर ठहर गए।"
श्लोक 29 (shiva.rudra.102.29)
तथाहं स्वगणैराशु कैलासमगमं मुदा । प्रभुं प्रणम्यातिष्ठं वै सानन्दः स्वगणान्वितः
tathāhaṁ svagaṇairāśu kailāsamagamaṁ mudā prabhuṁ praṇamyātiṣṭhaṁ vai sānandaḥ svagaṇānvitaḥ
"उसी प्रकार मैं भी अपने गणों सहित आनन्दपूर्वक शीघ्र कैलास गया; प्रभु को प्रणाम कर मैं भी अपने गणों सहित आनन्दित होकर वहीं ठहर गया।"
श्लोक 30 (shiva.rudra.102.30)
इन्द्रादयो लोकपाला आययुः सपरिच्छदाः । तथैवालङ्कृतास्सर्वे सोत्सवास्सकलत्रकाः
indrādayo lokapālā āyayuḥ saparicchadāḥ tathaivālaṅkṛtāssarve sotsavāssakalatrakāḥ
"इन्द्र आदि लोकपाल अपने परिवारों सहित आए; उसी प्रकार वे सभी अलंकृत होकर, उत्सवपूर्वक, अपनी-अपनी पत्नियों सहित आए।"
श्लोक 31 (shiva.rudra.102.31)
तथैवं मुनयो नागास्सिद्धा उपसुरास्तथा । आययुश्चापरेऽपीह सोत्सवाः सुनिमन्त्रिताः
tathaivaṁ munayo nāgāssiddhā upasurāstathā āyayuścāpare'pīha sotsavāḥ sunimantritāḥ
"उसी प्रकार मुनि, नाग, सिद्ध तथा उपदेवता भी; अन्य लोग भी यहाँ भलीभाँति निमन्त्रित होकर उत्सवपूर्वक आए।"
श्लोक 32 (shiva.rudra.102.32)
महेश्वरस्तदा तत्रागतानां च पृथक् पृथक् । सर्वेषाममराद्यानां सत्कारं व्यदधान्मुदा
maheśvarastadā tatrāgatānāṁ ca pṛthak pṛthak sarveṣāmamarādyānāṁ satkāraṁ vyadadhānmudā
"तब महेश्वर ने वहाँ आए हुए सभी अमरादि जनों का पृथक्-पृथक् आनन्दपूर्वक सत्कार किया।"
श्लोक 33 (shiva.rudra.102.33)
अथोत्सवो महानासीत्कैलासे परमोऽद्भुतः । नृत्यादिकं तदा चक्रुर्यथायोग्यं सुरस्त्रियः
athotsavo mahānāsītkailāse paramo'dbhutaḥ nṛtyādikaṁ tadā cakruryathāyogyaṁ surastriyaḥ
"तब कैलास पर एक महान्, परम अद्भुत उत्सव हुआ; देवांगनाओं ने यथायोग्य नृत्य आदि किया।"
श्लोक 34 (shiva.rudra.102.34)
एतस्मिन्समये देवा विष्ण्वाद्या ये समागताः । यात्रां कारयितुं शम्भोस्तत्रोषुस्तेऽखिला मुने
etasminsamaye devā viṣṇvādyā ye samāgatāḥ yātrāṁ kārayituṁ śambhostatroṣuste'khilā mune
"हे मुने! इस समय विष्णु आदि जो देवता एकत्र हुए थे, वे सभी शम्भु की यात्रा (बरात) सम्पन्न कराने के लिए वहीं ठहर गए।"
श्लोक 35 (shiva.rudra.102.35)
शिवाज्ञप्तास्तदा सर्वे मदीयमिति यन्त्रिताः । शिवकार्यमिदं सर्वं चक्रिरे शिवसेवनम्
śivājñaptāstadā sarve madīyamiti yantritāḥ śivakāryamidaṁ sarvaṁ cakrire śivasevanam
"तब शिव की आज्ञा पाकर, यह 'मेरा ही कार्य है' यह सोचकर बँधे हुए, सभी ने यह समस्त शिव-कार्य, यह शिव-सेवा सम्पन्न की।"
श्लोक 36 (shiva.rudra.102.36)
मातरः सप्त तास्तत्र शिवभूषाविधिं परम् । चक्रिरे च मुदा युक्ता यथायोग्यं तथा पुनः
mātaraḥ sapta tāstatra śivabhūṣāvidhiṁ param cakrire ca mudā yuktā yathāyogyaṁ tathā punaḥ
"वहाँ सप्तमातृकाओं ने शिव के शृंगार की परम विधि सम्पन्न की, आनन्द से युक्त होकर, यथायोग्य रूप में पुनः पुनः।"
श्लोक 37 (shiva.rudra.102.37)
तस्य स्वाभाविको वेषो भूषाविधिरभूत्तदा । तस्येच्छया मुनिश्रेष्ठ परमेशस्य सुप्रभोः
tasya svābhāviko veṣo bhūṣāvidhirabhūttadā tasyecchayā muniśreṣṭha parameśasya suprabhoḥ
"हे मुनिश्रेष्ठ! तब उन परमेश्वर सुप्रभु की अपनी इच्छा से, उनका स्वाभाविक वेष ही उनका शृंगार-विधान बन गया।"
श्लोक 38 (shiva.rudra.102.38)
चन्द्रश्च मुकुटस्थाने सान्निध्यमकरोत्तदा । लोचनं सुन्दरं ह्यासीत्तृतीयं तिलकं शुभम्
candraśca mukuṭasthāne sānnidhyamakarottadā locanaṁ sundaraṁ hyāsīttṛtīyaṁ tilakaṁ śubham
"चन्द्रमा ने तब मुकुट के स्थान पर अपना सान्निध्य प्रदान किया; और उनका सुंदर तीसरा नेत्र ही शुभ तिलक के रूप में था।"
श्लोक 39 (shiva.rudra.102.39)
कर्णाभरणरूपौ च यौ हि सर्पौ प्रकीर्तितौ । कुण्डलेऽभवतां तस्य नानारत्नान्विते मुने
karṇābharaṇarūpau ca yau hi sarpau prakīrtitau kuṇḍale'bhavatāṁ tasya nānāratnānvite mune
"हे मुने! जो दो सर्प कर्णाभूषण रूप में प्रसिद्ध हैं, वे नाना रत्नों से युक्त उनके कुण्डल बन गए।"
श्लोक 40 (shiva.rudra.102.40)
अन्याङ्गसंस्थिताः सर्पाः तदङ्गाभरणानि च । बभूवुरतिरम्याणि नानारत्नमयानि च
anyāṅgasaṁsthitāḥ sarpāḥ tadaṅgābharaṇāni ca babhūvuratiramyāṇi nānāratnamayāni ca
"उनके अन्य अंगों पर स्थित सर्प ही उनके अंगाभूषण बन गए, अत्यंत रमणीय, नाना रत्नों से युक्त।"
श्लोक 41 (shiva.rudra.102.41)
विभूतिरङ्गरागोऽभूच्चन्दनादिसमुद्भवः । तद्दुकूलमभूद्दिव्यं गजचर्मादि सुन्दरम्
vibhūtiraṅgarāgo'bhūccandanādisamudbhavaḥ taddukūlamabhūddivyaṁ gajacarmādi sundaram
"विभूति (भस्म) ही चन्दन आदि के स्थान पर उनका अंगराग बनी; और गजचर्म आदि सुंदर वस्त्र ही उनका दिव्य दुकूल (महीन वस्त्र) बना।"
श्लोक 42 (shiva.rudra.102.42)
ईदृशं सुन्दरं रूपं जातं वर्णातिदुष्करम् । ईश्वरोऽपि स्वयं साक्षादैश्वर्यं लब्धवान् स्वतः
īdṛśaṁ sundaraṁ rūpaṁ jātaṁ varṇātiduṣkaram īśvaro'pi svayaṁ sākṣādaiśvaryaṁ labdhavān svataḥ
"इस प्रकार का सुंदर रूप प्रकट हुआ, जिसका वर्णन करना अत्यंत कठिन है; स्वयं ईश्वर ने भी साक्षात् अपने आप से ही यह ऐश्वर्य प्राप्त किया।"
श्लोक 43 (shiva.rudra.102.43)
ततश्च सर्वे सुरपक्षदानवा नागाः पतङ्गाप्सरसो महर्षयः । समेत्य सर्वे शिवसन्निधिं तदा महोत्सवाः प्रोचुरहो मुदान्विताः
tataśca sarve surapakṣadānavā nāgāḥ pataṅgāpsaraso maharṣayaḥ sametya sarve śivasannidhiṁ tadā mahotsavāḥ procuraho mudānvitāḥ
"तत्पश्चात् समस्त देवगण, दानव, नाग, पक्षी, अप्सराएँ तथा महर्षिगण -- सभी शिव के समीप एकत्र होकर, महान् उत्सव से युक्त, आनन्दित होकर बोल उठे।"
श्लोक 44 (shiva.rudra.102.44)
सर्व ऊचुः । गच्छ गच्छ महादेव विवाहार्थं महेश्वर । गिरिजाया महादेव्याः सहास्माभिः कृपां कुरु
sarva ūcuḥ gaccha gaccha mahādeva vivāhārthaṁ maheśvara girijāyā mahādevyāḥ sahāsmābhiḥ kṛpāṁ kuru
सबने कहा -- "हे महादेव! विवाह के लिए चलिए, चलिए, हे महेश्वर! महादेवी गिरिजा पर हमारे साथ कृपा कीजिए!"
श्लोक 45 (shiva.rudra.102.45)
ततो विष्णुरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । प्रणम्य शङ्करं भक्त्या विज्ञानप्रीतमानसः
tato viṣṇuruvācedaṁ prastāvasadṛśaṁ vacaḥ praṇamya śaṅkaraṁ bhaktyā vijñānaprītamānasaḥ
"तब विष्णु ने शंकर को भक्तिपूर्वक प्रणाम कर, ज्ञान से प्रसन्नचित्त होकर, अवसर के अनुरूप यह वचन कहा।"
श्लोक 46 (shiva.rudra.102.46)
विष्णुरुवाच । देव देव महादेव शरणागतवत्सल । कार्यकर्ता स्वभक्तानां विज्ञप्तिं शृणु मे प्रभो
viṣṇuruvāca deva deva mahādeva śaraṇāgatavatsala kāryakartā svabhaktānāṁ vijñaptiṁ śṛṇu me prabho
विष्णु ने कहा -- "हे देवदेव! हे महादेव! हे शरणागतवत्सल! अपने भक्तों का कार्य सिद्ध करने वाले! हे प्रभो! मेरी विनती सुनिए।"
श्लोक 47 (shiva.rudra.102.47)
गृह्योक्तविधिना शम्भो स्वविवाहस्य शङ्कर । गिरीशसुतया देव्या कर्म कर्तुमिहार्हसि
gṛhyoktavidhinā śambho svavivāhasya śaṅkara girīśasutayā devyā karma kartumihārhasi
"हे शम्भु! हे शंकर! गृह्यसूत्रों में कही गई विधि के अनुसार, आपको यहाँ गिरीश-पुत्री देवी के साथ अपने विवाह का कर्म सम्पन्न करना चाहिए।"
श्लोक 48 (shiva.rudra.102.48)
त्वया च क्रियमाणे तु विवाहस्य विधौ हर । स एव हि तथा लोके सर्वः सुख्यातिमाप्नुयात्
tvayā ca kriyamāṇe tu vivāhasya vidhau hara sa eva hi tathā loke sarvaḥ sukhyātimāpnuyāt
"हे हर! जब विवाह की विधि आपके द्वारा सम्पन्न होगी, तब संसार में सभी उसी प्रकार सुख्याति (सुयश) को प्राप्त करेंगे।"
श्लोक 49 (shiva.rudra.102.49)
मण्डपस्थापनं नान्दीमुखं तत्कुलधर्मतः । कारय प्रीतितो नाथ लोके स्वं ख्यापयन् यशः
maṇḍapasthāpanaṁ nāndīmukhaṁ tatkuladharmataḥ kāraya prītito nātha loke svaṁ khyāpayan yaśaḥ
"हे नाथ! प्रेमपूर्वक मण्डप-स्थापना तथा नान्दीमुख आदि कुल-धर्म के अनुसार सम्पन्न कराइए, और संसार में अपनी कीर्ति को प्रकट कीजिए।"
श्लोक 50 (shiva.rudra.102.50)
ब्रह्मोवाच । एवमुक्तस्तदा शम्भुर्विष्णुना परमेश्वरः । लौकिकाचारनिरतो विधिना तच्चकार सः
brahmovāca evamuktastadā śambhurviṣṇunā parameśvaraḥ laukikācāranirato vidhinā taccakāra saḥ
ब्रह्मा ने कहा -- "इस प्रकार विष्णु द्वारा कहे जाने पर, लौकिक आचार में तत्पर परमेश्वर शम्भु ने विधिपूर्वक वह कार्य सम्पन्न किया।"
श्लोक 51 (shiva.rudra.102.51)
अहं ह्यधिकृतस्तेन सर्वमभ्युदयोचितम् । अकुर्वं मुनिभिः प्रीत्या तत्र तत्कर्म चादरात्
ahaṁ hyadhikṛtastena sarvamabhyudayocitam akurvaṁ munibhiḥ prītyā tatra tatkarma cādarāt
"मैं ही उनके द्वारा इस समस्त शुभ कार्य के लिए अधिकृत किया गया था; मैंने मुनियों के साथ प्रेम और आदरपूर्वक वहाँ वह कर्म सम्पन्न किया।"
श्लोक 52 (shiva.rudra.102.52)
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमो भागुरिर्गुरुः । कण्वो बृहस्पतिः शक्तिर्जमदग्निः पराशरः
kaśyapo'trirvasiṣṭhaśca gautamo bhāgurirguruḥ kaṇvo bṛhaspatiḥ śaktirjamadagniḥ parāśaraḥ
"कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, गौतम, गुरु भागुरि, कण्व, बृहस्पति, शक्ति, जमदग्नि, पराशर --"
श्लोक 53 (shiva.rudra.102.53)
मार्कण्डेयश्शिलापाकोऽरुणपालोऽकृतश्रमः । अगस्त्यश्च्यवनो गर्गश्शिलादोऽथ महामुने
mārkaṇḍeyaśśilāpāko'ruṇapālo'kṛtaśramaḥ agastyaścyavano gargaśśilādo'tha mahāmune
"हे महामुने! मार्कण्डेय, शिलापाक, अरुणपाल, अकृतश्रम; अगस्त्य, च्यवन, गर्ग तथा शिलाद --"
श्लोक 54 (shiva.rudra.102.54)
दधीचिरुपमन्युश्च भरद्वाजोऽकृतव्रणः । पिप्पलादोऽथ कुशिकः कौत्सो व्यासः सशिष्यकः
dadhīcirupamanyuśca bharadvājo'kṛtavraṇaḥ pippalādo'tha kuśikaḥ kautso vyāsaḥ saśiṣyakaḥ
"दधीचि, उपमन्यु, भरद्वाज, अकृतव्रण; पिप्पलाद, कुशिक, कौत्स, तथा शिष्य सहित व्यास --"
श्लोक 55 (shiva.rudra.102.55)
एते चान्ये च बहव आगताश्शिवसन्निधिम् । मया सुनोदितास्तत्र चक्रुस्ते विधिवत्क्रियाम्
ete cānye ca bahava āgatāśśivasannidhim mayā sunoditāstatra cakruste vidhivatkriyām
"-- ये तथा अन्य अनेक शिव के समीप आए थे; मेरे द्वारा भलीभाँति निर्देशित होकर उन्होंने वहाँ विधिवत् क्रिया सम्पन्न की।"
श्लोक 56 (shiva.rudra.102.56)
वेदोक्तविधिना सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः । रक्षां चक्रुर्महेशस्य कृत्वा कौतुकमङ्गलम्
vedoktavidhinā sarve vedavedāṅgapāragāḥ rakṣāṁ cakrurmaheśasya kṛtvā kautukamaṅgalam
"वे सभी वेद-वेदांगों में पारंगत थे; उन्होंने वैदिक विधि से मंगल-सूत्र (कौतुक) बाँधकर महेश की रक्षा की।"
श्लोक 57 (shiva.rudra.102.57)
ऋग्यजुस्सामसूक्तैस्तु तथा नानाविधैः परैः । मङ्गलानि च भूरीणि चक्रुः प्रीत्यर्षयोऽखिलाः
ṛgyajussāmasūktaistu tathā nānāvidhaiḥ paraiḥ maṅgalāni ca bhūrīṇi cakruḥ prītyarṣayo'khilāḥ
"ऋक्, यजुः और साम के सूक्तों से, तथा अन्य विविध मन्त्रों से, समस्त ऋषियों ने प्रेमपूर्वक अनेक मंगल-कार्य सम्पन्न किए।"
श्लोक 58 (shiva.rudra.102.58)
ग्रहाणां पूजनं प्रीत्या चक्रुस्ते शम्भुना मया । मण्डलस्थसुराणां च सर्वेषां विघ्नशान्तये
grahāṇāṁ pūjanaṁ prītyā cakruste śambhunā mayā maṇḍalasthasurāṇāṁ ca sarveṣāṁ vighnaśāntaye
"उन्होंने शम्भु तथा मेरे साथ प्रेमपूर्वक ग्रहों की पूजा की, मण्डल में स्थित समस्त देवताओं के विघ्नों की शान्ति के लिए।"
श्लोक 59 (shiva.rudra.102.59)
ततश्शिवः सुसन्तुष्टः कृत्वा सर्वं यथोचितम् । लौकिकं वैदिकं कर्म ननाम च मुदा द्विजान्
tataśśivaḥ susantuṣṭaḥ kṛtvā sarvaṁ yathocitam laukikaṁ vaidikaṁ karma nanāma ca mudā dvijān
"तत्पश्चात् शिव अत्यंत संतुष्ट होकर, लौकिक और वैदिक समस्त कर्म यथोचित रूप से सम्पन्न कर, आनन्दपूर्वक ब्राह्मणों को प्रणाम करने लगे।"
श्लोक 60 (shiva.rudra.102.60)
अथ सर्वेश्वरो विप्रान्देवान्कृत्वा पुरस्सरान् । निस्ससार मुदा तस्मात्कैलासात्पर्वतोत्तमात्
atha sarveśvaro viprāndevānkṛtvā purassarān nissasāra mudā tasmātkailāsātparvatottamāt
"तब सर्वेश्वर ने ब्राह्मणों और देवताओं को आगे रखकर, उस पर्वतश्रेष्ठ कैलास से आनन्दपूर्वक प्रस्थान किया।"
श्लोक 61 (shiva.rudra.102.61)
बहिः कैलासकुधराच्छम्भुस्तस्थौ मुदान्वितः । देवैः सह द्विजैश्चैव नानास्वीकारकः प्रभुः
bahiḥ kailāsakudharācchambhustasthau mudānvitaḥ devaiḥ saha dvijaiścaiva nānāsvīkārakaḥ prabhuḥ
"कैलास पर्वत के बाहर शम्भु आनन्दपूर्वक ठहरे, वे प्रभु जो नाना रूप धारण करते हैं, देवताओं तथा ब्राह्मणों सहित।"
श्लोक 62 (shiva.rudra.102.62)
तदोत्सवो महानासीत्तत्र देवादिभिः कृतः । सन्तुष्ट्यर्थं महेशस्य गानवाद्यसुनृत्यकः
tadotsavo mahānāsīttatra devādibhiḥ kṛtaḥ santuṣṭyarthaṁ maheśasya gānavādyasunṛtyakaḥ
"तब वहाँ देवताओं आदि द्वारा महेश की संतुष्टि के लिए एक महान् उत्सव मनाया गया, जो गान, वाद्य और सुंदर नृत्य से युक्त था।"