रुद्र संहिता · अध्याय 106
मेनामोहनाय शिवकृताद्भुतलीलावर्णनम्
श्लोक 1 (shiva.rudra.106.1)
मेनोवाच । निरीक्षिष्यामि प्रथमं मुने तं गिरिजापतिम् । कीदृशं शिवरूपं हि यदर्थे तप उत्तमम्
menovāca nirīkṣiṣyāmi prathamaṁ mune taṁ girijāpatim kīdṛśaṁ śivarūpaṁ hi yadarthe tapa uttamam
मेना ने कहा -- "हे मुने! मैं पहले उस गिरिजापति (शिव) को देखूँगी -- शिव का वह रूप कैसा है, जिसके लिए उसने ऐसी उत्तम तपस्या की?"
श्लोक 2 (shiva.rudra.106.2)
ब्रह्मोवाच । इत्यज्ञानपरा सा च दर्शनार्थं शिवस्य च । त्वया मुने समं सद्यश्चन्द्रशालां समागता
brahmovāca ityajñānaparā sā ca darśanārthaṁ śivasya ca tvayā mune samaṁ sadyaścandraśālāṁ samāgatā
ब्रह्मा जी ने कहा -- "इस प्रकार अज्ञानवश शिव के दर्शन की इच्छा से वह तुम्हारे साथ, हे मुने! तुरन्त चन्द्रशाला (चाँदनी छत) पर आ पहुँची।"
श्लोक 3 (shiva.rudra.106.3)
शिवोऽपि च तदा तस्यां ज्ञात्वाहङ्कारमात्मनः । प्राह विष्णुं च मां तात लीलां कृत्वाद्भुतां प्रभुः
śivo'pi ca tadā tasyāṁ jñātvāhaṅkāramātmanaḥ prāha viṣṇuṁ ca māṁ tāta līlāṁ kṛtvādbhutāṁ prabhuḥ
"शिव ने भी तब उसके मन के उस अहंकार को जानकर, हे तात! एक अद्भुत लीला रचकर विष्णु से और मुझसे यह कहा।"
श्लोक 4 (shiva.rudra.106.4)
शिव उवाच । मदाज्ञया युवां तातौ सदेवौ च पृथक्पृथक् । गच्छतं हि गिरिद्वारं वयं पश्चाद् व्रजेमहि
śiva uvāca madājñayā yuvāṁ tātau sadevau ca pṛthakpṛthak gacchataṁ hi giridvāraṁ vayaṁ paścād vrajemahi
शिव ने कहा -- "हे प्रियो! मेरी आज्ञा से तुम दोनों देवताओं सहित अलग-अलग पर्वत के द्वार तक जाओ; हम पीछे से आएँगे।"
श्लोक 5 (shiva.rudra.106.5)
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य हरिः सर्वानाहूयोवाच तन्मयाः । सुराः सर्वे तथैवाशु गमनं चक्रुरुत्सुकाः
brahmovāca ityākarṇya hariḥ sarvānāhūyovāca tanmayāḥ surāḥ sarve tathaivāśu gamanaṁ cakrurutsukāḥ
ब्रह्मा जी ने कहा -- "यह सुनकर हरि ने सबको बुलाकर उसी भाव से कहा; और सभी देवता उत्सुक होकर उसी प्रकार शीघ्र चल पड़े।"
श्लोक 6 (shiva.rudra.106.6)
स्थितां शिरोगृहे मेनां मुने विश्वेश्वरस्त्वया । तथैव दर्शयामास हृद्विभ्रंशो यथा भवेत्
sthitāṁ śirogṛhe menāṁ mune viśveśvarastvayā tathaiva darśayāmāsa hṛdvibhraṁśo yathā bhavet
"हे मुने! शिखर-भवन में खड़ी मेना को विश्वेश्वर ने तुम्हारे द्वारा उस प्रकार दिखाया, जिससे उसका हृदय विचलित हो जाए।"
श्लोक 7 (shiva.rudra.106.7)
एतस्मिन् समये मेना सेनां च परमां शुभाम् । निरीक्षन्ती मुने दृष्ट्वा सामान्यं हर्षिताभवत्
etasmin samaye menā senāṁ ca paramāṁ śubhām nirīkṣantī mune dṛṣṭvā sāmānyaṁ harṣitābhavat
"इसी समय हे मुने! उस परम शुभ सेना को देखती हुई मेना, सामान्य जन को देखकर हर्षित हुई।"
श्लोक 8 (shiva.rudra.106.8)
प्रथमं चैव गन्धर्वाः सुन्दराः सुभगास्तदा । आयाताः शुभवस्त्राढ्या नानालङ्कारभूषिताः
prathamaṁ caiva gandharvāḥ sundarāḥ subhagāstadā āyātāḥ śubhavastrāḍhyā nānālaṅkārabhūṣitāḥ
"सर्वप्रथम सुन्दर और सुभग गन्धर्व वहाँ आए, जो शुभ वस्त्रों से युक्त और नाना आभूषणों से भूषित थे।"
श्लोक 9 (shiva.rudra.106.9)
नानावाहनसंयुक्ता नानावाद्यपरायणाः । पताकाभिर्विचित्राभिरप्सरोगणसंयुताः
nānāvāhanasaṁyuktā nānāvādyaparāyaṇāḥ patākābhirvicitrābhirapsarogaṇasaṁyutāḥ
"नाना वाहनों से युक्त, नाना वाद्य बजाने में तत्पर, विचित्र पताकाओं तथा अप्सराओं के समूहों से युक्त वे आए।"
श्लोक 10 (shiva.rudra.106.10)
अथ दृष्ट्वा वसुं तत्र तत्पतिं परमप्रभुम् । मेना प्रहर्षिता ह्यासीच्छिवोऽयमिति चाब्रवीत्
atha dṛṣṭvā vasuṁ tatra tatpatiṁ paramaprabhum menā praharṣitā hyāsīcchivo'yamiti cābravīt
"तब वहाँ वसुओं और उनके स्वामी परम प्रभु (इन्द्र आदि से भिन्न वसु-अधिपति) को देखकर मेना अत्यंत हर्षित हो 'यही शिव हैं' ऐसा बोली।"
श्लोक 11 (shiva.rudra.106.11)
शिवस्य गणका एते न शिवोऽयं शिवापतिः । इत्येवं त्वं ततस्तां वै अवोच ऋषिसत्तम
śivasya gaṇakā ete na śivo'yaṁ śivāpatiḥ ityevaṁ tvaṁ tatastāṁ vai avoca ṛṣisattama
"'ये शिव के गण हैं, यह शिव नहीं, शिवा का स्वामी नहीं है' -- हे ऋषिश्रेष्ठ! इस प्रकार तब तुमने उससे कहा।"
श्लोक 12 (shiva.rudra.106.12)
एवं श्रुत्वा तदा मेना विचारे तत्पराभवत् । इतश्चाभ्यधिको यो वै स च कीदृग्भविष्यति
evaṁ śrutvā tadā menā vicāre tatparābhavat itaścābhyadhiko yo vai sa ca kīdṛgbhaviṣyati
"यह सुनकर मेना उस विचार में तल्लीन हो गई -- 'जो इससे भी अधिक श्रेष्ठ है, वह कैसा होगा?'"
श्लोक 13 (shiva.rudra.106.13)
एतस्मिन्नन्तरे यक्षा मणिग्रीवादयश्च ये । तेषां सेना तया दृष्टा शोभादि द्विगुणीकृता
etasminnantare yakṣā maṇigrīvādayaśca ye teṣāṁ senā tayā dṛṣṭā śobhādi dviguṇīkṛtā
"इसी बीच मणिग्रीव आदि यक्ष आए; उनकी सेना को देखकर उसे शोभा आदि दुगुनी प्रतीत हुई।"
श्लोक 14 (shiva.rudra.106.14)
तत्पतिं च मणिग्रीवं दृष्ट्वा शोभान्वितं हि सा । अयं रुद्रः शिवास्वामी मेना प्राहेति हर्षिता
tatpatiṁ ca maṇigrīvaṁ dṛṣṭvā śobhānvitaṁ hi sā ayaṁ rudraḥ śivāsvāmī menā prāheti harṣitā
"उनके स्वामी शोभा-सम्पन्न मणिग्रीव को देखकर वह हर्षित होकर बोली -- 'यही रुद्र हैं, शिवा के स्वामी।'"
श्लोक 15 (shiva.rudra.106.15)
नायं रुद्रः शिवास्वामी सेवकोऽयं शिवस्य वै । इत्यवोचोऽगपत्न्यै त्वं तावद्वह्निः स आगतः
nāyaṁ rudraḥ śivāsvāmī sevako'yaṁ śivasya vai ityavoco'gapatnyai tvaṁ tāvadvahniḥ sa āgataḥ
"'यह रुद्र नहीं, शिवा का स्वामी नहीं, यह तो शिव का सेवक है' -- ऐसा तुमने पर्वत-पत्नी से कहा; तब तक वह्नि (अग्नि) वहाँ आ गए।"
श्लोक 16 (shiva.rudra.106.16)
ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः
tato'pi dviguṇāṁ śobhāṁ dṛṣṭvā tasya ca sābravīt rudro'yaṁ girijāsvāmī tadā neti tvamabravīḥ
"तब उससे भी दुगुनी शोभा देखकर वह बोली -- 'यही रुद्र हैं, गिरिजा के स्वामी।' तब तुमने कहा -- 'नहीं।'"
श्लोक 17 (shiva.rudra.106.17)
तावद्यमः समायातः ततोऽपि द्विगुणप्रभः । तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता
tāvadyamaḥ samāyātaḥ tato'pi dviguṇaprabhaḥ taṁ dṛṣṭvā prāha sā menā rudro'yamiti harṣitā
"तब तक यम आ गए, उनसे भी दुगुनी कान्ति वाले; उन्हें देखकर मेना हर्षित होकर बोली -- 'यही रुद्र हैं।'"
श्लोक 18 (shiva.rudra.106.18)
नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावन्निरृतिरागतः । बिभ्राणो द्विगुणां शोभां शुभः पुण्यजनप्रभुः
neti tvamabravīstāṁ vai tāvannirṛtirāgataḥ bibhrāṇo dviguṇāṁ śobhāṁ śubhaḥ puṇyajanaprabhuḥ
"तुमने उससे कहा -- 'नहीं'; तब तक निर्ऋति आए, जो पुण्यजनों (यक्षों) के शुभ स्वामी थे और दुगुनी शोभा धारण किए हुए थे।"
श्लोक 19 (shiva.rudra.106.19)
तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता । नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्वरुण आगतः
taṁ dṛṣṭvā prāha sā menā rudro'yamiti harṣitā neti tvamabravīstāṁ vai tāvadvaruṇa āgataḥ
"उन्हें देखकर मेना हर्षित होकर बोली -- 'यही रुद्र हैं।' तुमने उससे कहा -- 'नहीं'; तब तक वरुण आ गए।"
श्लोक 20 (shiva.rudra.106.20)
ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः
tato'pi dviguṇāṁ śobhāṁ dṛṣṭvā tasya ca sābravīt rudro'yaṁ girijāsvāmī tadā neti tvamabravīḥ
"उनकी भी दुगुनी शोभा देखकर वह बोली -- 'यही रुद्र हैं, गिरिजा के स्वामी।' तब तुमने कहा -- 'नहीं।'"
श्लोक 21 (shiva.rudra.106.21)
तावद्वायुः समायातः ततोऽपि द्विगुणप्रभः । तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता
tāvadvāyuḥ samāyātaḥ tato'pi dviguṇaprabhaḥ taṁ dṛṣṭvā prāha sā menā rudro'yamiti harṣitā
"तब तक वायु आ गए, उनसे भी दुगुनी कान्ति वाले; उन्हें देखकर मेना हर्षित होकर बोली -- 'यही रुद्र हैं।'"
श्लोक 22 (shiva.rudra.106.22)
नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावद्धनद आगतः । ततोऽपि द्विगुणां शोभां बिभ्राणो गुह्यकाधिपः
neti tvamabravīstāṁ vai tāvaddhanada āgataḥ tato'pi dviguṇāṁ śobhāṁ bibhrāṇo guhyakādhipaḥ
"तुमने उससे कहा -- 'नहीं'; तब तक धनद (कुबेर) आ गए, गुह्यकों के स्वामी, उससे भी दुगुनी शोभा धारण किए हुए।"
श्लोक 23 (shiva.rudra.106.23)
तं दृष्ट्वा प्राह सा मेना रुद्रोऽयमिति हर्षिता । नेति त्वमब्रवीस्तां वै तावदीशान आगतः
taṁ dṛṣṭvā prāha sā menā rudro'yamiti harṣitā neti tvamabravīstāṁ vai tāvadīśāna āgataḥ
"उन्हें देखकर मेना हर्षित होकर बोली -- 'यही रुद्र हैं।' तुमने उससे कहा -- 'नहीं'; तब तक ईशान आ गए।"
श्लोक 24 (shiva.rudra.106.24)
ततोऽपि द्विगुणां शोभां दृष्ट्वा तस्य च साब्रवीत् । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः
tato'pi dviguṇāṁ śobhāṁ dṛṣṭvā tasya ca sābravīt rudro'yaṁ girijāsvāmī tadā neti tvamabravīḥ
"उनकी भी दुगुनी शोभा देखकर वह बोली -- 'यही रुद्र हैं, गिरिजा के स्वामी।' तब तुमने कहा -- 'नहीं।'"
श्लोक 25 (shiva.rudra.106.25)
तावदिन्द्रः समायातः ततोऽपि द्विगुणप्रभः । सर्वामरवरो नानादिव्यभास्त्रिदिवेश्वरः
tāvadindraḥ samāyātaḥ tato'pi dviguṇaprabhaḥ sarvāmaravaro nānādivyabhāstridiveśvaraḥ
"तब तक इन्द्र आ गए, उनसे भी दुगुनी कान्ति वाले -- समस्त देवताओं में श्रेष्ठ, नाना दिव्य प्रभा वाले, त्रिलोक के स्वामी।"
श्लोक 26 (shiva.rudra.106.26)
तं दृष्ट्वा शङ्करः सोऽयमिति सा प्राह मेनका । शक्रः सुरपतिश्चायं स नेति त्वं तदाब्रवीः
taṁ dṛṣṭvā śaṅkaraḥ so'yamiti sā prāha menakā śakraḥ surapatiścāyaṁ sa neti tvaṁ tadābravīḥ
"उन्हें देखकर मेनका बोली -- 'यही शंकर हैं।' तुमने तब कहा -- 'यह तो देवताओं के स्वामी शक्र हैं, वे नहीं।'"
श्लोक 27 (shiva.rudra.106.27)
तावच्चन्द्रः समायातः शोभां तद्द्विगुणां दधत् । दृष्ट्वा तं प्राह रुद्रोऽयं तां तु नेति त्वमब्रवीः
tāvaccandraḥ samāyātaḥ śobhāṁ taddviguṇāṁ dadhat dṛṣṭvā taṁ prāha rudro'yaṁ tāṁ tu neti tvamabravīḥ
"तब तक चन्द्रमा दुगुनी शोभा धारण किए हुए आ गए; उन्हें देखकर वह बोली -- 'यही रुद्र हैं'; पर तुमने कहा -- 'नहीं।'"
श्लोक 28 (shiva.rudra.106.28)
तावत्सूर्यः समायातः शोभां तद्द्विगुणां दधत् । दृष्ट्वा तं प्राह सा सोऽयं तां तु नेति त्वमब्रवीः
tāvatsūryaḥ samāyātaḥ śobhāṁ taddviguṇāṁ dadhat dṛṣṭvā taṁ prāha sā so'yaṁ tāṁ tu neti tvamabravīḥ
"तब तक सूर्य दुगुनी शोभा धारण किए हुए आ गए; उन्हें देखकर वह बोली -- 'यही वे हैं'; पर तुमने कहा -- 'नहीं।'"
श्लोक 29 (shiva.rudra.106.29)
तावत्समागतास्तत्र भृग्वाद्याश्च मुनीश्वराः । तेजसो राशयः सर्वे स्वशिष्यगणसंयुताः
tāvatsamāgatāstatra bhṛgvādyāśca munīśvarāḥ tejaso rāśayaḥ sarve svaśiṣyagaṇasaṁyutāḥ
"तब तक भृगु आदि मुनिश्रेष्ठ वहाँ आए, सभी तेज की राशियाँ, अपने-अपने शिष्य-समूहों से युक्त।"
श्लोक 30 (shiva.rudra.106.30)
तन्मध्ये चैव वागीशं दृष्ट्वा सा प्राह मेनका । रुद्रोऽयं गिरिजास्वामी तदा नेति त्वमब्रवीः
tanmadhye caiva vāgīśaṁ dṛṣṭvā sā prāha menakā rudro'yaṁ girijāsvāmī tadā neti tvamabravīḥ
"उनमें वागीश (बृहस्पति) को देखकर मेनका बोली -- 'यही रुद्र हैं, गिरिजा के स्वामी।' तब तुमने कहा -- 'नहीं।'"
श्लोक 31 (shiva.rudra.106.31)
तावद्ब्रह्मा समायातः तेजसां राशिरुत्तमः । सर्षिवर्यसुतः साक्षाद्धर्मपुञ्ज इव स्तुतः
tāvadbrahmā samāyātaḥ tejasāṁ rāśiruttamaḥ sarṣivaryasutaḥ sākṣāddharmapuñja iva stutaḥ
"तब तक ब्रह्मा आ गए, तेजों की सर्वश्रेष्ठ राशि, ऋषिश्रेष्ठों के साक्षात् पुत्र-समान, मानो धर्म का समूह स्तुत हो रहा हो।"
श्लोक 32 (shiva.rudra.106.32)
दृष्ट्वा मां तं तदा मेना महाहर्षवती मुने । सोऽयं शिवापतिः प्राह तां तु नेति त्वमब्रवीः
dṛṣṭvā māṁ taṁ tadā menā mahāharṣavatī mune so'yaṁ śivāpatiḥ prāha tāṁ tu neti tvamabravīḥ
"हे मुने! तब मुझे देखकर अत्यंत हर्षित मेना बोली -- 'यही शिवा के स्वामी हैं।' पर तुमने उससे कहा -- 'नहीं।'"
श्लोक 33 (shiva.rudra.106.33)
एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुर्देवः समागतः । सर्वशोभान्वितः श्रीमान्मेघश्यामश्चतुर्भुजः
etasminnantare tatra viṣṇurdevaḥ samāgataḥ sarvaśobhānvitaḥ śrīmānmeghaśyāmaścaturbhujaḥ
"इसी बीच वहाँ देव विष्णु आए, समस्त शोभा से युक्त, श्रीसम्पन्न, मेघ के समान श्याम वर्ण वाले, चार भुजाओं वाले।"
श्लोक 34 (shiva.rudra.106.34)
कोटिकन्दर्पलावण्यः पीताम्बरधरः स्वराट् । राजीवलोचनः शान्तः पक्षीन्द्रवरवाहनः
koṭikandarpalāvaṇyaḥ pītāmbaradharaḥ svarāṭ rājīvalocanaḥ śāntaḥ pakṣīndravaravāhanaḥ
"करोड़ों कामदेवों के समान लावण्य वाले, पीताम्बरधारी, स्वयं तेजस्वी, कमल-नेत्र, शान्त, पक्षिराज (गरुड़) पर सवार।"
श्लोक 35 (shiva.rudra.106.35)
शङ्खादिलक्षणैर्युक्तो मुकुटादिविभूषितः । श्रीवत्सवक्षा लक्ष्मीशो ह्यप्रमेयप्रभान्वितः
śaṅkhādilakṣaṇairyukto mukuṭādivibhūṣitaḥ śrīvatsavakṣā lakṣmīśo hyaprameyaprabhānvitaḥ
"शंख आदि शुभ चिह्नों से युक्त, मुकुट आदि से विभूषित, वक्षस्थल पर श्रीवत्स-चिह्न धारण करने वाले, लक्ष्मी के स्वामी, अप्रमेय प्रभा से युक्त।"
श्लोक 36 (shiva.rudra.106.36)
तं दृष्ट्वा चकिताक्ष्यासीन्महाहर्षेण साब्रवीत् । सोऽयं शिवापतिः साक्षाच्छिवो वै नात्र संशयः
taṁ dṛṣṭvā cakitākṣyāsīnmahāharṣeṇa sābravīt so'yaṁ śivāpatiḥ sākṣācchivo vai nātra saṁśayaḥ
"उन्हें देखकर विस्मित नेत्रों वाली वह अत्यंत हर्ष से बोली -- 'यही शिवा के स्वामी हैं, साक्षात् शिव ही हैं, इसमें कोई संशय नहीं।'"
श्लोक 37 (shiva.rudra.106.37)
अथ त्वं मेनकावाक्यमाकर्ण्योवाच ऊतिकृत् । नायं शिवापतिरयं किन्त्वयं केशवो हरिः
atha tvaṁ menakāvākyamākarṇyovāca ūtikṛt nāyaṁ śivāpatirayaṁ kintvayaṁ keśavo hariḥ
"तब हे मुने! मेनका के इस वचन को सुनकर, कल्याणकारी तुमने कहा -- 'यह शिवा के स्वामी नहीं, यह तो केशव हरि हैं।'"
श्लोक 38 (shiva.rudra.106.38)
शङ्कराखिलकार्यस्य ह्यधिकारी च तत्प्रियः । अतोऽधिको वरो ज्ञेयः स शिवः पार्वतीपतिः
śaṅkarākhilakāryasya hyadhikārī ca tatpriyaḥ ato'dhiko varo jñeyaḥ sa śivaḥ pārvatīpatiḥ
"'ये शंकर के समस्त कार्यों के अधिकारी और उनके प्रिय हैं। इनसे भी श्रेष्ठ वर जानना चाहिए -- वे शिव, पार्वती के स्वामी।'"
श्लोक 39 (shiva.rudra.106.39)
तच्छोभां वर्णितुं मेने मया नैव हि शक्यते । स एवाखिलब्रह्माण्डपतिः सर्वेश्वरः स्वराट्
tacchobhāṁ varṇituṁ mene mayā naiva hi śakyate sa evākhilabrahmāṇḍapatiḥ sarveśvaraḥ svarāṭ
"'उनकी शोभा का वर्णन मेरे द्वारा भी सम्भव नहीं है। वे ही समस्त ब्रह्माण्ड के स्वामी, सर्वेश्वर, स्वयं-तेजस्वी हैं।'"
श्लोक 40 (shiva.rudra.106.40)
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मेना मेने च तां शुभाम् । महाधनां भाग्यवतीं कुलत्रयसुखावहाम्
brahmovāca ityākarṇya vacastasya menā mene ca tāṁ śubhām mahādhanāṁ bhāgyavatīṁ kulatrayasukhāvahām
ब्रह्मा जी ने कहा -- "यह वचन सुनकर मेना ने अपनी उस शुभ कन्या को महाधनी, भाग्यवती और तीन कुलों को सुख देने वाली माना।"
श्लोक 41 (shiva.rudra.106.41)
उवाच च प्रसन्नास्या प्रीतियुक्तेन चेतसा । स्वभाग्यमधिकं चापि वर्णयन्ती मुहुर्मुहुः
uvāca ca prasannāsyā prītiyuktena cetasā svabhāgyamadhikaṁ cāpi varṇayantī muhurmuhuḥ
"प्रसन्न मुख वाली और प्रेमपूर्ण हृदय वाली वह बार-बार अपने अत्यधिक सौभाग्य का वर्णन करते हुए बोली --"
श्लोक 42 (shiva.rudra.106.42)
मेनोवाच । धन्याहं सर्वथा जाता पार्वत्या जन्मनाधुना । धन्यो गिरीश्वरोऽप्यद्य सर्वं धन्यतमं मम
menovāca dhanyāhaṁ sarvathā jātā pārvatyā janmanādhunā dhanyo girīśvaro'pyadya sarvaṁ dhanyatamaṁ mama
मेना ने कहा -- "आज पार्वती के जन्म से मैं सब प्रकार से धन्य हो गई; आज गिरीश्वर भी धन्य हैं, मेरा सब कुछ परम धन्य है।"
श्लोक 43 (shiva.rudra.106.43)
ये ये दृष्ट्वा मया देवा नायकाः सुप्रभान्विताः । एतेषां यः पतिः सोऽत्र पतिरस्या भविष्यति
ye ye dṛṣṭvā mayā devā nāyakāḥ suprabhānvitāḥ eteṣāṁ yaḥ patiḥ so'tra patirasyā bhaviṣyati
"मैंने जिन-जिन तेजस्वी नायक देवताओं को देखा, इन सबका जो स्वामी है, वही यहाँ इसका स्वामी होगा।"
श्लोक 44 (shiva.rudra.106.44)
अस्याः किं वर्ण्यते भाग्यमपि वर्षशतैरपि । वर्णितुं शक्यते नैव तत्प्रभुप्राप्तिदर्शनात्
asyāḥ kiṁ varṇyate bhāgyamapi varṣaśatairapi varṇituṁ śakyate naiva tatprabhuprāptidarśanāt
"इसके भाग्य का वर्णन सौ वर्षों में भी कैसे किया जाए? उस प्रभु को पाने के इस दर्शन से तो इसका वर्णन करना असम्भव ही है।"
श्लोक 45 (shiva.rudra.106.45)
ब्रह्मोवाच । इत्यवादीच्च सा मेना प्रेमनिर्भरमानसा । तावत्समागतो रुद्रोऽद्भुतोतिकारकः प्रभुः
brahmovāca ityavādīcca sā menā premanirbharamānasā tāvatsamāgato rudro'dbhutotikārakaḥ prabhuḥ
ब्रह्मा जी ने कहा -- "प्रेम से भरे मन वाली मेना ने इस प्रकार कहा; तब तक अद्भुत कार्य करने वाले प्रभु रुद्र वहाँ आ पहुँचे।"
श्लोक 46 (shiva.rudra.106.46)
अद्भुतात्मागणास्तात मेनागर्वापहारकाः । आत्मानं दर्शयन् मायानिर्लिप्तं निर्विकारकम्
adbhutātmāgaṇāstāta menāgarvāpahārakāḥ ātmānaṁ darśayan māyānirliptaṁ nirvikārakam
"हे तात! मेना के गर्व को हरने वाले उनके अद्भुत आत्म-गण, उस मायारहित, निर्विकार स्वरूप को प्रकट करते हुए साथ थे।"
श्लोक 47 (shiva.rudra.106.47)
तमागतमभिप्रेत्य नारद त्वं मुने तदा । मेनामवोचः सुप्रीत्या दर्शयंस्तं शिवापतिम्
tamāgatamabhipretya nārada tvaṁ mune tadā menāmavocaḥ suprītyā darśayaṁstaṁ śivāpatim
"हे नारद! उनके आगमन को पहचानकर तुमने तब बड़े प्रेम से मेना को वह शिवा-स्वामी दिखाते हुए यह कहा --"
श्लोक 48 (shiva.rudra.106.48)
नारद उवाच । अयं स शङ्करः साक्षाद् दृश्यतां सुन्दरि त्वया । यदर्थे शिवया तप्तं तपोऽति विपिने महत्
nārada uvāca ayaṁ sa śaṅkaraḥ sākṣād dṛśyatāṁ sundari tvayā yadarthe śivayā taptaṁ tapo'ti vipine mahat
नारद ने कहा -- "हे सुन्दरी! यही साक्षात् शंकर हैं, इन्हें देखो -- जिनके लिए शिवा ने वन में इतनी बड़ी तपस्या की थी।"
श्लोक 49 (shiva.rudra.106.49)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हर्षिता मेना तं ददर्श मुदा प्रभुम् । अद्भुताकृतिमीशानमद्भुतानुगमद्भुतम्
brahmovāca ityuktvā harṣitā menā taṁ dadarśa mudā prabhum adbhutākṛtimīśānamadbhutānugamadbhutam
ब्रह्मा जी ने कहा -- "यह कहकर हर्षित मेना ने बड़े आनन्द से उस अद्भुत रूप वाले, अद्भुत ईशान को, अद्भुत अनुगामियों सहित अद्भुत रूप में देखा।"
श्लोक 50 (shiva.rudra.106.50)
तावदेवं समायाता रुद्रसेना महाद्भुता । भूतप्रेतादिसंयुक्ता नानागणसमन्विता
tāvadevaṁ samāyātā rudrasenā mahādbhutā bhūtapretādisaṁyuktā nānāgaṇasamanvitā
"तब इसी प्रकार रुद्र की अत्यंत अद्भुत सेना आई, जो भूत-प्रेत आदि से युक्त और नाना गणों से भरी हुई थी।"
श्लोक 51 (shiva.rudra.106.51)
वात्यारूपधराः केचित्पताकामर्मरस्वनाः । वक्रतुण्डास्तत्र केचिद्विरूपाश्चापरे तथा
vātyārūpadharāḥ kecitpatākāmarmarasvanāḥ vakratuṇḍāstatra kecidvirūpāścāpare tathā
"कोई बवण्डर का रूप धारण किए थे, जिनकी पताकाएँ सरसराती थीं; कहीं मुख टेढ़े थे, कहीं और भी विरूप गण थे।"
श्लोक 52 (shiva.rudra.106.52)
करालाः श्मश्रुलाः केचित्केचित्खञ्जा ह्यलोचनाः । दण्डपाशधराः केचित्केचिन्मुद्गरपाणयः
karālāḥ śmaśrulāḥ kecitkecitkhañjā hyalocanāḥ daṇḍapāśadharāḥ kecitkecinmudgarapāṇayaḥ
"कोई भयंकर और दाढ़ी-मूँछ वाले थे, कोई लंगड़े और नेत्रहीन थे; कोई दण्ड-पाश धारण किए थे, कोई मुद्गर हाथ में लिए थे।"
श्लोक 53 (shiva.rudra.106.53)
विरुद्धवाहनाः केचिच्छृङ्गनादनिनादिनः । डमरोर्वादिनः केचित्केचिद्गोमुखवादिनः
viruddhavāhanāḥ kecicchṛṅganādaninādinaḥ ḍamarorvādinaḥ kecitkecidgomukhavādinaḥ
"कोई विचित्र वाहनों पर सवार थे, सींग बजाकर ध्वनि करते थे; कोई डमरू बजाते थे, कोई गोमुख (शृंग) बजाते थे।"
श्लोक 54 (shiva.rudra.106.54)
अमुखाः विमुखाः केचित्केचिद् बहुमुखा गणाः । अकरा विकराः केचित्केचिद् बहुकरा गणाः
amukhāḥ vimukhāḥ kecitkecid bahumukhā gaṇāḥ akarā vikarāḥ kecitkecid bahukarā gaṇāḥ
"कोई मुखरहित थे, कोई विमुख थे, कोई गण बहुमुख वाले थे; कोई हाथरहित, कोई विकृत हाथों वाले, कोई बहुत हाथों वाले गण थे।"
श्लोक 55 (shiva.rudra.106.55)
अनेत्रा बहुनेत्राश्च विशिराः कुशिरास्तथा । अकर्णा बहुकर्णाश्च नानावेषधरा गणाः
anetrā bahunetrāśca viśirāḥ kuśirāstathā akarṇā bahukarṇāśca nānāveṣadharā gaṇāḥ
"कोई नेत्रहीन थे, कोई बहुनेत्र वाले; कोई सिररहित, कोई विकृत सिर वाले; कोई कानरहित, कोई बहुकर्ण वाले -- नाना वेष धारण करने वाले गण थे।"
श्लोक 56 (shiva.rudra.106.56)
इत्यादिविकृताकारा अनेके प्रबला गणाः । असङ्ख्यातास्तथा तात महावीरा भयङ्कराः
ityādivikṛtākārā aneke prabalā gaṇāḥ asaṅkhyātāstathā tāta mahāvīrā bhayaṅkarāḥ
"हे तात! ऐसे विकृत आकार वाले अनेक शक्तिशाली गण, असंख्य, महावीर और भयंकर थे।"
श्लोक 57 (shiva.rudra.106.57)
अङ्गुल्या दर्शयंस्त्वं तां मुने रुद्रगणांस्ततः । हरस्य सेवकान्पश्य हरं चापि वरानने
aṅgulyā darśayaṁstvaṁ tāṁ mune rudragaṇāṁstataḥ harasya sevakānpaśya haraṁ cāpi varānane
"हे मुने! तब तुमने अंगुली से उन रुद्रगणों को दिखाते हुए कहा -- 'हे वरानने! हर के इन सेवकों को देखो, और हर को भी देखो।'"
श्लोक 58 (shiva.rudra.106.58)
असङ्ख्यातान् गणान् दृष्ट्वा भूतप्रेतादिकान् मुने । तत्क्षणादभवत्सा वै मेनका त्राससङ्कुला
asaṅkhyātān gaṇān dṛṣṭvā bhūtapretādikān mune tatkṣaṇādabhavatsā vai menakā trāsasaṅkulā
"हे मुने! उन असंख्य भूत-प्रेत आदि गणों को देखकर उसी क्षण मेनका भय से व्याकुल हो गई।"
श्लोक 59 (shiva.rudra.106.59)
तन्मध्ये शङ्करं चैव निर्गुणं गुणवत्तरम् । वृषभस्थं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं भूतिभूषितम्
tanmadhye śaṅkaraṁ caiva nirguṇaṁ guṇavattaram vṛṣabhasthaṁ pañcavaktraṁ trinetraṁ bhūtibhūṣitam
"उनके बीच निर्गुण होते हुए भी परम गुणवान शंकर को -- वृषभ पर आरूढ़, पाँच मुख वाले, त्रिनेत्र, भस्म से विभूषित --"
श्लोक 60 (shiva.rudra.106.60)
कपर्दिनं चन्द्रमौलिं दशहस्तं कपालिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च पिनाकवरपाणिनम्
kapardinaṁ candramauliṁ daśahastaṁ kapālinam vyāghracarmottarīyaṁ ca pinākavarapāṇinam
"जटाधारी, चन्द्रमौलि, दस भुजाओं वाले, कपाल धारण किए, व्याघ्रचर्म का उत्तरीय पहने, हाथ में उत्तम पिनाक धनुष लिए --"
श्लोक 61 (shiva.rudra.106.61)
शूलयुक्तं विरूपाक्षं विकृताकारमाकुलम् । गजचर्म वसानं हि वीक्ष्य त्रेसे शिवाप्रसूः
śūlayuktaṁ virūpākṣaṁ vikṛtākāramākulam gajacarma vasānaṁ hi vīkṣya trese śivāprasūḥ
"त्रिशूलधारी, विकराल नेत्रों वाले, विकृत और व्याकुल आकार वाले, गजचर्म धारण किए हुए उन्हें देखकर शिवा की माता (मेना) भयभीत हो उठी।"
श्लोक 62 (shiva.rudra.106.62)
चकितां कम्पसंयुक्तां विह्वलां विभ्रमद्धियम् । शिवोऽयमिति चाङ्गुल्या दर्शयंस्तां त्वमब्रवीः
cakitāṁ kampasaṁyuktāṁ vihvalāṁ vibhramaddhiyam śivo'yamiti cāṅgulyā darśayaṁstāṁ tvamabravīḥ
"भयभीत, काँपती हुई, विह्वल और भ्रमित बुद्धि वाली उससे, हे मुने! तुमने अंगुली से दिखाते हुए कहा -- 'यही शिव हैं।'"
श्लोक 63 (shiva.rudra.106.63)
त्वदीयं तद्वचः श्रुत्वा वाताहतलता इव । सा पपात द्रुतं भूमौ मेना दुःखभरा सती
tvadīyaṁ tadvacaḥ śrutvā vātāhatalatā iva sā papāta drutaṁ bhūmau menā duḥkhabharā satī
"तुम्हारे उस वचन को सुनकर, आँधी से टूटी हुई लता के समान वह मेना दुःख से भरकर तुरन्त भूमि पर गिर पड़ी।"
श्लोक 64 (shiva.rudra.106.64)
किमिदं विकृतं दृष्ट्वा वञ्चिताहं दुराग्रहे । इत्युक्त्वा मूर्च्छिता तत्र मेनका साभवत्क्षणात्
kimidaṁ vikṛtaṁ dṛṣṭvā vañcitāhaṁ durāgrahe ityuktvā mūrcchitā tatra menakā sābhavatkṣaṇāt
"'यह कैसा विकृत रूप देख लिया मैंने! अपने ही दुराग्रह से मैं ठगी गई' -- ऐसा कहकर मेनका उसी क्षण मूर्च्छित हो गई।"
श्लोक 65 (shiva.rudra.106.65)
अथ प्रयत्नैर्विविधैः सखीभिरुपसेविता । लेभे संज्ञां शनैर्मेना गिरीश्वरप्रिया तदा
atha prayatnairvividhaiḥ sakhībhirupasevitā lebhe saṁjñāṁ śanairmenā girīśvarapriyā tadā
"तब विविध प्रयत्नों से सखियों द्वारा सेवा किए जाने पर, गिरीश्वर की प्रिया मेना धीरे-धीरे चेत में आईं।"