रुद्र संहिता · अध्याय 11
शिव-पूजा-विधि-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.11.1)
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते । श्राविताद्याद्भुता शैवी कथा परमपावनी
ṛṣaya ūcuḥ | sūta sūta mahābhāga vyāsaśiṣya namo'stu te | śrāvitādyādbhutā śaivī kathā paramapāvanī
ऋषियों ने कहा — हे सूत! हे सूत! हे महाभाग! हे व्यास-शिष्य! आपको नमस्कार हो। आपने हमें यह अद्भुत, परम पवित्र शैव कथा सुनाई है।
श्लोक 2 (shiva.rudra.11.2)
तत्राद्भुता महादिव्या लिङ्गोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह
tatrādbhutā mahādivyā liṅgotpattiḥ śrutā śubhā | śrutvā yasyāḥ prabhāvaṁ ca duḥkhanāśo bhavediha
उसमें हमने लिङ्ग की वह अद्भुत, महादिव्य और शुभ उत्पत्ति सुनी, जिसका प्रभाव सुनने मात्र से इस लोक में दुःख का नाश हो जाता है।
श्लोक 3 (shiva.rudra.11.3)
ब्रह्मनारदसंवादमनुसृत्य दयानिधे । शिवार्चनविधिं ब्रूहि येन तुष्टो भवेच्छिवः
brahmanāradasaṁvādamanusṛtya dayānidhe | śivārcanavidhiṁ brūhi yena tuṣṭo bhavecchivaḥ
हे दयानिधे! ब्रह्मा-नारद संवाद का अनुसरण करते हुए, शिव-अर्चना की वह विधि बताइए, जिससे शिव प्रसन्न हों।
श्लोक 4 (shiva.rudra.11.4)
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैर्वा पूज्यते शिवः । कथं कार्यं च तद् ब्रूहि यथा व्यासमुखाच्छ्रुतम्
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdrairvā pūjyate śivaḥ | kathaṁ kāryaṁ ca tad brūhi yathā vyāsamukhācchrutam
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र द्वारा शिव की पूजा कैसे की जाती है — वह कार्य कैसे करना चाहिए, जैसा आपने व्यास जी के मुख से सुना है, वह बताइए।
श्लोक 5 (shiva.rudra.11.5)
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शर्मदं श्रुतिसम्मतम् । उवाच सकलं प्रीत्या मुनिप्रश्नानुसारतः
tacchrutvā vacanaṁ teṣāṁ śarmadaṁ śrutisammatam | uvāca sakalaṁ prītyā munipraśnānusārataḥ
उनके इस कल्याणकारी और श्रुतिसम्मत वचन को सुनकर उन्होंने मुनियों के प्रश्न के अनुसार प्रेमपूर्वक सब कुछ बताया।
श्लोक 6 (shiva.rudra.11.6)
सूत उवाच । साधु पृष्टं भवद्भिश्च तद्रहस्यं मुनीश्वराः । तदहं कथयाम्यद्य यथाबुद्धि यथाश्रुतम्
sūta uvāca | sādhu pṛṣṭaṁ bhavadbhiśca tadrahasyaṁ munīśvarāḥ | tadahaṁ kathayāmyadya yathābuddhi yathāśrutam
सूत जी ने कहा — हे मुनीश्वरो! आपने यह रहस्य भलीभाँति पूछा है; अब मैं अपनी बुद्धि और सुनी हुई बात के अनुसार यह बताता हूँ।
श्लोक 7 (shiva.rudra.11.7)
भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तथा व्यासेन वै पुरा । पृष्टं सनत्कुमाराय तच्छ्रुतं ह्युपमन्युना
bhavadbhiḥ pṛcchyate yadvattathā vyāsena vai purā | pṛṣṭaṁ sanatkumārāya tacchrutaṁ hyupamanyunā
जैसा आप लोग पूछ रहे हैं, वैसा ही पहले व्यास जी ने सनत्कुमार से पूछा था, और उपमन्यु ने उसे सुना था।
श्लोक 8 (shiva.rudra.11.8)
ततो व्यासेन वै श्रुत्वा शिवपूजादिकं च यत् । मह्यं च पाठितं तेन लोकानां हितकाम्यया
tato vyāsena vai śrutvā śivapūjādikaṁ ca yat | mahyaṁ ca pāṭhitaṁ tena lokānāṁ hitakāmyayā
तत्पश्चात् व्यास जी ने शिव-पूजा आदि जो कुछ सुना, वह लोक-कल्याण की कामना से मुझे भी पढ़ाया।
श्लोक 9 (shiva.rudra.11.9)
तच्छ्रुतं चैव कृष्णेन ह्युपमन्योर्महात्मनः । तदहं कथयिष्यामि यथा ब्रह्मावदत्पुरा
tacchrutaṁ caiva kṛṣṇena hyupamanyormahātmanaḥ | tadahaṁ kathayiṣyāmi yathā brahmāvadatpurā
वह महात्मा उपमन्यु से कृष्ण (द्वैपायन व्यास) ने सुना था; अब मैं वही बताऊँगा, जैसा पूर्वकाल में ब्रह्मा जी ने कहा था।
श्लोक 10 (shiva.rudra.11.10)
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि सङ्क्षेपाल्लिङ्गपूजनम् । वक्तुं वर्षशतेनापि न शक्यं विस्तरान्मुने
brahmovāca | śṛṇu nārada vakṣyāmi saṅkṣepālliṅgapūjanam | vaktuṁ varṣaśatenāpi na śakyaṁ vistarānmune
ब्रह्मा जी ने कहा — हे नारद! सुनो, मैं संक्षेप में लिङ्ग-पूजन बताता हूँ; हे मुने! इसका विस्तार सौ वर्षों में भी कहना संभव नहीं है।
श्लोक 11 (shiva.rudra.11.11)
एवं तु शाङ्करं रूपं सुखं स्वच्छं सनातनम् । पूजयेत्परया भक्त्या सर्वकामफलाप्तये
evaṁ tu śāṅkaraṁ rūpaṁ sukhaṁ svacchaṁ sanātanam | pūjayetparayā bhaktyā sarvakāmaphalāptaye
इस प्रकार शंकर के उस सुखमय, स्वच्छ, सनातन स्वरूप की परम भक्ति से पूजा करनी चाहिए, जिससे समस्त कामनाओं का फल प्राप्त हो।
श्लोक 12 (shiva.rudra.11.12)
दारिद्र्यं रोगदुःखं च पीडनं शत्रुसम्भवम् । पापं चतुर्विधं तावद्यावन्नार्चयते शिवम्
dāridryaṁ rogaduḥkhaṁ ca pīḍanaṁ śatrusambhavam | pāpaṁ caturvidhaṁ tāvadyāvannārcayate śivam
दरिद्रता, रोग का दुःख, शत्रु से उत्पन्न पीड़ा, और पाप — ये चारों तभी तक रहते हैं, जब तक मनुष्य शिव की अर्चना नहीं करता।
श्लोक 13 (shiva.rudra.11.13)
सम्पूजिते शिवे देवे सर्वदुःखं विलीयते । सम्पद्यते सुखं सर्वं पश्चान्मुक्तिरवाप्यते
sampūjite śive deve sarvaduḥkhaṁ vilīyate | sampadyate sukhaṁ sarvaṁ paścānmuktiravāpyate
भगवान् शिव की भलीभाँति पूजा करने पर समस्त दुःख विलीन हो जाता है; सम्पूर्ण सुख की प्राप्ति होती है, और अन्त में मुक्ति प्राप्त होती है।
श्लोक 14 (shiva.rudra.11.14)
यो वै मानुष्यमाश्रित्य मुख्यं सन्तानतः सुखम् । तेन पूज्यो महादेवः सर्वकार्यार्थसाधकः
yo vai mānuṣyamāśritya mukhyaṁ santānataḥ sukham | tena pūjyo mahādevaḥ sarvakāryārthasādhakaḥ
जो मनुष्य-जीवन का आश्रय लेकर मुख्य रूप से सन्तान द्वारा सुख चाहता है, उसे समस्त कार्यों को सिद्ध करने वाले महादेव की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 15 (shiva.rudra.11.15)
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च विधिवत्क्रमात् । शङ्करार्चां प्रकुर्वन्तु सर्वकामार्थसिद्धये
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca vidhivatkramāt | śaṅkarārcāṁ prakurvantu sarvakāmārthasiddhaye
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र — सभी को विधिपूर्वक क्रमानुसार शंकर की अर्चना करनी चाहिए, जिससे समस्त कामनाएँ और प्रयोजन सिद्ध हों।
श्लोक 16 (shiva.rudra.11.16)
प्रातःकाले समुत्थाय मुहूर्ते ब्रह्मसंज्ञके । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा शम्भोश्चैव तथा पुनः
prātaḥkāle samutthāya muhūrte brahmasaṁjñake | gurośca smaraṇaṁ kṛtvā śambhoścaiva tathā punaḥ
प्रातःकाल ब्रह्म-मुहूर्त में उठकर, पहले गुरु का स्मरण करके, फिर शम्भु का स्मरण करके —
श्लोक 17 (shiva.rudra.11.17)
तीर्थानां स्मरणं कृत्वा ध्यानं चैव हरेरपि । ममापि निर्जराणां वै मुन्यादीनां तथा मुने
tīrthānāṁ smaraṇaṁ kṛtvā dhyānaṁ caiva harerapi | mamāpi nirjarāṇāṁ vai munyādīnāṁ tathā mune
तीर्थों का, हरि का, मेरा भी, देवताओं का और मुनियों आदि का ध्यान करके, हे मुने —
श्लोक 18 (shiva.rudra.11.18)
ततः स्तोत्रं शम्भुनाम गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् । ततोत्थाय मलोत्सर्गं दक्षिणस्यां चरेद्दिशि
tataḥ stotraṁ śambhunāma gṛhṇīyādvidhipūrvakam | tatotthāya malotsargaṁ dakṣiṇasyāṁ careddiśi
तत्पश्चात् विधिपूर्वक शम्भु के नामों का स्तोत्र पढ़ना चाहिए; फिर उठकर मल-त्याग हेतु दक्षिण दिशा में जाना चाहिए।
श्लोक 19 (shiva.rudra.11.19)
एकान्ते तु विधिं कुर्यान्मलोत्सर्गस्य यच्छ्रुतम् । तदेव कथयाम्यद्य शृण्वाधाय मनो मुने
ekānte tu vidhiṁ kuryānmalotsargasya yacchrutam | tadeva kathayāmyadya śṛṇvādhāya mano mune
एकान्त में मल-त्याग की जो विधि सुनी गई है, वह करनी चाहिए; हे मुने! अब मैं वही बताता हूँ, मन लगाकर सुनो।
श्लोक 20 (shiva.rudra.11.20)
शुद्धां मृदं द्विजो लिप्यात्पञ्चवारं विशुद्धये । क्षत्रियश्च चतुर्वारं वैश्यो वारत्रयं तथा
śuddhāṁ mṛdaṁ dvijo lipyātpañcavāraṁ viśuddhaye | kṣatriyaśca caturvāraṁ vaiśyo vāratrayaṁ tathā
द्विज (ब्राह्मण) शुद्धि के लिए पाँच बार शुद्ध मिट्टी लगाए; क्षत्रिय चार बार, और वैश्य तीन बार।
श्लोक 21 (shiva.rudra.11.21)
शूद्रो द्विवारं च मृदं गृह्णीयाद्विधिशुद्धये । गुदे वाथ सकृल्लिङ्गे वारमेकं प्रयत्नतः
śūdro dvivāraṁ ca mṛdaṁ gṛhṇīyādvidhiśuddhaye | gude vātha sakṛlliṅge vāramekaṁ prayatnataḥ
शूद्र विधिशुद्धि के लिए दो बार मिट्टी ले; गुदा में एक बार और लिङ्ग में भी एक बार सावधानीपूर्वक लगाए।
श्लोक 22 (shiva.rudra.11.22)
दशवारं वामहस्ते सप्तवारं द्वयोस्तथा । प्रत्येकं पादयोस्तात त्रिवारं करयोः पुनः
daśavāraṁ vāmahaste saptavāraṁ dvayostathā | pratyekaṁ pādayostāta trivāraṁ karayoḥ punaḥ
बाएँ हाथ पर दस बार, और दोनों हाथों पर सात बार; हे तात! दोनों पैरों में प्रत्येक पर तीन-तीन बार, और पुनः हाथों पर तीन बार।
श्लोक 23 (shiva.rudra.11.23)
स्त्रीभिश्च शूद्रवत्कार्यं मृदाग्रहणमुत्तमम् । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य पूर्ववन्मृदमाहरेत्
strībhiśca śūdravatkāryaṁ mṛdāgrahaṇamuttamam | hastau pādau ca prakṣālya pūrvavanmṛdamāharet
स्त्रियों को भी शूद्र के समान यह उत्तम मृत्तिका-ग्रहण करना चाहिए; हाथ-पैर धोकर पूर्ववत् मिट्टी लेनी चाहिए।
श्लोक 24 (shiva.rudra.11.24)
दन्तकाष्ठं ततः कुर्यात्स्ववर्णक्रमतो नरः
dantakāṣṭhaṁ tataḥ kuryātsvavarṇakramato naraḥ
तत्पश्चात् मनुष्य को अपने-अपने वर्ण के क्रमानुसार दातुन करनी चाहिए।
श्लोक 25 (shiva.rudra.11.25)
विप्रः कुर्याद्दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलमानतः । एकादशाङ्गुलं राजा वैश्यः कुर्याद्दशाङ्गुलम्
vipraḥ kuryāddantakāṣṭhaṁ dvādaśāṅgulamānataḥ | ekādaśāṅgulaṁ rājā vaiśyaḥ kuryāddaśāṅgulam
ब्राह्मण को बारह अंगुल मान की दातुन करनी चाहिए; क्षत्रिय को ग्यारह अंगुल की, और वैश्य को दस अंगुल की।
श्लोक 26 (shiva.rudra.11.26)
शूद्रो नवाङ्गुलं कुर्यादिति मानमिदं स्मृतम् । कालदोषं विचार्येव मानदुष्टं विवर्जयेत्
śūdro navāṅgulaṁ kuryāditi mānamidaṁ smṛtam | kāladoṣaṁ vicāryeva mānaduṣṭaṁ vivarjayet
शूद्र को नौ अंगुल की दातुन करनी चाहिए — यह मान स्मरण किया गया है; काल-दोष का विचार करके मान-दोष वाली दातुन का त्याग करना चाहिए।
श्लोक 27 (shiva.rudra.11.27)
षष्ट्याद्यामश्च नवमी व्रतमस्तं रवेर्दिनम् । तथा श्राद्धदिनं तात निषिद्धं रदधावने
ṣaṣṭyādyāmaśca navamī vratamastaṁ raverdinam | tathā śrāddhadinaṁ tāta niṣiddhaṁ radadhāvane
षष्ठी आदि तिथियाँ, संध्या का समय, नवमी तिथि, व्रत का दिन, सूर्यास्त, तथा हे तात! श्राद्ध का दिन — इन सबमें दातुन करना निषिद्ध है।
श्लोक 28 (shiva.rudra.11.28)
स्नानं तु विधिवत्कार्यं तीर्थादिषु क्रमेण तु । देशकालविशेषेण स्नानं कार्यं समन्त्रकम्
snānaṁ tu vidhivatkāryaṁ tīrthādiṣu krameṇa tu | deśakālaviśeṣeṇa snānaṁ kāryaṁ samantrakam
स्नान विधिपूर्वक क्रमशः तीर्थ आदि में करना चाहिए; देश-काल-विशेष के अनुसार स्नान मन्त्रसहित करना चाहिए।
श्लोक 29 (shiva.rudra.11.29)
आचम्य प्रथमं तत्र धौतवस्त्राणि धारयेत् । एकान्ते सुस्थले स्थित्वा सन्ध्याविधिमथाचरेत्
ācamya prathamaṁ tatra dhautavastrāṇi dhārayet | ekānte susthale sthitvā sandhyāvidhimathācaret
वहाँ पहले आचमन करके धुले हुए वस्त्र धारण करने चाहिए; एकान्त में उत्तम स्थान पर बैठकर संध्या-विधि करनी चाहिए।
श्लोक 30 (shiva.rudra.11.30)
यथायोग्यं विधिं कृत्वा पूजाविधिमथारभेत् । मनस्तु सुस्थिरं कृत्वा पूजागारं प्रविश्य च
yathāyogyaṁ vidhiṁ kṛtvā pūjāvidhimathārabhet | manastu susthiraṁ kṛtvā pūjāgāraṁ praviśya ca
यथायोग्य विधि करके तत्पश्चात् पूजा-विधि आरम्भ करनी चाहिए; मन को सुस्थिर करके पूजागृह में प्रवेश करके —
श्लोक 31 (shiva.rudra.11.31)
पूजाविधिं समादाय स्वासने ह्युपविश्य वै । न्यासादिकं विधायादौ पूजयेत् क्रमशो हरम्
pūjāvidhiṁ samādāya svāsane hyupaviśya vai | nyāsādikaṁ vidhāyādau pūjayet kramaśo haram
पूजा-सामग्री लेकर अपने आसन पर बैठकर, पहले न्यास आदि करके, क्रमशः हर की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 32 (shiva.rudra.11.32)
प्रथमं च गणाधीशं द्वारपालांस्तथैव च । दिक्पालांश्च सुसम्पूज्य पश्चात्पीठं प्रकल्पयेत्
prathamaṁ ca gaṇādhīśaṁ dvārapālāṁstathaiva ca | dikpālāṁśca susampūjya paścātpīṭhaṁ prakalpayet
सबसे पहले गणाधीश (गणेश), फिर द्वारपालों और दिक्पालों की भलीभाँति पूजा करके, तत्पश्चात् पीठ की स्थापना करनी चाहिए।
श्लोक 33 (shiva.rudra.11.33)
अथवाष्टदलं कृत्वा पूजाद्रव्यं समीपतः । उपविश्य ततस्तत्र उपवेश्य शिवं प्रभुम्
athavāṣṭadalaṁ kṛtvā pūjādravyaṁ samīpataḥ | upaviśya tatastatra upaveśya śivaṁ prabhum
अथवा अष्टदल कमल बनाकर, पूजा-सामग्री समीप रखकर, वहाँ बैठकर, प्रभु शिव को वहाँ स्थापित करके —
श्लोक 34 (shiva.rudra.11.34)
आचमनत्रयं कृत्वा प्रक्षाल्य च पुनः करौ । प्राणायामत्रयं कृत्वा मध्ये ध्यायेच्च त्र्यम्बकम्
ācamanatrayaṁ kṛtvā prakṣālya ca punaḥ karau | prāṇāyāmatrayaṁ kṛtvā madhye dhyāyecca tryambakam
तीन बार आचमन करके, पुनः हाथ धोकर, तीन प्राणायाम करके, बीच में त्र्यम्बक (तीन नेत्रों वाले शिव) का ध्यान करना चाहिए।
श्लोक 35 (shiva.rudra.11.35)
पञ्चवक्त्रं दशभुजं शुद्धस्फटिकसन्निभम् । सर्वाभरणसंयुक्तं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम्
pañcavaktraṁ daśabhujaṁ śuddhasphaṭikasannibham | sarvābharaṇasaṁyuktaṁ vyāghracarmottarīyakam
पाँच मुख वाले, दस भुजाओं वाले, शुद्ध स्फटिक के समान, समस्त आभूषणों से युक्त, तथा व्याघ्रचर्म को उत्तरीय के रूप में धारण किए हुए —
श्लोक 36 (shiva.rudra.11.36)
तस्य सारूप्यतां स्मृत्वा दहेत्पापं नरः सदा । शिवं ततः समुत्थाप्य पूजयेत्परमेश्वरम्
tasya sārūpyatāṁ smṛtvā dahetpāpaṁ naraḥ sadā | śivaṁ tataḥ samutthāpya pūjayetparameśvaram
उसी के स्वरूप का स्मरण करके मनुष्य सदा अपने पाप को भस्म कर दे; तत्पश्चात् शिव का आवाहन करके परमेश्वर की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 37 (shiva.rudra.11.37)
देहशुद्धिं ततः कृत्वा मूलमन्त्रं न्यसेत्क्रमात् । सर्वत्र प्रणवेनैव षडङ्गन्यासमाचरेत्
dehaśuddhiṁ tataḥ kṛtvā mūlamantraṁ nyasetkramāt | sarvatra praṇavenaiva ṣaḍaṅganyāsamācaret
तत्पश्चात् देह-शुद्धि करके क्रमशः मूल मन्त्र का न्यास करना चाहिए; सर्वत्र प्रणव (ॐ) से ही षडङ्ग-न्यास करना चाहिए।
श्लोक 38 (shiva.rudra.11.38)
कृत्वा हृदि प्रयोगं च ततः पूजां समारभेत् । पाद्यार्घाचमनार्थं च पात्राणि च प्रकल्पयेत्
kṛtvā hṛdi prayogaṁ ca tataḥ pūjāṁ samārabhet | pādyārghācamanārthaṁ ca pātrāṇi ca prakalpayet
हृदय में मानसिक प्रयोग करके तत्पश्चात् पूजा आरम्भ करनी चाहिए; तथा पाद्य, अर्घ्य और आचमन के लिए पात्रों की व्यवस्था करनी चाहिए।
श्लोक 39 (shiva.rudra.11.39)
स्थापयेद्विविधान्कुम्भान्नव धीमान्यथाविधि । दर्भैराच्छाद्य तैरेव संस्थाप्याभ्युक्ष्य वारिणा
sthāpayedvividhānkumbhānnava dhīmānyathāvidhi | darbhairācchādya taireva saṁsthāpyābhyukṣya vāriṇā
बुद्धिमान पुरुष को विधिपूर्वक नौ विविध कलश स्थापित करने चाहिए, उन्हें कुश से ढककर, स्थापित करके, जल से अभिषिक्त करना चाहिए।
श्लोक 40 (shiva.rudra.11.40)
तेषु तेषु च सर्वेषु क्षिपेत्तोयं सुशीतलम् । प्रणवेन क्षिपेत्तेषु द्रव्याण्यालोक्य बुद्धिमान्
teṣu teṣu ca sarveṣu kṣipettoyaṁ suśītalam | praṇavena kṣipetteṣu dravyāṇyālokya buddhimān
उन सभी में शीतल जल डालना चाहिए; बुद्धिमान पुरुष द्रव्यों को देखकर प्रणव-मन्त्र से उनमें डाले।
श्लोक 41 (shiva.rudra.11.41)
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातीकङ्कोलकर्पूरवटमूलतमालकम्
uśīraṁ candanaṁ caiva pādye tu parikalpayet | jātīkaṅkolakarpūravaṭamūlatamālakam
पाद्य (पाद-प्रक्षालन जल) में उशीर और चन्दन मिलाना चाहिए; जाती, कंकोल, कर्पूर, वटमूल और तमाल —
श्लोक 42 (shiva.rudra.11.42)
चूर्णयित्वा यथान्यायं क्षिपेदाचमनीयके । एतत्सर्वेषु पात्रेषु दापयेच्चन्दनान्वितम्
cūrṇayitvā yathānyāyaṁ kṣipedācamanīyake | etatsarveṣu pātreṣu dāpayeccandanānvitam
इन्हें उचित रीति से चूर्ण करके आचमनीय जल में मिलाना चाहिए; चन्दन के साथ यह समस्त पात्रों में डालना चाहिए।
श्लोक 43 (shiva.rudra.11.43)
पार्श्वयोर्देवदेवस्य नन्दीशं तु समर्चयेत् । गन्धैर्धूपैस्तथा दीपैर्विविधैः पूजयेच्छिवम्
pārśvayordevadevasya nandīśaṁ tu samarcayet | gandhairdhūpaistathā dīpairvividhaiḥ pūjayecchivam
देवदेव के पार्श्व में नन्दीश का भलीभाँति पूजन करना चाहिए; गन्ध, धूप और विविध दीपों से शिव की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 44 (shiva.rudra.11.44)
लिङ्गशुद्धिं ततः कृत्वा मुदा युक्तो नरस्तदा । यथोचितं तु मन्त्रौघैः प्रणवादिर्नमोऽन्तकैः
liṅgaśuddhiṁ tataḥ kṛtvā mudā yukto narastadā | yathocitaṁ tu mantraughaiḥ praṇavādirnamo'ntakaiḥ
तत्पश्चात् लिङ्ग-शुद्धि करके, प्रसन्नतापूर्वक मनुष्य को उचित रूप से प्रणव आदि और नमः अन्त वाले मन्त्र-समूहों से —
श्लोक 45 (shiva.rudra.11.45)
कल्पयेदासनं स्वस्तिपद्मादि प्रणवेन तु । तस्मात्पूर्वदिशं साक्षादणिमामयमक्षरम्
kalpayedāsanaṁ svastipadmādi praṇavena tu | tasmātpūrvadiśaṁ sākṣādaṇimāmayamakṣaram
आसन, स्वस्तिक, पद्म आदि की रचना प्रणव से करनी चाहिए; उससे पूर्व दिशा में साक्षात् अणिमा-स्वरूप अक्षर की स्थापना करे।
श्लोक 46 (shiva.rudra.11.46)
लघिमा दक्षिणं चैव महिमा पश्चिमं तथा । प्राप्तिश्चैवोत्तरं पत्रं प्राकाम्यं पावकस्य च
laghimā dakṣiṇaṁ caiva mahimā paścimaṁ tathā | prāptiścaivottaraṁ patraṁ prākāmyaṁ pāvakasya ca
लघिमा दक्षिण में, और महिमा पश्चिम में; प्राप्ति उत्तर दिशा के पत्र में, और प्राकाम्य अग्निकोण में।
श्लोक 47 (shiva.rudra.11.47)
ईशित्वं नैरृतं पत्रं वशित्वं वायुगोचरे । सर्वज्ञत्वं तथैशान्यं कर्णिका सोम उच्यते
īśitvaṁ nairṛtaṁ patraṁ vaśitvaṁ vāyugocare | sarvajñatvaṁ tathaiśānyaṁ karṇikā soma ucyate
ईशित्व नैऋत्य कोण के पत्र में, वशित्व वायव्य कोण में; सर्वज्ञत्व ईशान कोण में, और कर्णिका (मध्य भाग) को सोम कहा गया है।
श्लोक 48 (shiva.rudra.11.48)
सोमस्याधस्तथा सूर्यस्तस्याधः पावकस्त्वयम् । धर्मादीनपि तस्याधो भवतः कल्पयेत् क्रमात्
somasyādhastathā sūryastasyādhaḥ pāvakastvayam | dharmādīnapi tasyādho bhavataḥ kalpayet kramāt
सोम के नीचे सूर्य, और उसके नीचे यह अग्नि — इनके भी नीचे धर्म आदि की क्रमशः स्थापना करनी चाहिए।
श्लोक 49 (shiva.rudra.11.49)
अव्यक्तादि चतुर्दिक्षु सोमस्यान्ते गुणत्रयम् । सद्योजातं प्रपद्यामीत्यावाह्य परमेश्वरम्
avyaktādi caturdikṣu somasyānte guṇatrayam | sadyojātaṁ prapadyāmītyāvāhya parameśvaram
चारों दिशाओं में अव्यक्त आदि की तथा सोम के अन्त में त्रिगुण की स्थापना करके, सद्योजातं प्रपद्यामि इस मन्त्र से परमेश्वर का आवाहन करके —
श्लोक 50 (shiva.rudra.11.50)
वामदेवेन मन्त्रेण तिष्ठेच्चैवासनोपरि । सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरोधयेत्
vāmadevena mantreṇa tiṣṭheccaivāsanopari | sānnidhyaṁ rudragāyatryā aghoreṇa nirodhayet
वामदेव मन्त्र से उन्हें आसन पर स्थापित करना चाहिए; रुद्र-गायत्री से सान्निध्य लाना चाहिए, और अघोर मन्त्र से उसे स्थिर करना चाहिए।
श्लोक 51 (shiva.rudra.11.51)
ईशानः सर्वविद्यानामिति मन्त्रेण पूजयेत् । पाद्यमाचनीयं च विधायार्घ्यं प्रदापयेत्
īśānaḥ sarvavidyānāmiti mantreṇa pūjayet | pādyamācanīyaṁ ca vidhāyārghyaṁ pradāpayet
ईशानः सर्वविद्यानाम् इस मन्त्र से पूजा करनी चाहिए; पाद्य और आचमनीय जल देकर अर्घ्य अर्पित करना चाहिए।
श्लोक 52 (shiva.rudra.11.52)
स्थापयेद्विधिना रुद्रं गन्धचन्दनवारिणा । पञ्चगव्यविधानेन गृह्यपात्रेऽभिमन्त्र्य च ॥
sthāpayedvidhinā rudraṁ gandhacandanavāriṇā | pañcagavyavidhānena gṛhyapātre'bhimantrya ca ||
विधिपूर्वक गन्ध-चन्दन युक्त जल से रुद्र की स्थापना करनी चाहिए; तथा पञ्चगव्य-विधि से पात्र को मन्त्रों से अभिमन्त्रित करके —
श्लोक 53 (shiva.rudra.11.53)
प्रणवेनैव गव्येन स्नापयेत्पयसा च तम् । दध्ना च मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन तु
praṇavenaiva gavyena snāpayetpayasā ca tam | dadhnā ca madhunā caiva tathā cekṣurasena tu
प्रणव मन्त्र से ही गव्य पदार्थों — दूध, दही, मधु और इक्षुरस से उनका स्नान कराना चाहिए।
श्लोक 54 (shiva.rudra.11.54)
घृतेन तु तथा पूज्यं सर्वकामहितावहम् । पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत्
ghṛtena tu tathā pūjyaṁ sarvakāmahitāvaham | puṇyairdravyairmahādevaṁ praṇavenābhiṣecayet
तथा घृत से भी, समस्त कामनाओं का हित करने वाले पूज्य महादेव का पवित्र द्रव्यों से प्रणव मन्त्र द्वारा अभिषेक करना चाहिए।
श्लोक 55 (shiva.rudra.11.55)
पवित्रजलभाण्डेषु मन्त्रैः तोयं क्षिपेत्ततः । शुद्धीकृत्य यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः
pavitrajalabhāṇḍeṣu mantraiḥ toyaṁ kṣipettataḥ | śuddhīkṛtya yathānyāyaṁ sitavastreṇa sādhakaḥ
तत्पश्चात् साधक पवित्र जल-पात्रों में मन्त्रों सहित जल डाले, उसे विधिपूर्वक शुद्ध करके श्वेत वस्त्र से छानकर।
श्लोक 56 (shiva.rudra.11.56)
तावद् दूरं न कर्तव्यं न यावच्चन्दनं क्षिपेत् । तन्दुलैः सुन्दरैस्तत्र पूजयेच्छङ्करं मुदा
tāvad dūraṁ na kartavyaṁ na yāvaccandanaṁ kṣipet | tandulaiḥ sundaraistatra pūjayecchaṅkaraṁ mudā
जब तक चन्दन अर्पित न हो, तब तक दूर नहीं जाना चाहिए; वहाँ सुन्दर अक्षतों (चावल) से प्रसन्नतापूर्वक शंकर की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 57 (shiva.rudra.11.57)
कुशापामार्गकर्पूरजातिचम्पकपाटलैः । करवीरैः सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः
kuśāpāmārgakarpūrajāticampakapāṭalaiḥ | karavīraiḥ sitaiścaiva mallikākamalotpalaiḥ
कुश, अपामार्ग, कर्पूर, जाती, चम्पा, पाटल, कनेर, श्वेत पुष्पों, मल्लिका, कमल और उत्पल (नील कमल) से —
श्लोक 58 (shiva.rudra.11.58)
अपूर्वपुष्पैर्विविधैश्चन्दनाद्यैस्तथैव च । जलेन जलधारां च कल्पयेत्परमेश्वरे
apūrvapuṣpairvividhaiścandanādyaistathaiva ca | jalena jaladhārāṁ ca kalpayetparameśvare
अपूर्व एवं विविध पुष्पों तथा चन्दन आदि से, और जल से परमेश्वर पर जलधारा अर्पित करनी चाहिए।
श्लोक 59 (shiva.rudra.11.59)
पात्रैश्च विविधैर्देवं स्नापयेच्च महेश्वरम् । मन्त्रपूर्वं प्रकर्तव्या पूजा सर्वफलप्रदा
pātraiśca vividhairdevaṁ snāpayecca maheśvaram | mantrapūrvaṁ prakartavyā pūjā sarvaphalapradā
विविध पात्रों से भगवान् महेश्वर का स्नान कराना चाहिए; सर्वफलदायिनी यह पूजा मन्त्रपूर्वक करनी चाहिए।
श्लोक 60 (shiva.rudra.11.60)
मन्त्रांश्च तुभ्यं तांस्तात सर्वकामार्थसिद्धये । प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानतया शृणु
mantrāṁśca tubhyaṁ tāṁstāta sarvakāmārthasiddhaye | pravakṣyāmi samāsena sāvadhānatayā śṛṇu
हे तात! अब मैं तुम्हें सर्वकामना और प्रयोजन की सिद्धि के लिए वे मन्त्र संक्षेप में बताता हूँ; सावधानीपूर्वक सुनो।
श्लोक 61 (shiva.rudra.11.61)
पवमानेन मन्त्रेण तथा वाङ्मयकेन च । रुद्रेण नीलरुद्रेण सुशुक्लेन शुभेन च
pavamānena mantreṇa tathā vāṅmayakena ca | rudreṇa nīlarudreṇa suśuklena śubhena ca
पवमान मन्त्र से, तथा वाङ्मयक मन्त्र से; रुद्र, नीलरुद्र और शुभ सुशुक्ल मन्त्र से —
श्लोक 62 (shiva.rudra.11.62)
होतारेण तथा शीर्ष्णा शुभेनाथर्वणेन च । शान्त्या वाथ पुनः शान्त्या भारुण्डेनारुणेन च
hotāreṇa tathā śīrṣṇā śubhenātharvaṇena ca | śāntyā vātha punaḥ śāntyā bhāruṇḍenāruṇena ca
होतृ मन्त्र से, शीर्ष मन्त्र से, शुभ आथर्वण मन्त्र से; शान्ति और पुनः शान्ति मन्त्र से, भारुण्ड और अरुण मन्त्र से —
श्लोक 63 (shiva.rudra.11.63)
अर्थाभीष्टेन साम्ना च तथा देवव्रतेन च
arthābhīṣṭena sāmnā ca tathā devavratena ca
अर्थाभीष्ट साम से, और देवव्रत मन्त्र से भी —
श्लोक 64 (shiva.rudra.11.64)
रथन्तरेण पुष्पेण सूक्तेन पुरुषेण च । मृत्युञ्जयेन मन्त्रेण तथा पञ्चाक्षरेण च
rathantareṇa puṣpeṇa sūktena puruṣeṇa ca | mṛtyuñjayena mantreṇa tathā pañcākṣareṇa ca
रथन्तर, पुष्प सूक्त और पुरुष सूक्त से; मृत्युञ्जय मन्त्र से, तथा पञ्चाक्षर मन्त्र से भी —
श्लोक 65 (shiva.rudra.11.65)
जलधाराः सहस्रेण शतेनैकोत्तरेण वा । कर्तव्या वेदमार्गेण नामभिर्वाथ वा पुनः
jaladhārāḥ sahasreṇa śatenaikottareṇa vā | kartavyā vedamārgeṇa nāmabhirvātha vā punaḥ
वेद-मार्ग के अनुसार सहस्र बार, अथवा एक सौ एक बार जलधाराएँ अर्पित करनी चाहिए, अथवा सहस्र नामों द्वारा भी।
श्लोक 66 (shiva.rudra.11.66)
ततश्चन्दनपुष्पादि रोपणीयं शिवोपरि । दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकं तथा
tataścandanapuṣpādi ropaṇīyaṁ śivopari | dāpayetpraṇavenaiva mukhavāsādikaṁ tathā
तत्पश्चात् चन्दन, पुष्प आदि शिव पर अर्पित करने चाहिए; तथा प्रणव मन्त्र से ही मुखवास (सुगन्धित सामग्री) आदि भी अर्पित करनी चाहिए।
श्लोक 67 (shiva.rudra.11.67)
ततः स्फटिकसङ्काशं देवं निष्कलमक्षयम् । कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम्
tataḥ sphaṭikasaṅkāśaṁ devaṁ niṣkalamakṣayam | kāraṇaṁ sarvalokānāṁ sarvalokamayaṁ param
तत्पश्चात् स्फटिक के समान, निष्कल, अक्षय, समस्त लोकों के कारण, सर्वलोकमय उस परम देव का ध्यान करना चाहिए —
श्लोक 68 (shiva.rudra.11.68)
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविष्ण्वाद्यैरपि देवैरगोचरम् । वेदविद्भिर्हि वेदान्ते त्वगोचरमिति स्मृतम्
brahmendropendraviṣṇvādyairapi devairagocaram | vedavidbhirhi vedānte tvagocaramiti smṛtam
जो ब्रह्मा, इन्द्र, उपेन्द्र, विष्णु आदि देवताओं के लिए भी अगोचर हैं; वेद के ज्ञाताओं द्वारा वेदान्त में जिन्हें अगोचर ही कहा गया है।
श्लोक 69 (shiva.rudra.11.69)
आदिमध्यान्तरहितं भेषजं सर्वरोगिणाम् । शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिङ्गं व्यवस्थितम्
ādimadhyāntarahitaṁ bheṣajaṁ sarvarogiṇām | śivatattvamiti khyātaṁ śivaliṅgaṁ vyavasthitam
आदि, मध्य और अन्त से रहित, समस्त रोगियों के लिए औषधि-स्वरूप — शिवतत्त्व नाम से विख्यात यह शिवलिङ्ग के रूप में स्थित है।
श्लोक 70 (shiva.rudra.11.70)
प्रणवेनैव मन्त्रेण पूजयेल्लिङ्गमूर्द्धनि । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ताम्बूलैः सुन्दरैस्तथा
praṇavenaiva mantreṇa pūjayelliṅgamūrddhani | dhūpairdīpaiśca naivedyaistāmbūlaiḥ sundaraistathā
प्रणव मन्त्र से ही लिङ्ग के शीर्ष भाग की पूजा करनी चाहिए; तथा धूप, दीप, नैवेद्य और सुन्दर ताम्बूल से भी।
श्लोक 71 (shiva.rudra.11.71)
नीराजनेन रम्येण यथोक्तविधिना ततः । नमस्कारैः स्तवैश्चान्यैर्मन्त्रैर्नानाविधैरपि
nīrājanena ramyeṇa yathoktavidhinā tataḥ | namaskāraiḥ stavaiścānyairmantrairnānāvidhairapi
तत्पश्चात् विधिवत् सुन्दर आरती से, प्रणामों से, तथा अन्य स्तोत्रों और नाना प्रकार के मन्त्रों से भी —
श्लोक 72 (shiva.rudra.11.72)
अर्घ्यं दत्त्वा तु पुष्पाणि पादयोः सुविकीर्य च । प्रणिपत्य च देवेशमात्मनाराधयेच्छिवम्
arghyaṁ dattvā tu puṣpāṇi pādayoḥ suvikīrya ca | praṇipatya ca deveśamātmanārādhayecchivam
अर्घ्य देकर, चरणों में भलीभाँति पुष्प बिखेरकर, तथा प्रणाम करके, देवेश शिव की अपनी आत्मा से आराधना करनी चाहिए।
श्लोक 73 (shiva.rudra.11.73)
हस्ते गृहीत्वा पुष्पाणि समुत्थाय कृताञ्जलिः । प्रार्थयेत्पुनरीशानं मन्त्रेणानेन शङ्करम्
haste gṛhītvā puṣpāṇi samutthāya kṛtāñjaliḥ | prārthayetpunarīśānaṁ mantreṇānena śaṅkaram
हाथ में पुष्प लेकर, उठकर, हाथ जोड़कर, इस मन्त्र से पुनः ईशान शंकर से प्रार्थना करनी चाहिए।
श्लोक 74 (shiva.rudra.11.74)
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शङ्कर
ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṁ mayā | kṛtaṁ tadastu saphalaṁ kṛpayā tava śaṅkara
हे शंकर! अज्ञानवश अथवा ज्ञानपूर्वक मैंने जो जप-पूजा आदि किया है, वह आपकी कृपा से सफल हो।
श्लोक 75 (shiva.rudra.11.75)
पठित्वैवं च पुष्पाणि शिवोपरि मुदा न्यसेत् । ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा ह्याशिषो विविधास्तथा
paṭhitvaivaṁ ca puṣpāṇi śivopari mudā nyaset | tataḥ svastyayanaṁ kṛtvā hyāśiṣo vividhāstathā
यह पढ़कर प्रसन्नतापूर्वक शिव पर पुष्प अर्पित करने चाहिए; तत्पश्चात् स्वस्त्ययन करके तथा विविध आशीर्वाद देकर —
श्लोक 76 (shiva.rudra.11.76)
मार्जनं तु ततः कार्यं शिवस्योपरि वै पुनः । नमस्कारं ततः क्षान्तिं पुनरागमनाय च
mārjanaṁ tu tataḥ kāryaṁ śivasyopari vai punaḥ | namaskāraṁ tataḥ kṣāntiṁ punarāgamanāya ca
तत्पश्चात् शिव पर पुनः मार्जन (जल-सिंचन) करना चाहिए; फिर नमस्कार, फिर क्षमा-याचना, और पुनः आगमन के लिए प्रार्थना।
श्लोक 77 (shiva.rudra.11.77)
अघोरमन्त्रमुच्चार्य नमस्कारं प्रकल्पयेत् । प्रार्थयेच्च पुनस्तत्र सर्वभावसमन्वितः
aghoramantramuccārya namaskāraṁ prakalpayet | prārthayecca punastatra sarvabhāvasamanvitaḥ
अघोर मन्त्र का उच्चारण करके नमस्कार करना चाहिए; और वहाँ सम्पूर्ण भाव से युक्त होकर पुनः प्रार्थना करनी चाहिए।
श्लोक 78 (shiva.rudra.11.78)
शिवे भक्तिः शिवे भक्तिः शिवे भक्तिर्भवे भवे । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम
śive bhaktiḥ śive bhaktiḥ śive bhaktirbhave bhave | anyathā śaraṇaṁ nāsti tvameva śaraṇaṁ mama
शिव में भक्ति, शिव में भक्ति, शिव में भक्ति — जन्म-जन्म में हो! इसके अतिरिक्त अन्य कोई शरण नहीं है; आप ही मेरी शरण हैं।
श्लोक 79 (shiva.rudra.11.79)
इति सम्प्रार्थ्य देवेशं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । पूजयेत्परया भक्त्या गलनादैर्विशेषतः
iti samprārthya deveśaṁ sarvasiddhipradāyakam | pūjayetparayā bhaktyā galanādairviśeṣataḥ
इस प्रकार समस्त सिद्धियों को देने वाले देवेश से प्रार्थना करके, परम भक्ति से तथा विशेष रूप से घोष-ध्वनियों के साथ उनकी पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 80 (shiva.rudra.11.80)
नमस्कारं ततः कृत्वा परिवारगणैः सह । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा कार्यं कुर्याद्यथासुखम्
namaskāraṁ tataḥ kṛtvā parivāragaṇaiḥ saha | praharṣamatulaṁ labdhvā kāryaṁ kuryādyathāsukham
तत्पश्चात् परिवार-गणों सहित नमस्कार करके, अतुल हर्ष प्राप्त कर, यथासुख अपना कार्य करना चाहिए।
श्लोक 81 (shiva.rudra.11.81)
एवं यः पूजयेन्नित्यं शिवभक्तिपरायणः । तस्य वै सकला सिद्धिर्जायते तु पदे पदे
evaṁ yaḥ pūjayennityaṁ śivabhaktiparāyaṇaḥ | tasya vai sakalā siddhirjāyate tu pade pade
जो इस प्रकार शिव-भक्ति में तत्पर होकर नित्य पूजा करता है, उसे पद-पद पर समस्त सिद्धियाँ प्राप्त होती हैं।
श्लोक 82 (shiva.rudra.11.82)
वाग्मी स जायते तस्य मनोऽभीष्टफलं ध्रुवम् । रोगं दुःखं च शोकं च ह्युद्वेगं कृत्रिमं तथा
vāgmī sa jāyate tasya mano'bhīṣṭaphalaṁ dhruvam | rogaṁ duḥkhaṁ ca śokaṁ ca hyudvegaṁ kṛtrimaṁ tathā
वह वाक्पटु हो जाता है; उसे निश्चय ही मनोवांछित फल की प्राप्ति होती है; रोग, दुःख, शोक, उद्वेग तथा कृत्रिम कष्ट —
श्लोक 83 (shiva.rudra.11.83)
कौटिल्यं च गरं चैव यद्यदुःखमुपस्थितम् । तद्दुःखं नाशयत्येव शिवः शिवकरः परः
kauṭilyaṁ ca garaṁ caiva yadyaduḥkhamupasthitam | tadduḥkhaṁ nāśayatyeva śivaḥ śivakaraḥ paraḥ
कुटिलता, विष, और जो-जो भी दुःख उपस्थित हो, उस समस्त दुःख को परम कल्याणकारी शिव नष्ट कर देते हैं।
श्लोक 84 (shiva.rudra.11.84)
कल्याणं जायते तस्य शुक्लपक्षे यथा शशी । वर्धते सद्गुणस्तत्र ध्रुवं शङ्करपूजनात्
kalyāṇaṁ jāyate tasya śuklapakṣe yathā śaśī | vardhate sadguṇastatra dhruvaṁ śaṅkarapūjanāt
उसका कल्याण शुक्लपक्ष के चन्द्रमा के समान बढ़ता है; शंकर की पूजा से उसमें सद्गुण निश्चय ही वृद्धि को प्राप्त होते हैं।
श्लोक 85 (shiva.rudra.11.85)
इति पूजाविधिः शम्भोः प्रोक्तस्ते मुनिसत्तम । अतः परं च शुश्रूषुः किं प्रष्टासि च नारद
iti pūjāvidhiḥ śambhoḥ proktaste munisattama | ataḥ paraṁ ca śuśrūṣuḥ kiṁ praṣṭāsi ca nārada
हे मुनिसत्तम! इस प्रकार तुम्हें शम्भु की पूजा-विधि बताई गई। हे नारद! इसके आगे और सुनने की इच्छा वाले तुम और क्या पूछोगे?