Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 107

मेनाप्रबोधवर्णनम्

अध्याय 106अध्याय-सूचीअध्याय 108

श्लोक 1 (shiva.rudra.107.1)

ब्रह्मोवाच । संज्ञां लब्ध्वा ततः सा च मेना शैलप्रिया सती । विललापातिसङ्क्षुब्धा तिरस्कारमथाकरोत्

brahmovāca saṁjñāṁ labdhvā tataḥ sā ca menā śailapriyā satī vilalāpātisaṅkṣubdhā tiraskāramathākarot

ब्रह्मा जी ने कहा -- "संज्ञा पाकर तत्पश्चात् वह सती मेना, पर्वत की प्रिया, अत्यंत क्षुब्ध होकर विलाप करने लगी और फिर तिरस्कार करने लगी।"

श्लोक 2 (shiva.rudra.107.2)

तत्र तावत्स्वपुत्रांश्च निनिन्द स्खलिता मुहुः । प्रथमं सा ततः पुत्रीं कथयामास दुर्वचः

tatra tāvatsvaputrāṁśca nininda skhalitā muhuḥ prathamaṁ sā tataḥ putrīṁ kathayāmāsa durvacaḥ

"वहाँ बार-बार लड़खड़ाती हुई उसने पहले अपने ही पुत्रों की निन्दा की, फिर अपनी पुत्री से कठोर वचन कहे।"

श्लोक 3 (shiva.rudra.107.3)

मेनोवाच । मुने पुरा त्वया प्रोक्तं वरिष्यति शिवा शिवम् । पश्चाद्धिमवतः कृत्यं पूजार्थं विनिवेशितम्

menovāca mune purā tvayā proktaṁ variṣyati śivā śivam paścāddhimavataḥ kṛtyaṁ pūjārthaṁ viniveśitam

मेना ने कहा -- "हे मुने! पहले तुमने कहा था कि शिवा शिव को वरण करेगी; इसी के अनुसार हिमवान ने पूजा का कार्य आरम्भ किया था।"

श्लोक 4 (shiva.rudra.107.4)

ततो दृष्टं फलं सत्यं विपरीतमनर्थकम् । मुनेऽधमाहं दुर्बुद्धे सर्वथा वञ्चिता त्वया

tato dṛṣṭaṁ phalaṁ satyaṁ viparītamanarthakam mune'dhamāhaṁ durbuddhe sarvathā vañcitā tvayā

"अब उसका सत्य फल देख लिया -- विपरीत और अनर्थकारी! हे दुर्बुद्धि मुने! मैं अधम हूँ, तुमने मुझे सब प्रकार से ठग लिया।"

श्लोक 5 (shiva.rudra.107.5)

पुनस्तया तपस्तप्तं दुष्करं मुनिभिश्च यत् । तस्य लब्धं फलं ह्येतत्पश्यतां दुःखदायकम्

punastayā tapastaptaṁ duṣkaraṁ munibhiśca yat tasya labdhaṁ phalaṁ hyetatpaśyatāṁ duḥkhadāyakam

"मुनियों के लिए भी कठिन वह तपस्या उसने पुनः की, और यही दुःखदायी फल देखते हुए उसे प्राप्त हुआ।"

श्लोक 6 (shiva.rudra.107.6)

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहताम् । कुलादिकं विनष्टं मे विहितं जीवितं मम

kiṁ karomi kva gacchāmi ko me duḥkhaṁ vyapohatām kulādikaṁ vinaṣṭaṁ me vihitaṁ jīvitaṁ mama

"मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, कौन मेरा दुःख दूर करेगा? मेरा कुल आदि नष्ट हो गया, मेरा जीवन ही व्यर्थ कर दिया गया।"

श्लोक 7 (shiva.rudra.107.7)

क्व गता ऋषयो दिव्याः श्मश्रूणि त्रोटयाम्यहम् । तपस्विनी च या पत्नी सा धूर्ता स्वयमागता

kva gatā ṛṣayo divyāḥ śmaśrūṇi troṭayāmyaham tapasvinī ca yā patnī sā dhūrtā svayamāgatā

"वे दिव्य ऋषि कहाँ चले गए? मैं अपने बाल नोच लूँगी! तपस्विनी बनी वह मेरी ही पुत्री स्वयं छली सिद्ध होकर आई है।"

श्लोक 8 (shiva.rudra.107.8)

केषाञ्चैवापराधेन सर्वं नष्टं ममाधुना । इत्युक्त्वा वीक्ष्य च सुतामुवाच वचनं कटु

keṣāñcaivāparādhena sarvaṁ naṣṭaṁ mamādhunā ityuktvā vīkṣya ca sutāmuvāca vacanaṁ kaṭu

"किन-किन के अपराध से आज मेरा सब कुछ नष्ट हो गया?" -- ऐसा कहकर अपनी पुत्री को देखकर उसने कठोर वचन कहे।

श्लोक 9 (shiva.rudra.107.9)

किं कृतं ते सुते दुष्टे कर्म दुःखकरं मम । हेम दत्त्वा त्वयानीतः काचो वै दुष्टया स्वयम्

kiṁ kṛtaṁ te sute duṣṭe karma duḥkhakaraṁ mama hema dattvā tvayānītaḥ kāco vai duṣṭayā svayam

"हे दुष्ट पुत्री! तूने यह क्या किया, मुझे दुःख देने वाला यह कर्म? सोना देकर तूने स्वयं दुष्टता से काँच ला दिया।"

श्लोक 10 (shiva.rudra.107.10)

हित्वा तु चन्दनं भूयो लेपितः कर्दमस्त्वया । हंसमुड्डीय काको वै गृहीतो हस्तपञ्जरे

hitvā tu candanaṁ bhūyo lepitaḥ kardamastvayā haṁsamuḍḍīya kāko vai gṛhīto hastapañjare

"चन्दन को त्यागकर तूने स्वयं को कीचड़ से लीप लिया; हंस को उड़ा दिया और अपनी मुट्ठी में कौआ पकड़ लिया।"

श्लोक 11 (shiva.rudra.107.11)

हित्वा ब्रह्मजलं दूरे पीतं कूपोदकं त्वया । सूर्यं हित्वा तु खद्योतो गृहीतो यत्नतस्त्वया

hitvā brahmajalaṁ dūre pītaṁ kūpodakaṁ tvayā sūryaṁ hitvā tu khadyoto gṛhīto yatnatastvayā

"ब्रह्म-जल को दूर छोड़कर तूने कुएँ का पानी पी लिया; सूर्य को छोड़कर तूने बड़े यत्न से जुगनू पकड़ लिया।"

श्लोक 12 (shiva.rudra.107.12)

तण्डुलांश्च तथा हित्वा कृतं वै तुषभक्षणम् । प्रक्षिप्याज्यं तथा तैलं कारण्डं भुक्तमादरात्

taṇḍulāṁśca tathā hitvā kṛtaṁ vai tuṣabhakṣaṇam prakṣipyājyaṁ tathā tailaṁ kāraṇḍaṁ bhuktamādarāt

"चावल को त्यागकर तूने भूसी खा ली; घी को छोड़कर तेल डालकर बड़े आदर से खली खा ली।"

श्लोक 13 (shiva.rudra.107.13)

सिंहसेवां तथा मुक्त्वा शृगालः सेवितस्त्वया । ब्रह्मविद्यां तथा मुक्त्वा कुगाथा च श्रुता त्वया

siṁhasevāṁ tathā muktvā śṛgālaḥ sevitastvayā brahmavidyāṁ tathā muktvā kugāthā ca śrutā tvayā

"सिंह की सेवा छोड़कर तूने सियार की सेवा की; ब्रह्मविद्या को त्यागकर तूने घटिया कथाएँ सुनीं।"

श्लोक 14 (shiva.rudra.107.14)

गृहे यज्ञविभूतिं हि दूरीकृत्य सुमङ्गलाम् । गृहीतश्च चिताभस्म त्वया पुत्रि ह्यमङ्गलम्

gṛhe yajñavibhūtiṁ hi dūrīkṛtya sumaṅgalām gṛhītaśca citābhasma tvayā putri hyamaṅgalam

"घर की सुमंगल यज्ञ-विभूति को दूर हटाकर, हे पुत्री! तूने चिता की अमंगल राख धारण कर ली।"

श्लोक 15 (shiva.rudra.107.15)

सर्वान् देववरांस्त्यक्त्वा विष्ण्वादीन्परमेश्वरान् । कृतं त्वया कुबुद्ध्या वै शिवार्थं तप ईदृशम्

sarvān devavarāṁstyaktvā viṣṇvādīnparameśvarān kṛtaṁ tvayā kubuddhyā vai śivārthaṁ tapa īdṛśam

"विष्णु आदि समस्त परमेश्वर श्रेष्ठ देवताओं को त्यागकर, दुर्बुद्धिवश तूने शिव के लिए ऐसी तपस्या की।"

श्लोक 16 (shiva.rudra.107.16)

धिक्त्वां च तव बुद्धिं च धिग्रूपं चरितं तव । धिक् चोपदेशकर्तारं धिक्सख्यावपि ते तथा

dhiktvāṁ ca tava buddhiṁ ca dhigrūpaṁ caritaṁ tava dhik copadeśakartāraṁ dhiksakhyāvapi te tathā

"धिक्कार है तुझे, धिक्कार है तेरी बुद्धि को; धिक्कार है तेरे रूप और आचरण को; धिक्कार है तुझे उपदेश देने वाले को, और तेरी सखियों को भी।"

श्लोक 17 (shiva.rudra.107.17)

आवां च धिक्तथा पुत्रि यौ ते जन्मप्रवर्तकौ । धिक्ते नारद बुद्धिञ्च सप्तर्षींश्च कुबुद्धिदान्

āvāṁ ca dhiktathā putri yau te janmapravartakau dhikte nārada buddhiñca saptarṣīṁśca kubuddhidān

"हे पुत्री! हम दोनों को भी धिक्कार है, जिन्होंने तुझे जन्म दिया; हे नारद! तेरी बुद्धि को धिक्कार है, और कुबुद्धि देने वाले सप्तर्षियों को भी।"

श्लोक 18 (shiva.rudra.107.18)

धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं सर्वं धिग्यत्कृतं त्वया । गृहं तु धुक्षितं त्वेतन्मरणं तु ममैव हि

dhikkulaṁ dhik kriyādākṣyaṁ sarvaṁ dhigyatkṛtaṁ tvayā gṛhaṁ tu dhukṣitaṁ tvetanmaraṇaṁ tu mamaiva hi

"धिक्कार है कुल को, धिक्कार है कर्म की कुशलता को -- तूने जो कुछ किया है, सब पर धिक्कार है! यह घर तो जल उठा है, अब तो मेरी मृत्यु ही शेष है।"

श्लोक 19 (shiva.rudra.107.19)

पर्वतानामयं राजा नायातु निकटे मम । सप्तर्षयः स्वयं नैव दर्शयन्तु मुखं मम

parvatānāmayaṁ rājā nāyātu nikaṭe mama saptarṣayaḥ svayaṁ naiva darśayantu mukhaṁ mama

"यह पर्वतों का राजा मेरे निकट न आए; सप्तर्षि स्वयं भी अब मुझे कभी अपना मुख न दिखाएँ।"

श्लोक 20 (shiva.rudra.107.20)

साधितं किं च सर्वैस्तु मिलित्वा घातितं कुलम् । बन्ध्याहं न कथं जाता गर्भो न गलितः कथम्

sādhitaṁ kiṁ ca sarvaistu militvā ghātitaṁ kulam bandhyāhaṁ na kathaṁ jātā garbho na galitaḥ katham

"तुम सबने मिलकर क्या साधा -- कुल का ही घात कर दिया! मैं बाँझ क्यों नहीं जन्मी? यह गर्भ क्यों नहीं गिर गया?"

श्लोक 21 (shiva.rudra.107.21)

अथो न वा मृता चाहं पुत्रिका न मृता कथम् । राक्षसाद्यैः कथं नो वा भक्षिता गगने पुनः

atho na vā mṛtā cāhaṁ putrikā na mṛtā katham rākṣasādyaiḥ kathaṁ no vā bhakṣitā gagane punaḥ

"या फिर मैं ही क्यों नहीं मर गई? यह पुत्री ही क्यों नहीं मर गई? आकाश में राक्षस आदि द्वारा यह क्यों नहीं खा ली गई?"

श्लोक 22 (shiva.rudra.107.22)

छेदयामि शिरस्तेऽद्य किं करोमि कलेवरैः । त्यक्त्वा त्वां च कुतो यायां हाहा मे जीवितं हतम्

chedayāmi śiraste'dya kiṁ karomi kalevaraiḥ tyaktvā tvāṁ ca kuto yāyāṁ hāhā me jīvitaṁ hatam

"आज मैं तेरा सिर काट डालूँगी, मुझे इन देहों से क्या करना है? तुझे छोड़कर मैं कहाँ जाऊँ, हाय! मेरा जीवन नष्ट हो गया।"

श्लोक 23 (shiva.rudra.107.23)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पतिता सा च मेना भूमौ विमूर्छिता । व्याकुला शोकरोषाद्यैर्न गता भर्तृसन्निधौ

brahmovāca ityuktvā patitā sā ca menā bhūmau vimūrchitā vyākulā śokaroṣādyairna gatā bhartṛsannidhau

ब्रह्मा जी ने कहा -- "ऐसा कहकर वह मेना मूर्च्छित होकर भूमि पर गिर पड़ी; शोक और क्रोध से व्याकुल होकर वह अपने पति के निकट भी नहीं गई।"

श्लोक 24 (shiva.rudra.107.24)

हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्काले मुनीश्वर । सर्वे समागतास्तत्र क्रमात्तत्सन्निधौ सुराः

hāhākāro mahānāsīttasminkāle munīśvara sarve samāgatāstatra kramāttatsannidhau surāḥ

"हे मुनीश्वर! उस समय वहाँ बड़ा हाहाकार मच गया; सभी देवता वहाँ क्रमशः उसके पास आ पहुँचे।"

श्लोक 25 (shiva.rudra.107.25)

पुरा देवमुने चाहमागतस्तु स्वयं तदा । मां दृष्ट्वा त्वं वचस्तां वै प्रावोच ऋषिसत्तम

purā devamune cāhamāgatastu svayaṁ tadā māṁ dṛṣṭvā tvaṁ vacastāṁ vai prāvoca ṛṣisattama

"हे देवमुने! पहले मैं स्वयं वहाँ आया था; मुझे देखकर, हे ऋषिश्रेष्ठ! तुमने उससे यह वचन कहा था।"

श्लोक 26 (shiva.rudra.107.26)

नारद उवाच । यथार्थं सुन्दरं रूपं न ज्ञातं ते शिवस्य वै । लीलयेदं धृतं रूपं न यथार्थं शिवेन च

nārada uvāca yathārthaṁ sundaraṁ rūpaṁ na jñātaṁ te śivasya vai līlayedaṁ dhṛtaṁ rūpaṁ na yathārthaṁ śivena ca

नारद ने कहा -- "तुमने शिव के वास्तविक सुन्दर रूप को नहीं जाना है; यह रूप तो लीला से धारण किया गया है, शिव का यथार्थ रूप नहीं।"

श्लोक 27 (shiva.rudra.107.27)

तस्मात्क्रोधं परित्यज्य स्वस्था भव पतिव्रते । कार्यं कुरु हठं त्यक्त्वा शिवां देहि शिवाय च

tasmātkrodhaṁ parityajya svasthā bhava pativrate kāryaṁ kuru haṭhaṁ tyaktvā śivāṁ dehi śivāya ca

"इसलिए क्रोध त्यागकर स्वस्थ बनो, हे पतिव्रता! हठ छोड़कर कर्तव्य पूरा करो, शिवा को शिव को समर्पित करो।"

श्लोक 28 (shiva.rudra.107.28)

ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य वचस्ते सा मेना त्वां वाक्यमब्रवीत् । उत्तिष्ठेतो गच्छ दूरं दुष्टाधमवरो भवान्

brahmovāca tadākarṇya vacaste sā menā tvāṁ vākyamabravīt uttiṣṭheto gaccha dūraṁ duṣṭādhamavaro bhavān

ब्रह्मा जी ने कहा -- "उन वचनों को सुनकर मेना ने तुमसे कहा -- 'उठो, यहाँ से दूर जाओ, तुम सबसे दुष्ट और नीच हो!'"

श्लोक 29 (shiva.rudra.107.29)

इत्युक्ते तु तया देवा इन्द्राद्याः सकलाः क्रमात् । समागत्य च दिक्पाला वचनं चेदमब्रुवन्

ityukte tu tayā devā indrādyāḥ sakalāḥ kramāt samāgatya ca dikpālā vacanaṁ cedamabruvan

"उसके ऐसा कहने पर इन्द्र आदि सभी देवता तथा दिक्पाल क्रमशः वहाँ आकर यह वचन बोले।"

श्लोक 30 (shiva.rudra.107.30)

देवा ऊचुः । हे मेने पितृकन्ये हि शृण्वस्मद्वचनं मुदा । अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः

devā ūcuḥ he mene pitṛkanye hi śṛṇvasmadvacanaṁ mudā ayaṁ vai paramaḥ sākṣācchivaḥ parasukhāvahaḥ

देवताओं ने कहा -- "हे पितृकन्या मेने! हमारा वचन प्रसन्नता से सुनो; यह साक्षात् परम शिव ही हैं, जो परम सुख देने वाले हैं।"

श्लोक 31 (shiva.rudra.107.31)

कृपया च भवत्पुत्र्यास्तपो दृष्ट्वातिदुस्सहम् । दर्शनं दत्तवान् शम्भुर्वरं सद्भक्तवत्सलः

kṛpayā ca bhavatputryāstapo dṛṣṭvātidussaham darśanaṁ dattavān śambhurvaraṁ sadbhaktavatsalaḥ

"तुम्हारी पुत्री की अत्यंत दुःसह तपस्या को देखकर कृपापूर्वक ही सद्भक्तवत्सल शम्भु ने उसे यह उत्तम दर्शन दिया है।"

श्लोक 32 (shiva.rudra.107.32)

ब्रह्मोवाच । अथोवाच सुरान्मेना विलप्याति मुहुर्मुहुः । न देया तु मया कन्या गिरिशायोग्ररूपिणे

brahmovāca athovāca surānmenā vilapyāti muhurmuhuḥ na deyā tu mayā kanyā giriśāyograrūpiṇe

ब्रह्मा जी ने कहा -- "तब बार-बार विलाप करती हुई मेना ने देवताओं से कहा -- 'मैं अपनी कन्या उस भयंकर-रूपधारी गिरीश को नहीं दूँगी।'"

श्लोक 33 (shiva.rudra.107.33)

किमर्थं तु भवन्तश्च सर्वे देवाः प्रवञ्चिताः । रूपमस्याः परन्नाम व्यर्थीकर्तुं समुद्यताः

kimarthaṁ tu bhavantaśca sarve devāḥ pravañcitāḥ rūpamasyāḥ parannāma vyarthīkartuṁ samudyatāḥ

"आप सब देवता किसलिए छले जा रहे हैं, और मेरी इस कन्या के सर्वोत्तम रूप को व्यर्थ करने के लिए उद्यत हैं?"

श्लोक 34 (shiva.rudra.107.34)

इत्युक्ते च तया तत्र ऋषयःसप्त एव हि । ऊचुस्ते वच आगत्य वसिष्ठाद्या मुनीश्वर

ityukte ca tayā tatra ṛṣayaḥsapta eva hi ūcuste vaca āgatya vasiṣṭhādyā munīśvara

"हे मुनीश्वर! उसके ऐसा कहने पर वहाँ स्वयं सप्तर्षिगण, वसिष्ठ आदि, आकर यह वचन बोले।"

श्लोक 35 (shiva.rudra.107.35)

सप्तर्षय ऊचुः । कार्यं साधयितुं प्राप्ताः पितृकन्ये गिरिप्रिये । विरुद्धं चात्र युक्तार्थे कथं मन्यामहे वयम्

saptarṣaya ūcuḥ kāryaṁ sādhayituṁ prāptāḥ pitṛkanye giripriye viruddhaṁ cātra yuktārthe kathaṁ manyāmahe vayam

सप्तर्षियों ने कहा -- "हे पितृकन्या, गिरिप्रिये! हम यह कार्य सम्पन्न कराने आए हैं; इसमें उचित बात के विरुद्ध हम कैसे मान सकते हैं?"

श्लोक 36 (shiva.rudra.107.36)

अयं वै परमो लाभो दर्शनं शङ्करस्य यत् । दानपात्रं स ते भूत्वागतस्तव च मन्दिरम्

ayaṁ vai paramo lābho darśanaṁ śaṅkarasya yat dānapātraṁ sa te bhūtvāgatastava ca mandiram

"शंकर का दर्शन ही सबसे बड़ा लाभ है; वे स्वयं तुम्हारे दान के पात्र बनकर तुम्हारे भवन में आए हैं।"

श्लोक 37 (shiva.rudra.107.37)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता तैस्ततो मेना मुनिवाक्यं मृषाकरोत् । प्रत्युवाच च रुष्टा सा तानृषीन् ज्ञानदुर्बला

brahmovāca ityuktā taistato menā munivākyaṁ mṛṣākarot pratyuvāca ca ruṣṭā sā tānṛṣīn jñānadurbalā

ब्रह्मा जी ने कहा -- "उनके इस प्रकार कहने पर मेना ने मुनियों के वचन को असत्य ठहरा दिया; क्रोधित और ज्ञानहीन होकर उसने उन ऋषियों को उत्तर दिया।"

श्लोक 38 (shiva.rudra.107.38)

मेनोवाच । शस्त्राद्यैर्घातयिष्येऽहं न दास्ये शङ्कराय ताम् । दूरं गच्छत सर्वे हि नागन्तव्यं मदन्तिके

menovāca śastrādyairghātayiṣye'haṁ na dāsye śaṅkarāya tām dūraṁ gacchata sarve hi nāgantavyaṁ madantike

मेना ने कहा -- "मैं उसे शस्त्र आदि से मरवा डालूँगी, शंकर को नहीं दूँगी। तुम सब यहाँ से दूर चले जाओ, मेरे पास मत आना।"

श्लोक 39 (shiva.rudra.107.39)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाशु सा विलप्यातिविह्वला । हाहाकारो महानासीत्तत्र तद्वृत्ततो मुने

brahmovāca ityuktvā virarāmāśu sā vilapyātivihvalā hāhākāro mahānāsīttatra tadvṛttato mune

ब्रह्मा जी ने कहा -- "ऐसा कहकर वह अत्यंत विह्वल होकर विलाप करती हुई तुरंत चुप हो गई; हे मुने! उस घटना से वहाँ बड़ा हाहाकार मच गया।"

श्लोक 40 (shiva.rudra.107.40)

ततो हिमालयस्तत्राजगामातिसमाकुलः । ताञ्च बोधयितुं प्रीत्या प्राह तत्त्वं च दर्शयन्

tato himālayastatrājagāmātisamākulaḥ tāñca bodhayituṁ prītyā prāha tattvaṁ ca darśayan

"तब हिमालय अत्यंत व्याकुल होकर वहाँ आए; उसे समझाने के लिए प्रेमपूर्वक वास्तविकता दिखाते हुए उन्होंने यह कहा।"

श्लोक 41 (shiva.rudra.107.41)

हिमालय उवाच । शृणु मेने वचो मेऽद्य विकलासि कथं प्रिये । के के समागता गेहं कथं चैतान्विनिन्दसि

himālaya uvāca śṛṇu mene vaco me'dya vikalāsi kathaṁ priye ke ke samāgatā gehaṁ kathaṁ caitānvinindasi

हिमालय ने कहा -- "हे मेने! आज मेरा वचन सुनो -- हे प्रिये! तुम इतनी विकल क्यों हो? कौन-कौन हमारे घर आए हैं, और तुम इन्हें क्यों धिक्कार रही हो?"

श्लोक 42 (shiva.rudra.107.42)

शङ्करं त्वं च जानासि रूपं दृष्ट्वासि विह्वला । विकटं तस्य शम्भोस्तु नानारूपाभिधस्य हि

śaṅkaraṁ tvaṁ ca jānāsi rūpaṁ dṛṣṭvāsi vihvalā vikaṭaṁ tasya śambhostu nānārūpābhidhasya hi

"क्या तुम शंकर को जानती हो? तुम तो एक रूप देखकर ही विह्वल हो गई हो; उन नानारूपधारी शम्भु का वह तो केवल भयंकर रूप था।"

श्लोक 43 (shiva.rudra.107.43)

स शङ्करो मया ज्ञातः सर्वेषां प्रतिपालकः । पूज्यानां पूज्य एवासौ कर्तानुग्रहनिग्रहौ

sa śaṅkaro mayā jñātaḥ sarveṣāṁ pratipālakaḥ pūjyānāṁ pūjya evāsau kartānugrahanigrahau

"मैं उन शंकर को सबके पालनकर्ता के रूप में जानता हूँ; वे पूज्यों में भी पूज्य हैं, और अनुग्रह तथा निग्रह दोनों करने वाले हैं।"

श्लोक 44 (shiva.rudra.107.44)

हठं न कुरु मुञ्च त्वं दुःखं प्राणप्रियेऽनघे । उत्तिष्ठारं तथा कार्यं कर्तुमर्हसि सुव्रते

haṭhaṁ na kuru muñca tvaṁ duḥkhaṁ prāṇapriye'naghe uttiṣṭhāraṁ tathā kāryaṁ kartumarhasi suvrate

"हठ मत करो, हे निष्पाप, प्राणप्रिये! अपना दुःख त्याग दो; उठो, हे सुव्रते! जो कर्तव्य है, उसे पूर्ण करो।"

श्लोक 45 (shiva.rudra.107.45)

यद्वै द्वारगतः शम्भुः पुरा विकटरूपधृक् । नानालीलां च कृतवान् चेतयामि च तामिमाम्

yadvai dvāragataḥ śambhuḥ purā vikaṭarūpadhṛk nānālīlāṁ ca kṛtavān cetayāmi ca tāmimām

"पहले द्वार पर आए हुए उस भयंकर-रूपधारी शम्भु ने जो नाना लीलाएँ कीं, उस सारे तत्त्व को मैं समझता हूँ।"

श्लोक 46 (shiva.rudra.107.46)

तन्माहात्म्यं परं दृष्ट्वा कन्यां दातुं त्वया मया । अङ्गीकृतं तदा देवि तत्प्रमाणं कुरु प्रिये

tanmāhātmyaṁ paraṁ dṛṣṭvā kanyāṁ dātuṁ tvayā mayā aṅgīkṛtaṁ tadā devi tatpramāṇaṁ kuru priye

"उनकी उस परम महिमा को देखकर ही तो, हे देवि! तुमने और मैंने कन्या देना स्वीकार किया था; हे प्रिये! उस निश्चय को पूरा करो।"

श्लोक 47 (shiva.rudra.107.47)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सोऽद्रिनाथो हि विरराम ततो मुने । तदाकर्ण्य शिवामाता मेनोवाच हिमालयम्

brahmovāca ityuktvā so'drinātho hi virarāma tato mune tadākarṇya śivāmātā menovāca himālayam

ब्रह्मा जी ने कहा -- "हे मुने! ऐसा कहकर वे पर्वतनाथ चुप हो गए; उसे सुनकर शिवा की माता मेना ने हिमालय से यह कहा।"

श्लोक 48 (shiva.rudra.107.48)

मेनोवाच । मद्वचः श्रूयतां नाथ तथा कर्तुं त्वमर्हसि । गृहीत्वा तनुजां चैनां बद्ध्वा कण्ठे तु पार्वतीम्

menovāca madvacaḥ śrūyatāṁ nātha tathā kartuṁ tvamarhasi gṛhītvā tanujāṁ caināṁ baddhvā kaṇṭhe tu pārvatīm

मेना ने कहा -- "हे नाथ! मेरा वचन सुनिए, आपको वैसा ही करना उचित है -- इस पुत्री पार्वती को लेकर उसके गले में पत्थर बाँधकर --"

श्लोक 49 (shiva.rudra.107.49)

अधः पातय निःशङ्कं दास्ये तां न हराय हि । तथैनामथवा नाथ गत्वा वै सागरे सुताम्

adhaḥ pātaya niḥśaṅkaṁ dāsye tāṁ na harāya hi tathaināmathavā nātha gatvā vai sāgare sutām

"-- निःशंक होकर नीचे गिरा दीजिए; मैं उसे हर के लिए नहीं दूँगी। अथवा, हे नाथ! इस पुत्री को लेकर समुद्र में जाकर --"

श्लोक 50 (shiva.rudra.107.50)

निमज्जय दयां त्यक्त्वा ततोऽद्रीश सुखी भव । यदि दास्यसि पुत्रीं त्वं रुद्राय विकटात्मने ॥ तर्हि त्यक्ष्याम्यहं स्वामिन्निश्चयेन कलेवरम्

nimajjaya dayāṁ tyaktvā tato'drīśa sukhī bhava yadi dāsyasi putrīṁ tvaṁ rudrāya vikaṭātmane tarhi tyakṣyāmyahaṁ svāminniścayena kalevaram

"-- दया त्यागकर उसे डुबो दीजिए, तभी सुखी होइए, हे अद्रीश! यदि आप अपनी पुत्री उस भयंकर-रूप रुद्र को देंगे, तो हे स्वामी! मैं निश्चय ही अपना शरीर त्याग दूँगी।"

श्लोक 51 (shiva.rudra.107.51)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तत्र वचने मेनया हठात् । उवाच वचनं रम्यं पार्वती स्वयमागता

brahmovāca ityukte ca tadā tatra vacane menayā haṭhāt uvāca vacanaṁ ramyaṁ pārvatī svayamāgatā

ब्रह्मा जी ने कहा -- "वहाँ मेना के इस प्रकार हठपूर्वक कहे जाने पर, पार्वती स्वयं वहाँ आकर मधुर वचन बोलीं।"

श्लोक 52 (shiva.rudra.107.52)

पार्वत्युवाच । मातस्ते विपरीता हि बुद्धिर्जाताशुभावहा । धर्मावलम्बनात्त्वं हि कथं धर्मं जहासि वै

pārvatyuvāca mātaste viparītā hi buddhirjātāśubhāvahā dharmāvalambanāttvaṁ hi kathaṁ dharmaṁ jahāsi vai

पार्वती ने कहा -- "हे माता! तुम्हारी बुद्धि विपरीत होकर अशुभकारी बन गई है। तुम स्वयं सदा धर्म का आश्रय लेने वाली होकर धर्म को कैसे त्याग रही हो?"

श्लोक 53 (shiva.rudra.107.53)

अयं रुद्रोऽपरः साक्षात्सर्वप्रभव ईश्वरः । शम्भुः सुरूपः सुखदः सर्वश्रुतिषु वर्णितः

ayaṁ rudro'paraḥ sākṣātsarvaprabhava īśvaraḥ śambhuḥ surūpaḥ sukhadaḥ sarvaśrutiṣu varṇitaḥ

"यह रुद्र और कोई नहीं, साक्षात् सर्वप्रभव ईश्वर ही हैं -- सुरूप, सुखदायक शम्भु, जिनका वर्णन सभी वेदों में है।"

श्लोक 54 (shiva.rudra.107.54)

महेशः शङ्करश्चायं सर्वदेवप्रभुः स्वराट् । नानारूपाभिधो मातर्हरिर्ब्रह्मादिसेवितः

maheśaḥ śaṅkaraścāyaṁ sarvadevaprabhuḥ svarāṭ nānārūpābhidho mātarharirbrahmādisevitaḥ

"ये महेश, शंकर, समस्त देवताओं के स्वामी, स्वयं-तेजस्वी हैं; हे माता! नानारूप-नामधारी हरि-ब्रह्मा आदि से सेवित हैं।"

श्लोक 55 (shiva.rudra.107.55)

अधिष्ठानं च सर्वेषां कर्ता हर्ता च स प्रभुः । निर्विकारी त्रिदेवेशो ह्यविनाशी सनातनः

adhiṣṭhānaṁ ca sarveṣāṁ kartā hartā ca sa prabhuḥ nirvikārī trideveśo hyavināśī sanātanaḥ

"वे प्रभु सबका आधार, कर्ता और संहारक हैं; निर्विकार, त्रिदेवों के स्वामी, अविनाशी और सनातन हैं।"

श्लोक 56 (shiva.rudra.107.56)

यदर्थे देवताः सर्वा आयाता किङ्करीकृताः । द्वारि ते सोत्सवाश्चाद्य किमतोऽन्यत्परं सुखम्

yadarthe devatāḥ sarvā āyātā kiṅkarīkṛtāḥ dvāri te sotsavāścādya kimato'nyatparaṁ sukham

"जिनके लिए समस्त देवता उनके सेवक बनकर आए हैं, वे आज तुम्हारे द्वार पर हर्षोत्सव के साथ खड़े हैं -- इससे बढ़कर सुख और क्या होगा?"

श्लोक 57 (shiva.rudra.107.57)

उत्तिष्ठातः प्रयत्नेन जीवितं सफलं कुरु । देहि मां त्वं शिवायास्मै स्वाश्रमं कुरु सार्थकम्

uttiṣṭhātaḥ prayatnena jīvitaṁ saphalaṁ kuru dehi māṁ tvaṁ śivāyāsmai svāśramaṁ kuru sārthakam

"उठो, प्रयत्नपूर्वक अपने जीवन को सफल करो; मुझे इन शिव को अर्पित कर दो, अपने आश्रम को सार्थक बनाओ।"

श्लोक 58 (shiva.rudra.107.58)

देहि मां परमेशाय शङ्कराय जनन्यहो । स्वीकुरु त्वमिमं मातर्विनयं मे ब्रवीमि ते

dehi māṁ parameśāya śaṅkarāya jananyaho svīkuru tvamimaṁ mātarvinayaṁ me bravīmi te

"हे जननी! मुझे परमेश शंकर को दे दो; हे माता! मेरी यह विनती स्वीकार करो, मैं तुमसे यह कह रही हूँ।"

श्लोक 59 (shiva.rudra.107.59)

चेन्न दास्यसि तस्मै मां न वृणेऽन्यमहं वरम् । भागं लभेत्कथं सैंहं शृगालः परवञ्चकः

cenna dāsyasi tasmai māṁ na vṛṇe'nyamahaṁ varam bhāgaṁ labhetkathaṁ saiṁhaṁ śṛgālaḥ paravañcakaḥ

"यदि तुम मुझे उन्हें नहीं दोगी, तो मैं किसी अन्य वर को स्वीकार नहीं करूँगी। भला सियार, जो पराया छलिया है, सिंह का भाग कैसे पा सकता है?"

श्लोक 60 (shiva.rudra.107.60)

मनसा वचसा मातः कर्मणा च हरः स्वयम् । मया वृतो वृतश्चैव यदिच्छसि तथा कुरु

manasā vacasā mātaḥ karmaṇā ca haraḥ svayam mayā vṛto vṛtaścaiva yadicchasi tathā kuru

"हे माता! मन, वचन और कर्म से मैंने स्वयं हर को ही वरण किया है, और वरण कर चुकी हूँ; अब जो चाहो, वही करो।"

श्लोक 61 (shiva.rudra.107.61)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य शिवावाक्यं मेना शैलेश्वरप्रिया । सुविलप्य महाक्रुद्धा गृहीत्वा तत्कलेवरम्

brahmovāca ityākarṇya śivāvākyaṁ menā śaileśvarapriyā suvilapya mahākruddhā gṛhītvā tatkalevaram

ब्रह्मा जी ने कहा -- "शिवा के इस वचन को सुनकर, शैलेश्वर की प्रिया मेना अत्यंत क्रोधित होकर विलाप करते हुए उसके शरीर को पकड़ लिया।"

श्लोक 62 (shiva.rudra.107.62)

मुष्टिभिः कूर्परैश्चैव दन्तान्धर्षयती च सा । ताडयामास तां पुत्रीं विह्वलातिरुषान्विता

muṣṭibhiḥ kūrparaiścaiva dantāndharṣayatī ca sā tāḍayāmāsa tāṁ putrīṁ vihvalātiruṣānvitā

"मुट्ठियों और कोहनियों से, दाँत पीसती हुई, विह्वल और अत्यंत क्रोध से भरी हुई उसने अपनी पुत्री को मारा।"

श्लोक 63 (shiva.rudra.107.63)

ये तत्र ऋषयस्तात त्वदाद्याश्चापरे मुने । तद्धस्तात्तां परिच्छिद्य निन्युर्दूरतरं ततः

ye tatra ṛṣayastāta tvadādyāścāpare mune taddhastāttāṁ paricchidya ninyurdūrataraṁ tataḥ

"हे तात! वहाँ उपस्थित ऋषिगण, तुम्हारे सहित तथा अन्य मुनि, उसके हाथों से उसे छुड़ाकर दूर ले गए।"

श्लोक 64 (shiva.rudra.107.64)

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा पुनः पुनः । उवाच श्रावयन्ती सा दुर्वचो निखिलान्पुनः

tānvai tathāvidhāndṛṣṭvā bhartsayitvā punaḥ punaḥ uvāca śrāvayantī sā durvaco nikhilānpunaḥ

"उन्हें ऐसा करते देखकर उसने उन्हें बार-बार भर्त्सना करते हुए, सुनाकर, फिर से वे सारे कठोर वचन कहे।"

श्लोक 65 (shiva.rudra.107.65)

मेनोवाच । किमेनां हि करिष्येऽहं दुष्टाग्रहवतीं शिवाम् । दास्याम्यस्यै गरं तीव्रं कूपे क्षेप्स्यामि वा ध्रुवम्

menovāca kimenāṁ hi kariṣye'haṁ duṣṭāgrahavatīṁ śivām dāsyāmyasyai garaṁ tīvraṁ kūpe kṣepsyāmi vā dhruvam

मेना ने कहा -- "इस दुष्ट हठ वाली शिवा का मैं क्या करूँ? मैं इसे तीव्र विष दूँगी, या निश्चय ही कुएँ में गिरा दूँगी।"

श्लोक 66 (shiva.rudra.107.66)

छेत्स्यामि कालीमथवा शस्त्रास्त्रैर्भूरिखण्डशः । निमज्जयिष्ये वा सिन्धौ स्वसुतां पार्वतीं खलु

chetsyāmi kālīmathavā śastrāstrairbhūrikhaṇḍaśaḥ nimajjayiṣye vā sindhau svasutāṁ pārvatīṁ khalu

"अथवा शस्त्रों से इस काली को अनेक टुकड़ों में काट डालूँगी; या फिर अपनी पुत्री पार्वती को निश्चय ही समुद्र में डुबो दूँगी।"

श्लोक 67 (shiva.rudra.107.67)

अथवा स्वशरीरं हि त्यक्ष्याम्याश्वन्यथा ध्रुवम् । न दास्ये शम्भवे कन्यां दुर्गां विकटरूपिणे

athavā svaśarīraṁ hi tyakṣyāmyāśvanyathā dhruvam na dāsye śambhave kanyāṁ durgāṁ vikaṭarūpiṇe

"अथवा निश्चय ही मैं स्वयं तुरंत अपना शरीर त्याग दूँगी; परन्तु दुर्गम और भयंकर-रूप शम्भु को मैं अपनी कन्या नहीं दूँगी।"

श्लोक 68 (shiva.rudra.107.68)

वरोऽयं कीदृशो भीमोऽनया लब्धश्च दुष्टया । कारितश्चोपहासो मे गिरेश्चापि कुलस्य हि

varo'yaṁ kīdṛśo bhīmo'nayā labdhaśca duṣṭayā kāritaścopahāso me gireścāpi kulasya hi

"इस दुष्ट कन्या ने कैसा भयानक वर पा लिया है! इसने मेरा और पर्वत के कुल का भी उपहास करवा दिया है।"

श्लोक 69 (shiva.rudra.107.69)

न माता न पिता भ्राता न बन्धुर्गोत्रजोऽपि हि । नो सुरूपं न चातुर्यं न गृहं वास्य किञ्चन

na mātā na pitā bhrātā na bandhurgotrajo'pi hi no surūpaṁ na cāturyaṁ na gṛhaṁ vāsya kiñcana

"न उसकी माता है, न पिता, न भाई, न कोई सगोत्र बन्धु; न सुन्दर रूप है, न चातुर्य, न ही उसका कोई घर है।"

श्लोक 70 (shiva.rudra.107.70)

न वस्त्रं नाप्यलङ्काराः सहायाः केऽपि तस्य न । वाहनं न शुभं ह्यस्य न वयो न धनं तथा

na vastraṁ nāpyalaṅkārāḥ sahāyāḥ ke'pi tasya na vāhanaṁ na śubhaṁ hyasya na vayo na dhanaṁ tathā

"न वस्त्र है, न आभूषण, न कोई सहायक; न शुभ वाहन है, न युवावस्था, न ही धन है।"

श्लोक 71 (shiva.rudra.107.71)

न पावित्र्यं न विद्या च कीदृशः काय आर्तिदः । किं विलोक्य मया पुत्री देयास्मै स्यात्सुमङ्गला

na pāvitryaṁ na vidyā ca kīdṛśaḥ kāya ārtidaḥ kiṁ vilokya mayā putrī deyāsmai syātsumaṅgalā

"न पवित्रता है, न विद्या -- कैसी यह पीड़ादायक देह है! ऐसा क्या देखकर मैं अपनी सुमंगला पुत्री उसे दे दूँ?"

श्लोक 72 (shiva.rudra.107.72)

ब्रह्मोवाच । इत्यादि सुविलप्याथ बहुशो मेनका तदा । रुरोदोच्चैर्मुने सा हि दुःखशोकपरिप्लुता

brahmovāca ityādi suvilapyātha bahuśo menakā tadā rurodoccairmune sā hi duḥkhaśokapariplutā

ब्रह्मा जी ने कहा -- "हे मुने! इस प्रकार बहुत विलाप करके मेनका दुःख और शोक में डूबकर जोर-जोर से रोने लगी।"

श्लोक 73 (shiva.rudra.107.73)

अथाहं द्रुतमागत्याकथयं मेनकां च ताम् । शिवतत्त्वं च परमं कुज्ञानहरमुत्तमम्

athāhaṁ drutamāgatyākathayaṁ menakāṁ ca tām śivatattvaṁ ca paramaṁ kujñānaharamuttamam

"तब मैं स्वयं शीघ्र वहाँ आकर उस मेनका को शिव का परम तत्त्व समझाने लगा, जो कुज्ञान का उत्तम नाशक है।"

श्लोक 74 (shiva.rudra.107.74)

ब्रह्मोवाच । श्रोतव्यं प्रीतितो मेने मदीयं वचनं शुभम् । यस्य श्रवणतः प्रीत्या कुबुद्धिस्ते विनश्यति

brahmovāca śrotavyaṁ prītito mene madīyaṁ vacanaṁ śubham yasya śravaṇataḥ prītyā kubuddhiste vinaśyati

ब्रह्मा जी ने कहा -- "हे मेने! मेरा यह शुभ वचन प्रेमपूर्वक सुनना चाहिए; जिसे प्रेम से सुनने पर तुम्हारी कुबुद्धि नष्ट हो जाएगी।"

श्लोक 75 (shiva.rudra.107.75)

शङ्करो जगतः कर्ता भर्ता हर्ता तथैव च । न त्वं जानासि तद्रूपं कथं दुःखं समीहसे

śaṅkaro jagataḥ kartā bhartā hartā tathaiva ca na tvaṁ jānāsi tadrūpaṁ kathaṁ duḥkhaṁ samīhase

"शंकर ही जगत के कर्ता, पालनकर्ता और संहारकर्ता हैं। तुम उनके उस रूप को नहीं जानतीं -- फिर क्यों दुःखी हो रही हो?"

श्लोक 76 (shiva.rudra.107.76)

अनेकरूपनामा च नानालीलाकरः प्रभुः । सर्वस्वामी स्वतन्त्रश्च मायाधीशोऽविकल्पकः

anekarūpanāmā ca nānālīlākaraḥ prabhuḥ sarvasvāmī svatantraśca māyādhīśo'vikalpakaḥ

"अनेक रूप और नामों वाले, नाना लीला करने वाले प्रभु सबके स्वामी, स्वतन्त्र, माया के अधीश्वर और अविकल्प हैं।"

श्लोक 77 (shiva.rudra.107.77)

इति विज्ञाय मेने त्वं शिवां देहि शिवाय वै । कुहठं त्यज कुज्ञानं सर्वकार्यविनाशनम्

iti vijñāya mene tvaṁ śivāṁ dehi śivāya vai kuhaṭhaṁ tyaja kujñānaṁ sarvakāryavināśanam

"यह जानकर, हे मेने! शिवा को शिव को अर्पित करो। यह कुहठ और कुज्ञान त्याग दो, जो हर कार्य का विनाशक है।"

श्लोक 78 (shiva.rudra.107.78)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा मया मेना विलपन्ती मुहुर्मुहुः । लज्जां किञ्चिच्छनैस्त्यक्त्वा मुने मां वाक्यमब्रवीत्

brahmovāca ityuktā sā mayā menā vilapantī muhurmuhuḥ lajjāṁ kiñcicchanaistyaktvā mune māṁ vākyamabravīt

ब्रह्मा जी ने कहा -- "मेरे इस प्रकार कहने पर बार-बार विलाप करती हुई मेना ने धीरे-धीरे कुछ लज्जा त्यागकर, हे मुने! मुझसे यह कहा।"

श्लोक 79 (shiva.rudra.107.79)

मेनोवाच । किमर्थं तु भवान्ब्रह्मन् रूपमस्या महावरम् । व्यर्थीकरोति किमियं हन्यतां न स्वयं शिवा

menovāca kimarthaṁ tu bhavānbrahman rūpamasyā mahāvaram vyarthīkaroti kimiyaṁ hanyatāṁ na svayaṁ śivā

मेना ने कहा -- "हे ब्रह्मन्! आप किसलिए इसके इस महान सौन्दर्य को व्यर्थ किए दे रहे हैं? इसे स्वयं ही क्यों नहीं मार दिया जाता?"

श्लोक 80 (shiva.rudra.107.80)

न वक्तव्यं च भवता शिवाय प्रतिदीयताम् । न दास्येऽहं शिवायैनां स्वसुतां प्राणवल्लभाम्

na vaktavyaṁ ca bhavatā śivāya pratidīyatām na dāsye'haṁ śivāyaināṁ svasutāṁ prāṇavallabhām

"आप फिर से यह न कहें कि इसे शिव को दे दिया जाए। मैं अपनी इस प्राणप्रिय पुत्री को शिव को नहीं दूँगी।"

श्लोक 81 (shiva.rudra.107.81)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते तु तदा सिद्धाः सनकाद्या महामुने । समागत्य महाप्रीत्या वचनं हीदमब्रुवन्

brahmovāca ityukte tu tadā siddhāḥ sanakādyā mahāmune samāgatya mahāprītyā vacanaṁ hīdamabruvan

ब्रह्मा जी ने कहा -- "हे महामुने! उसके ऐसा कहने पर सनक आदि सिद्धगण वहाँ आकर बड़े प्रेम से यह वचन बोले।"

श्लोक 82 (shiva.rudra.107.82)

सिद्धा ऊचुः । अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः । कृपया च भवत्पुत्र्यै दर्शनं दत्तवान्प्रभुः

siddhā ūcuḥ ayaṁ vai paramaḥ sākṣācchivaḥ parasukhāvahaḥ kṛpayā ca bhavatputryai darśanaṁ dattavānprabhuḥ

सिद्धों ने कहा -- "यह साक्षात् परम शिव ही हैं, जो परम सुख देने वाले हैं; कृपापूर्वक ही प्रभु ने तुम्हारी पुत्री को यह दर्शन दिया है।"

श्लोक 83 (shiva.rudra.107.83)

ब्रह्मोवाच । अथोवाच तु तान्मेना विलप्य च मुहुर्मुहुः । न देया तु मया सम्यग्गिरिशायोग्ररूपिणे

brahmovāca athovāca tu tānmenā vilapya ca muhurmuhuḥ na deyā tu mayā samyaggiriśāyograrūpiṇe

ब्रह्मा जी ने कहा -- "तब मेना ने बार-बार विलाप करते हुए उनसे कहा -- 'मैं इसे उस भयंकर-रूप गिरीश को भली-भाँति नहीं दूँगी।'"

श्लोक 84 (shiva.rudra.107.84)

किमर्थं तु भवन्तश्च सर्वे सिद्धाः प्रपञ्चिनः । रूपमस्याः परं नाम व्यर्थीकर्तुं समुद्यताः

kimarthaṁ tu bhavantaśca sarve siddhāḥ prapañcinaḥ rūpamasyāḥ paraṁ nāma vyarthīkartuṁ samudyatāḥ

"आप सब सिद्धगण, जो छल में निपुण हैं, किसलिए मेरी इस पुत्री के परम सौन्दर्य को व्यर्थ करने के लिए उद्यत हैं?"

श्लोक 85 (shiva.rudra.107.85)

इत्युक्ते च तया तत्र मुनेऽहं चकितोऽभवम् । सर्वे विस्मयमापन्ना देवसिद्धर्षिमानवाः

ityukte ca tayā tatra mune'haṁ cakito'bhavam sarve vismayamāpannā devasiddharṣimānavāḥ

"हे मुने! उसके ऐसा कहने पर मैं स्वयं भी चकित रह गया; देवता, सिद्ध, ऋषि और मनुष्य -- सभी विस्मित हो गए।"

श्लोक 86 (shiva.rudra.107.86)

एतस्मिन्समये तस्या हठं श्रुत्वा दृढं महत् । द्रुतं शिवप्रियो विष्णुः समागत्याब्रवीदिदम्

etasminsamaye tasyā haṭhaṁ śrutvā dṛḍhaṁ mahat drutaṁ śivapriyo viṣṇuḥ samāgatyābravīdidam

"इसी समय उसके इस दृढ़ और महान हठ को सुनकर, शिव-प्रिय विष्णु शीघ्र वहाँ आकर यह कहने लगे।"

श्लोक 87 (shiva.rudra.107.87)

विष्णुरुवाच । पितॄणां च प्रिया पुत्री मानसी गुणसंयुता । पत्नी हिमवतः साक्षाद्ब्रह्मणः कुलमुत्तमम्

viṣṇuruvāca pitṝṇāṁ ca priyā putrī mānasī guṇasaṁyutā patnī himavataḥ sākṣādbrahmaṇaḥ kulamuttamam

विष्णु ने कहा -- "तुम पितरों की प्रिय, मानसी और गुणसम्पन्न पुत्री हो, साक्षात् हिमवान की पत्नी और ब्रह्मा के उत्तम कुल से हो।"

श्लोक 88 (shiva.rudra.107.88)

सहायास्तादृशा लोके धन्या ह्यसि वदामि किम् । धर्मस्याधारभूतासि कथं धर्मं जहासि हि

sahāyāstādṛśā loke dhanyā hyasi vadāmi kim dharmasyādhārabhūtāsi kathaṁ dharmaṁ jahāsi hi

"संसार में तुम्हारे सहायक ऐसे ही श्रेष्ठ हैं, तुम धन्य हो, अधिक क्या कहूँ? तुम स्वयं धर्म की आधारभूता होकर धर्म को कैसे त्याग रही हो?"

श्लोक 89 (shiva.rudra.107.89)

देवैश्च ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा वा मया तथा । विरुद्धं कथ्यते किं नु त्वयैव सुविचार्यताम्

devaiśca ṛṣibhiścaiva brahmaṇā vā mayā tathā viruddhaṁ kathyate kiṁ nu tvayaiva suvicāryatām

"देवताओं, ऋषियों, ब्रह्मा और मेरे द्वारा भी जो कहा जा रहा है, क्या वह विरुद्ध है? तुम स्वयं इस पर भली-भाँति विचार करो।"

श्लोक 90 (shiva.rudra.107.90)

शिवं त्वं न च जानासि निर्गुणः सगुणः स हि । विरूपः ससुरूपो हि सर्वसेव्यः सतां गतिः

śivaṁ tvaṁ na ca jānāsi nirguṇaḥ saguṇaḥ sa hi virūpaḥ sasurūpo hi sarvasevyaḥ satāṁ gatiḥ

"तुम शिव को नहीं जानतीं -- वे निर्गुण होकर भी सगुण हैं; रूपरहित होकर भी सुरूप हैं; सबके द्वारा सेव्य और सज्जनों की गति हैं।"

श्लोक 91 (shiva.rudra.107.91)

तेनैव निर्मिता देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी । तत्पार्श्वे च तदा तेन निर्मितः पुरुषोत्तमः

tenaiva nirmitā devī mūlaprakṛtirīśvarī tatpārśve ca tadā tena nirmitaḥ puruṣottamaḥ

"उन्हीं के द्वारा मूल-प्रकृति ईश्वरी देवी रची गई; और उनके पास ही तब उन्हीं के द्वारा पुरुषोत्तम रचे गए।"

श्लोक 92 (shiva.rudra.107.92)

ताभ्यां चाहं तथा ब्रह्मा ततश्च गुणरूपतः । अवतीर्य स्वयं रुद्रो लोकानां हितकारकः

tābhyāṁ cāhaṁ tathā brahmā tataśca guṇarūpataḥ avatīrya svayaṁ rudro lokānāṁ hitakārakaḥ

"उन दोनों से मैं और इसी प्रकार ब्रह्मा उत्पन्न हुए; तत्पश्चात् गुण-रूप से स्वयं रुद्र अवतरित हुए, जो लोकों का हित करने वाले हैं।"

श्लोक 93 (shiva.rudra.107.93)

ततो वेदास्तथा देवा यत्किञ्चिद्दृश्यते जगत् । स्थावरं जङ्गमं चैव तत्सर्वं शकरादभूत्

tato vedāstathā devā yatkiñciddṛśyate jagat sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva tatsarvaṁ śakarādabhūt

"तत्पश्चात् वेद, देवता और जो कुछ भी यह जगत दिखाई देता है -- स्थावर और जंगम -- वह सब शंकर से ही उत्पन्न हुआ।"

श्लोक 94 (shiva.rudra.107.94)

तद्रूपं वर्णितं केन ज्ञायते केन वा पुनः । मया च ब्रह्मणा यस्य ह्यन्तो लब्धश्च नैव हि

tadrūpaṁ varṇitaṁ kena jñāyate kena vā punaḥ mayā ca brahmaṇā yasya hyanto labdhaśca naiva hi

"उनके उस रूप का वर्णन किसने किया है, और किसे ही ज्ञात है -- जिसका अन्त मुझसे और ब्रह्मा से भी नहीं पाया जा सका?"

श्लोक 95 (shiva.rudra.107.95)

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किञ्चिद् दृश्यते जगत् । तत्सर्वं च शिवं विद्धि नात्र कार्या विचारणा

ābrahmastambaparyantaṁ yatkiñcid dṛśyate jagat tatsarvaṁ ca śivaṁ viddhi nātra kāryā vicāraṇā

"ब्रह्मा से लेकर तिनके तक जो कुछ भी यह जगत दिखाई देता है, उस सबको शिव ही जानो; इसमें कोई विचार करने योग्य बात नहीं है।"

श्लोक 96 (shiva.rudra.107.96)

स एवेदृक्सुरूपेणावतीर्णो निजलीलया । शिवातपःप्रभावाद्धि तव द्वारि समागतः

sa evedṛksurūpeṇāvatīrṇo nijalīlayā śivātapaḥprabhāvāddhi tava dvāri samāgataḥ

"वही अपनी लीला से इस प्रकार सुन्दर रूप में अवतरित हुए हैं, और शिवा की तपस्या के प्रभाव से ही तुम्हारे द्वार पर आए हैं।"

श्लोक 97 (shiva.rudra.107.97)

तस्मात्त्वं हिमवत्पत्नि दुःखं मुञ्च शिवं भज । भविष्यति महानन्दः क्लेशो यास्यति सङ्क्षयम्

tasmāttvaṁ himavatpatni duḥkhaṁ muñca śivaṁ bhaja bhaviṣyati mahānandaḥ kleśo yāsyati saṅkṣayam

"इसलिए, हे हिमवत्-पत्नी! दुःख त्यागकर शिव का भजन करो; महान आनन्द प्राप्त होगा, और क्लेश पूर्णतः नष्ट हो जाएगा।"

श्लोक 98 (shiva.rudra.107.98)

ब्रह्मोवाच । एवं प्रबोधितायास्तु मेनकाया अभून्मुने । तस्यास्तु कोमलं किञ्चिन्मनो विष्णुप्रबोधितम्

brahmovāca evaṁ prabodhitāyāstu menakāyā abhūnmune tasyāstu komalaṁ kiñcinmano viṣṇuprabodhitam

ब्रह्मा जी ने कहा -- "हे मुने! इस प्रकार समझाई गई मेनका का मन विष्णु के वचनों से कुछ कोमल हो गया।"

श्लोक 99 (shiva.rudra.107.99)

परं हठं न तत्याज कन्यां दातुं हराय न । स्वीचकार तदा मेना शिवमायाविमोहिता

paraṁ haṭhaṁ na tatyāja kanyāṁ dātuṁ harāya na svīcakāra tadā menā śivamāyāvimohitā

"परन्तु उसने पूरा हठ नहीं छोड़ा, न ही कन्या हर को देने के लिए राजी हुई; शिव की माया से मोहित मेना ने तब भी स्वीकार नहीं किया।"

श्लोक 100 (shiva.rudra.107.100)

उवाच च हरिं मेना किञ्चिद्बुद्धा गिरिप्रिया । श्रुत्वा विष्णुवचो रम्यं गिरिजाजननी हि सा

uvāca ca hariṁ menā kiñcidbuddhā giripriyā śrutvā viṣṇuvaco ramyaṁ girijājananī hi sā

"गिरिजा की माता, पर्वत की प्रिया वह मेना, विष्णु के मधुर वचन सुनकर कुछ बुद्धि जागृत होने पर हरि से बोली।"

श्लोक 101 (shiva.rudra.107.101)

यदि रम्यतनुः सः स्यात्तदा देया मया सुता । नान्यथा कोटिशो यत्नैर्वच्मि सत्यं दृढं वचः

yadi ramyatanuḥ saḥ syāttadā deyā mayā sutā nānyathā koṭiśo yatnairvacmi satyaṁ dṛḍhaṁ vacaḥ

"यदि उनका शरीर सुन्दर होगा, तभी मैं अपनी पुत्री दूँगी -- अन्यथा करोड़ों प्रयत्नों से भी नहीं। मैं यह सत्य और दृढ़ वचन कह रही हूँ।"

श्लोक 102 (shiva.rudra.107.102)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं मेना तूष्णीमास दृढव्रता । शिवेच्छाप्रेरिता धन्या तथा याखिलमोहिनी

brahmovāca ityuktvā vacanaṁ menā tūṣṇīmāsa dṛḍhavratā śivecchāpreritā dhanyā tathā yākhilamohinī

ब्रह्मा जी ने कहा -- "यह वचन कहकर दृढ़-व्रत वाली मेना चुप हो गई -- वह धन्या, जो शिव की इच्छा से प्रेरित होकर सबको मोहित करने वाली माया-स्वरूपा ही थी।"

अध्याय 106अध्याय-सूचीअध्याय 108