रुद्र संहिता · अध्याय 12
पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.12.1)
नारद उवाच । ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । एतदेव पुनः सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे
nārada uvāca | brahmanprajāpate tāta dhanyastvaṁ śivasaktadhīḥ | etadeva punaḥ samyagbrūhi me vistarādvidhe
नारद जी ने कहा — हे ब्रह्मन्! हे प्रजापते! हे तात! धन्य हैं आप, जिनकी बुद्धि शिव में अनुरक्त है। हे विधे! यही बात पुनः मुझे विस्तारपूर्वक भलीभाँति बताइए।
श्लोक 2 (shiva.rudra.12.2)
ब्रह्मोवाच । एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः । निर्जरांश्चावदं प्रीत्या सुवचः पद्मसम्भवः
brahmovāca | ekasminsamaye tāta ṛṣīnāhūya sarvataḥ | nirjarāṁścāvadaṁ prītyā suvacaḥ padmasambhavaḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — हे तात! एक समय मैंने, कमल से उत्पन्न हुए ने, सब ऋषियों और देवताओं को सब ओर से बुलाकर प्रेमपूर्वक यह सुन्दर वचन कहा।
श्लोक 3 (shiva.rudra.12.3)
यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः । आगन्तव्यं मया सार्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः
yadi nityasukhe śraddhā yadi siddheśca kāmukāḥ | āgantavyaṁ mayā sārdhaṁ tīraṁ kṣīrapayonidheḥ
"यदि नित्य सुख में श्रद्धा हो, यदि सिद्धि की कामना हो, तो मेरे साथ क्षीरसागर के तट पर चलना चाहिए।"
श्लोक 4 (shiva.rudra.12.4)
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह । यत्रास्ते भगवान्विष्णुः सर्वेषां हितकारकः
ityetadvacanaṁ śrutvā gatāste hi mayā saha | yatrāste bhagavānviṣṇuḥ sarveṣāṁ hitakārakaḥ
यह वचन सुनकर वे मेरे साथ वहाँ गए, जहाँ सबका हित करने वाले भगवान् विष्णु विराजमान हैं।
श्लोक 5 (shiva.rudra.12.5)
तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं जनार्दनम् । उपतस्थुः सुरा नत्वा सुकृताञ्जलयो मुने
tatra gatvā jagannāthaṁ devadevaṁ janārdanam | upatasthuḥ surā natvā sukṛtāñjalayo mune
हे मुने! वहाँ जाकर देवगण जगन्नाथ, देवदेव जनार्दन को प्रणाम करके भलीभाँति हाथ जोड़कर उनके समीप उपस्थित हुए।
श्लोक 6 (shiva.rudra.12.6)
तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरन् शिवपदाम्भोजमब्रवीत्परमं वचः
tāndṛṣṭvā ca tadā viṣṇurbrahmādyānamarānsthitān | smaran śivapadāmbhojamabravītparamaṁ vacaḥ
उन्हें, ब्रह्मा आदि देवताओं को खड़ा देखकर, विष्णु ने शिव के चरणकमल का स्मरण करते हुए यह परम वचन कहा।
श्लोक 7 (shiva.rudra.12.7)
विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना
viṣṇuruvāca | kimarthamāgatā yūyaṁ brahmādyāśca surarṣayaḥ | sarvaṁ vadata tatprītyā kiṁ kāryaṁ vidyate'dhunā
विष्णु ने कहा — हे ब्रह्मा आदि देवर्षियो! आप सब किसलिए आए हैं? प्रेमपूर्वक सब कुछ कहिए — अभी क्या प्रयोजन है?
श्लोक 8 (shiva.rudra.12.8)
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः । पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना ॥ विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्
brahmovāca | iti pṛṣṭāstadā tena viṣṇunā ca mayā surāḥ | punaḥ praṇamya taṁ prītyā kiṁ kāryaṁ vidyate'dhunā || vinivedayituṁ kāryaṁ hyabruvanvacanaṁ śubham
ब्रह्मा जी ने कहा — इस प्रकार विष्णु द्वारा पूछे जाने पर, हम देवगण और मैं, पुनः प्रेमपूर्वक उन्हें प्रणाम करके, अपना प्रयोजन निवेदन करने हेतु यह शुभ वचन बोले।
श्लोक 9 (shiva.rudra.12.9)
देवा ऊचुः । नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखापहारिणी
devā ūcuḥ | nityaṁ sevā tu kasyaiva kāryā duḥkhāpahāriṇī
देवताओं ने कहा — "किसकी ऐसी नित्य सेवा करनी चाहिए, जो दुःख का हरण करने वाली हो?"
श्लोक 10 (shiva.rudra.12.10)
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्
ityetadvacanaṁ śrutvā bhagavānbhaktavatsalaḥ | sāmarasya mama prītyā kṛpayā vākyamabravīt
यह वचन सुनकर भक्तवत्सल भगवान् ने देवताओं सहित मुझसे प्रेमपूर्वक कृपा करते हुए यह वचन कहा।
श्लोक 11 (shiva.rudra.12.11)
श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मन् शृणु सुरैः सम्यक् श्रुतं च भवता पुरा । तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः
śrībhagavānuvāca | brahman śṛṇu suraiḥ samyak śrutaṁ ca bhavatā purā | tathāpi kathyate tubhyaṁ devebhyaśca tathā punaḥ
श्री भगवान् ने कहा — हे ब्रह्मन्! सुनो, यह देवताओं द्वारा और आपके द्वारा भी पहले भलीभाँति सुना जा चुका है; फिर भी आपको और देवताओं को पुनः बताया जाता है।
श्लोक 12 (shiva.rudra.12.12)
दृष्टं च दृश्यतेऽद्यैव किं पुनः पृच्छ्यतेऽधुना । ब्रह्मन्देवैः समस्तैश्च बहुधा कार्यतत्परैः
dṛṣṭaṁ ca dṛśyate'dyaiva kiṁ punaḥ pṛcchyate'dhunā | brahmandevaiḥ samastaiśca bahudhā kāryatatparaiḥ
यह देखा हुआ है, और आज भी देखा जा रहा है — फिर हे ब्रह्मन्! अनेक प्रकार से कार्यों में तत्पर समस्त देवताओं द्वारा अब पुनः क्यों पूछा जाता है?
श्लोक 13 (shiva.rudra.12.13)
सेव्यः सेव्यः सदा देवः शङ्करः सर्वदुःखहा । ममापि कथितं तेन ब्रह्मणोऽपि विशेषतः
sevyaḥ sevyaḥ sadā devaḥ śaṅkaraḥ sarvaduḥkhahā | mamāpi kathitaṁ tena brahmaṇo'pi viśeṣataḥ
समस्त दुःखों को हरने वाले शंकर देव सदा सेवनीय हैं, सदा सेवनीय हैं — यह बात मुझे और विशेष रूप से ब्रह्मा को भी उन्हीं के द्वारा कही गई थी।
श्लोक 14 (shiva.rudra.12.14)
प्रस्तुतं चैव दृष्टं वः सर्वं दृष्टान्तमद्भुतम् । त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः
prastutaṁ caiva dṛṣṭaṁ vaḥ sarvaṁ dṛṣṭāntamadbhutam | tyājyaṁ tadarcanaṁ naiva kadāpi sukhamīpsubhiḥ
यह अद्भुत दृष्टान्त तुम सबके द्वारा देखा और प्रस्तुत किया जा चुका है, कि सुख चाहने वालों को उनकी वह अर्चना कभी भी नहीं त्यागनी चाहिए।
श्लोक 15 (shiva.rudra.12.15)
सन्त्यज्य देवदेवेशं लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम् । तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबान्धवाः
santyajya devadeveśaṁ liṅgamūrtiṁ maheśvaram | tāraputrāstathaivaite naṣṭāste'pi sabāndhavāḥ
देवाधिदेव लिङ्गमूर्ति महेश्वर को त्यागकर तारकासुर के पुत्र भी इसी प्रकार अपने बन्धु-बान्धवों सहित नष्ट हो गए।
श्लोक 16 (shiva.rudra.12.16)
मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः । सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा
mayā ca mohitāste vai māyayā dūrataḥ kṛtāḥ | sarve vinaṣṭāḥ pradhvastāḥ śivena rahitā yadā
वे मेरे द्वारा मोहित हुए और माया से दूर कर दिए गए; शिव से रहित होने पर वे सभी विनष्ट और ध्वस्त हो गए।
श्लोक 17 (shiva.rudra.12.17)
तस्मात्सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिधरो हरः । सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तम
tasmātsadā pūjanīyo liṅgamūrtidharo haraḥ | sevanīyo viśeṣeṇa śraddhayā devasattama
इसलिए, हे देवश्रेष्ठ! लिङ्गमूर्तिधारी हर सदा पूजनीय हैं; उनकी विशेष रूप से श्रद्धापूर्वक सेवा करनी चाहिए।
श्लोक 18 (shiva.rudra.12.18)
शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः । अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया
śarvaliṅgārcanādeva devā daityāśca sattamāḥ | ahaṁ tvaṁ ca tathā brahmankathaṁ tadvismṛtaṁ tvayā
शर्व के लिङ्ग की अर्चना से ही, हे देवश्रेष्ठो, देवता और दैत्य — मैं और तुम भी, हे ब्रह्मन् — (अपनी स्थिति को प्राप्त हुए); तुमने यह कैसे भुला दिया?
श्लोक 19 (shiva.rudra.12.19)
तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना । तस्मात् ब्रह्मन्सुरैः शर्वः सर्वकामफलेप्सया
talliṅgamarcayennityaṁ yena kenāpi hetunā | tasmāt brahmansuraiḥ śarvaḥ sarvakāmaphalepsayā
जिस किसी भी कारण से हो, उस लिङ्ग की नित्य अर्चना करनी चाहिए; इसलिए, हे ब्रह्मन्! देवताओं को समस्त कामनाओं के फल की इच्छा से शर्व की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 20 (shiva.rudra.12.20)
सा हानिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता । यन्मुहूर्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्
sā hānistanmahāchidraṁ sāndhatā sā ca mugdhatā | yanmuhūrtaṁ kṣaṇaṁ vāpi śivaṁ naiva samarcayet
वही हानि है, वही महान् छिद्र (दोष) है, वही अन्धता और वही मूढ़ता है, जब कोई मुहूर्तमात्र या क्षणमात्र के लिए भी शिव की अर्चना न करे।
श्लोक 21 (shiva.rudra.12.21)
भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्य भाजनाः
bhavabhaktiparā ye ca bhavapraṇatacetasaḥ | bhavasaṁsmaraṇā ye ca na te duḥkhasya bhājanāḥ
जो भव (शिव) की भक्ति में लीन हैं, जिनका चित्त भव के प्रति नत है, और जो भव का सतत स्मरण करते हैं, वे दुःख के भाजन नहीं होते।
श्लोक 22 (shiva.rudra.12.22)
भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः । धनं च तुष्टिपर्यन्तं पुत्रपौत्रादिसन्ततिः
bhavanāni manojñāni manojñābharaṇāḥ striyaḥ | dhanaṁ ca tuṣṭiparyantaṁ putrapautrādisantatiḥ
मनोहर भवन, मनोहर आभूषणों से युक्त स्त्रियाँ, सन्तोषपर्यन्त धन, तथा पुत्र-पौत्रादि सन्तति —
श्लोक 23 (shiva.rudra.12.23)
आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् । ये वाञ्छन्ति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्
ārogyaṁ ca śarīraṁ ca pratiṣṭhāṁ cāpyalaukikīm | ye vāñchanti mahābhāgāḥ sukhaṁ vā tridaśālayam
आरोग्य, शरीर की स्वस्थता, तथा अलौकिक प्रतिष्ठा — जिन महाभागों को इनकी अथवा सुख की, अथवा स्वर्गलोक की कामना है —
श्लोक 24 (shiva.rudra.12.24)
अन्ते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः । पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयन्ति सदाशिवम्
ante muktiphalaṁ caiva bhaktiṁ vā parameśituḥ | pūrvapuṇyātirekeṇa te'rcayanti sadāśivam
और अन्त में मुक्ति का फल अथवा परमेश्वर की भक्ति भी — ऐसे लोग पूर्वजन्म के पुण्य की अधिकता से सदाशिव की अर्चना करते हैं।
श्लोक 25 (shiva.rudra.12.25)
योऽर्चयेच्छिवलिङ्गं वै नित्यं भक्तिपरायणः । तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते
yo'rcayecchivaliṅgaṁ vai nityaṁ bhaktiparāyaṇaḥ | tasya vai saphalā siddhirna sa pāpaiḥ prayujyate
जो भक्तिपरायण होकर नित्य शिवलिङ्ग की अर्चना करता है, उसकी सिद्धि निश्चय ही सफल होती है, और वह पापों से लिप्त नहीं होता।
श्लोक 26 (shiva.rudra.12.26)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिङ्गानि प्रार्थयामासुः सर्वकामाप्तये नृणाम्
brahmovāca | ityuktāśca tadā devāḥ praṇipatya hariṁ svayam | liṅgāni prārthayāmāsuḥ sarvakāmāptaye nṛṇām
ब्रह्मा जी ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर देवताओं ने स्वयं हरि को प्रणाम करके, मनुष्यों की सर्वकामना-सिद्धि हेतु लिङ्गों की प्रार्थना की।
श्लोक 27 (shiva.rudra.12.27)
तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णुर्विश्वकर्माणमब्रवीत् । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः
tacchrutvā ca tadā viṣṇurviśvakarmāṇamabravīt | ahaṁ ca muniśārdūla jīvoddhāraparāyaṇaḥ
यह सुनकर विष्णु ने विश्वकर्मा से कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! मैं भी जीवों के उद्धार में तत्पर हूँ —
श्लोक 28 (shiva.rudra.12.28)
विश्वकर्मन्यथा शम्भोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिङ्गानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम
viśvakarmanyathā śambhoḥ kalpayitvā śubhāni ca | liṅgāni sarvadevebhyo deyāni vacanānmama
"हे विश्वकर्मन्! शम्भु के शुभ लिङ्ग बनाकर, मेरे वचन से वे समस्त देवताओं को देने चाहिए।"
श्लोक 29 (shiva.rudra.12.29)
ब्रह्मोवाच । लिङ्गानि कल्पयित्वैवमधिकारानुरूपतः । विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः
brahmovāca | liṅgāni kalpayitvaivamadhikārānurūpataḥ | viśvakarmā dadau tebhyo niyogānmama vā hareḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — इस प्रकार अधिकार के अनुरूप लिङ्गों को बनाकर विश्वकर्मा ने मेरे या हरि के आदेश से उन्हें प्रदान किया।
श्लोक 30 (shiva.rudra.12.30)
तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम । पद्मरागमयं शक्रो हैमं विश्रवसः सुतः
tadeva kathayāmyadya śrūyatāmṛṣisattama | padmarāgamayaṁ śakro haimaṁ viśravasaḥ sutaḥ
हे ऋषिश्रेष्ठ! अब वही बताता हूँ, सुनिए — इन्द्र को पद्मराग-मणि का, विश्रवा-पुत्र (कुबेर) को स्वर्ण का लिङ्ग मिला।
श्लोक 31 (shiva.rudra.12.31)
पीतं मणिमयं धर्मो वरुणः श्यामलं शिवम् । इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा
pītaṁ maṇimayaṁ dharmo varuṇaḥ śyāmalaṁ śivam | indranīlamayaṁ viṣṇurbrahmā hemamayaṁ tathā
धर्म (यम) को पीत मणि का, वरुण को श्यामल शुभ रंग का, विष्णु को इन्द्रनील का, और ब्रह्मा को भी स्वर्ण का लिङ्ग मिला।
श्लोक 32 (shiva.rudra.12.32)
विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च । आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने
viśvedevāstathā raupyaṁ vasavaśca tathaiva ca | ārakūṭamayaṁ vāpi pārthivaṁ hyaśvinau mune
विश्वेदेवों को रजत का, वसुओं को भी वैसे ही, और अश्विनीकुमारों को, हे मुने! कांस्य अथवा मिट्टी का लिङ्ग मिला।
श्लोक 33 (shiva.rudra.12.33)
लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् । मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिङ्गं विभावसुः
lakṣmīśca sphāṭikaṁ devī hyādityāstāmranirmitam | mauktikaṁ somarājo vai vajraliṅgaṁ vibhāvasuḥ
देवी लक्ष्मी को स्फटिक का, आदित्यों को ताम्रनिर्मित, चन्द्रमा को मोती का, और विभावसु (अग्नि) को वज्र (हीरे) का लिङ्ग मिला।
श्लोक 34 (shiva.rudra.12.34)
मृण्मयं चैव विप्रेन्द्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च । चान्दनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्
mṛṇmayaṁ caiva viprendrā viprapatnyastathaiva ca | cāndanaṁ ca mayo nāgāḥ pravālamayamādarāt
श्रेष्ठ ब्राह्मणों को मिट्टी का, ब्राह्मण-पत्नियों को भी वैसे ही, मय को चन्दन का, और नागों को आदरपूर्वक मूँगे का लिङ्ग मिला।
श्लोक 35 (shiva.rudra.12.35)
नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा । यक्षा दधिमयं लिङ्गं छाया पिष्टमयं तथा
navanītamayaṁ devī yogī bhasmamayaṁ tathā | yakṣā dadhimayaṁ liṅgaṁ chāyā piṣṭamayaṁ tathā
देवी को नवनीत (मक्खन) का, योगी को भस्म का, यक्षों को दधि का लिङ्ग, और छाया को आटे का लिङ्ग मिला।
श्लोक 36 (shiva.rudra.12.36)
शिवलिङ्गं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् । पारदं पार्थिवं बाणः समर्चति परेऽपि वा
śivaliṅgaṁ ca brahmāṇī ratnaṁ pūjayati dhruvam | pāradaṁ pārthivaṁ bāṇaḥ samarcati pare'pi vā
ब्रह्माणी निश्चय ही शिव के रत्न-लिङ्ग की पूजा करती हैं, और बाण पारद अथवा मिट्टी के अथवा अन्य किसी लिङ्ग की अर्चना करता है।
श्लोक 37 (shiva.rudra.12.37)
एवंविधानि लिङ्गानि दत्तानि विश्वकर्मणा । ते पूजयन्ति सर्वे वै देवा ऋषिगणास्तथा
evaṁvidhāni liṅgāni dattāni viśvakarmaṇā | te pūjayanti sarve vai devā ṛṣigaṇāstathā
इस प्रकार विश्वकर्मा द्वारा दिए गए इन लिङ्गों की पूजा वे सभी देवता और ऋषिगण करते हैं।
श्लोक 38 (shiva.rudra.12.38)
विष्णुर्दत्त्वा च लिङ्गानि देवेभ्यो हितकाम्यया । पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः
viṣṇurdattvā ca liṅgāni devebhyo hitakāmyayā | pūjāvidhiṁ samācaṣṭa brahmaṇe me pinākinaḥ
विष्णु ने देवताओं के हित की कामना से लिङ्ग देकर मुझ ब्रह्मा को पिनाकधारी शिव की पूजा-विधि बताई।
श्लोक 39 (shiva.rudra.12.39)
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः । आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः
tacchrutvā vacanaṁ tasya brahmāhaṁ devasattamaiḥ | āgacchaṁ ca svakaṁ dhāma harṣanirbharamānasaḥ
उनके इस वचन को सुनकर मैं ब्रह्मा देवश्रेष्ठों सहित हर्ष से भरे मन के साथ अपने धाम को लौट आया।
श्लोक 40 (shiva.rudra.12.40)
तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने । शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्
tatrāgatya ṛṣīnsarvāndevāṁścāhaṁ tathā mune | śivapūjāvidhiṁ samyagabruvaṁ sakaleṣṭadam
हे मुने! वहाँ पहुँचकर मैंने समस्त ऋषियों और देवताओं को सबकी इच्छा पूर्ण करने वाली शिव-पूजा-विधि भलीभाँति बताई।
श्लोक 41 (shiva.rudra.12.41)
ब्रह्मोवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः । शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्
brahmovāca | śrūyatāmṛṣayaḥ sarve sāmarāḥ prematatparāḥ | śivapūjāvidhiṁ prītyā kathaye bhuktimuktidam
ब्रह्मा जी ने कहा — "हे देवताओं सहित समस्त ऋषियो, प्रेमपरायण! सुनिए, मैं प्रेमपूर्वक भोग और मोक्ष देने वाली शिव-पूजा-विधि बताता हूँ।"
श्लोक 42 (shiva.rudra.12.42)
मानुषं जन्म सम्प्राप्य दुर्लभं सर्वजन्तुषु । तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः
mānuṣaṁ janma samprāpya durlabhaṁ sarvajantuṣu | tatrāpi satkule devā duṣprāpyaṁ ca munīśvarāḥ
समस्त प्राणियों में दुर्लभ मानव जन्म पाकर, हे देवगण, उसमें भी सत्कुल में जन्म, हे मुनीश्वरो, और भी दुर्लभ है।
श्लोक 43 (shiva.rudra.12.43)
अव्यङ्गं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः । शिवसन्तोषहेतोश्च कर्म स्वोक्तं समाचरेत्
avyaṅgaṁ caiva vipreṣu sācāreṣu sapuṇyataḥ | śivasantoṣahetośca karma svoktaṁ samācaret
अंगहीनता से रहित, सदाचारी और पुण्यवान् ब्राह्मणों में जन्म पाकर, शिव को संतुष्ट करने के लिए अपने लिए कहे गए कर्म का आचरण करना चाहिए।
श्लोक 44 (shiva.rudra.12.44)
यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लङ्घयेत् । यावद्दानस्य सम्पत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्
yadyajjātisamuddiṣṭaṁ tattatkarma na laṅghayet | yāvaddānasya sampattistāvatkarma samāvahet
अपनी जाति के लिए जो-जो कर्म निर्दिष्ट है, उसका उल्लंघन नहीं करना चाहिए; जब तक दान देने की सामर्थ्य हो, तब तक वह कर्म करते रहना चाहिए।
श्लोक 45 (shiva.rudra.12.45)
कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
karmayajñasahasrebhyastapoyajño viśiṣyate | tapoyajñasahasrebhyo japayajño viśiṣyate
हज़ार कर्म-यज्ञों से तपोयज्ञ श्रेष्ठ है; हज़ार तपोयज्ञों से जपयज्ञ श्रेष्ठ है।
श्लोक 46 (shiva.rudra.12.46)
ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् । यतः समरसं स्वेष्टं योगी ध्यानेन पश्यति
dhyānayajñātparaṁ nāsti dhyānaṁ jñānasya sādhanam | yataḥ samarasaṁ sveṣṭaṁ yogī dhyānena paśyati
ध्यानयज्ञ से बढ़कर कुछ नहीं है; ध्यान ही ज्ञान का साधन है, क्योंकि योगी ध्यान के द्वारा ही अपने इष्टदेव को अपने साथ समरस देखता है।
श्लोक 47 (shiva.rudra.12.47)
ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा सन्निहितः शिवः । नास्ति विज्ञानिनां किञ्चित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्
dhyānayajñaratasyāsya sadā sannihitaḥ śivaḥ | nāsti vijñānināṁ kiñcitprāyaścittādiśodhanam
ध्यानयज्ञ में रत रहने वाले के लिए शिव सदा समीप ही रहते हैं; विज्ञानी पुरुषों के लिए प्रायश्चित्त आदि शुद्धि की कोई आवश्यकता ही नहीं रहती।
श्लोक 48 (shiva.rudra.12.48)
विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः । नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुःखं विचारतः
viśuddhā vidyayā ye ca brahmanbrahmavido janāḥ | nāsti kriyā ca teṣāṁ vai sukhaṁ duḥkhaṁ vicārataḥ
हे ब्रह्मन्! जो लोग शुद्ध विद्या से ब्रह्मवेत्ता हो चुके हैं, उनके लिए न तो कोई (अनिवार्य) क्रिया शेष रहती है, और न ही विचार से सुख-दुःख।
श्लोक 49 (shiva.rudra.12.49)
धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा । सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः
dharmādharmau japo homo dhyānaṁ dhyānavidhistathā | sarvadā nirvikārāste vidyayā ca tayāmarāḥ
धर्म-अधर्म, जप, होम, ध्यान और ध्यान-विधि — वे अमर पुरुष उस विद्या के कारण सदा निर्विकार ही रहते हैं।
श्लोक 50 (shiva.rudra.12.50)
परानन्दकरं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् । निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
parānandakaraṁ liṅgaṁ viśuddhaṁ śivamakṣaram | niṣkalaṁ sarvagaṁ jñeyaṁ yogināṁ hṛdi saṁsthitam
परमानन्द देने वाला, विशुद्ध, कल्याणकारी, अक्षय, निष्कल, सर्वव्यापी लिङ्ग योगियों के हृदय में स्थित जानना चाहिए।
श्लोक 51 (shiva.rudra.12.51)
लिङ्गं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यन्तरं मतम्
liṅgaṁ tu dvividhaṁ proktaṁ bāhyamābhyantaraṁ dvijāḥ | bāhyaṁ sthūlaṁ samuddiṣṭaṁ sūkṣmamābhyantaraṁ matam
हे द्विजो! लिङ्ग दो प्रकार का कहा गया है — बाह्य और आभ्यन्तर; बाह्य को स्थूल कहा गया है, और आभ्यन्तर को सूक्ष्म माना गया है।
श्लोक 52 (shiva.rudra.12.52)
कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिङ्गार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः
karmayajñaratā ye ca sthūlaliṅgārcane ratāḥ | asatāṁ bhāvanārthāya sūkṣmeṇa sthūlavigrahāḥ
जो कर्मयज्ञ में रत होकर स्थूल लिङ्ग की अर्चना में लगे हैं, उनके लिए अपरिपक्व भावना के कारण सूक्ष्म के प्रतीकरूप में ही स्थूल विग्रह हैं।
श्लोक 53 (shiva.rudra.12.53)
आध्यात्मिकं तु यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिङ्गे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा
ādhyātmikaṁ tu yalliṅgaṁ pratyakṣaṁ yasya no bhavet | sa talliṅge tathā sthūle kalpayecca na cānyathā
किन्तु जिसे आध्यात्मिक (सूक्ष्म) लिङ्ग प्रत्यक्ष नहीं होता, उसे उसी सूक्ष्म लिङ्ग की स्थूल लिङ्ग में ही कल्पना करनी चाहिए, अन्यथा नहीं।
श्लोक 54 (shiva.rudra.12.54)
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्
jñānināṁ sūkṣmamamalaṁ bhāvātpratyakṣamavyayam | yathā sthūlamayuktānāmutkṛṣṭādau prakalpitam
ज्ञानियों को सूक्ष्म, निर्मल, अव्यय (लिङ्ग) भावना से प्रत्यक्ष होता है, जैसे अयोग्य (अपरिपक्व) पुरुषों के लिए स्थूल रूप ही सर्वोत्तम आलम्बन के रूप में स्थापित किया गया है।
श्लोक 55 (shiva.rudra.12.55)
अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्
aho vicārato nāsti hyanyattatvārthavādinaḥ | niṣkalaṁ sakalaṁ citte sarvaṁ śivamayaṁ jagat
अहो! विचार करने पर तत्त्वार्थ के ज्ञाता के लिए कुछ भी अन्य नहीं है; निष्कल हो या सकल, चित्त में सम्पूर्ण जगत् शिवमय ही है।
श्लोक 56 (shiva.rudra.12.56)
एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोषविकल्पना । विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा
evaṁ jñānavimuktānāṁ nāsti doṣavikalpanā | vidhiścaiva tathā nāsti vihitāvihite tathā
इस प्रकार ज्ञान से मुक्त हुए पुरुषों के लिए न तो दोष की कोई कल्पना रहती है, और न ही कोई विधि, और न विहित-अविहित का भेद।
श्लोक 57 (shiva.rudra.12.57)
यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते । तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते
yathā jaleṣu kamalaṁ salilairnāvalipyate | tathā jñānī gṛhe tiṣṭhankarmaṇā nāvabadhyate
जैसे जल में कमल जल से लिप्त नहीं होता, वैसे ही ज्ञानी पुरुष घर में रहते हुए भी कर्मों से नहीं बंधता।
श्लोक 58 (shiva.rudra.12.58)
इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै । तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः
iti jñānaṁ samutpannaṁ yāvannaiva narasya vai | tāvacca karmaṇā devaṁ śivamārādhayennaraḥ
इस प्रकार जब तक मनुष्य को यह ज्ञान उत्पन्न नहीं होता, तब तक उसे कर्म द्वारा भगवान् शिव की आराधना करनी चाहिए।
श्लोक 59 (shiva.rudra.12.59)
प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु
pratyayārthaṁ ca jagatāmekastho'pi divākaraḥ | eko'pi bahudhā dṛṣṭo jalādhārādivastuṣu
विश्वास उत्पन्न कराने के लिए, एक ही स्थान पर स्थित सूर्य भी जल आदि से भरे पात्रों में अनेक रूपों में दिखाई देता है।
श्लोक 60 (shiva.rudra.12.60)
दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् । तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्
dṛśyate śrūyate loke yadyatsadasadātmakam | tattatsarvaṁ surā vitta paraṁ brahma śivātmakam
हे देवगण! इस लोक में जो-जो सत् या असत् रूप में दिखाई या सुनाई देता है, वह सब परब्रह्म ही है, जो शिवस्वरूप है।
श्लोक 61 (shiva.rudra.12.61)
भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावेऽविचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः
bhedo jalānāṁ loke'sminpratibhāve'vicārataḥ | evamāhustathā cānye sarve vedārthatattvagāḥ
इस लोक में जल में प्रतिबिम्ब का भेद बिना विचार किए ही (सत्य-सा) प्रतीत होता है — ऐसा वेदार्थ के तत्त्वज्ञानी अन्य सभी ने भी कहा है।
श्लोक 62 (shiva.rudra.12.62)
हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः
hṛdi saṁsāriṇaḥ sākṣātsakalaḥ parameśvaraḥ | iti vijñānayuktasya kiṁ tasya pratimādibhiḥ
संसारी जीव के हृदय में साक्षात् सम्पूर्ण परमेश्वर विद्यमान हैं; ऐसा विज्ञान रखने वाले को प्रतिमा आदि से क्या प्रयोजन?
श्लोक 63 (shiva.rudra.12.63)
इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैः समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्
iti vijñānahīnasya pratimākalpanā śubhā | padamuccaiḥ samāroḍhuṁ puṁso hyālambanaṁ smṛtam
किन्तु जिसे यह विज्ञान नहीं है, उसके लिए प्रतिमा की कल्पना शुभ है; वह पुरुष को उच्च पद पर चढ़ने के लिए आलम्बन (सहारा) स्मरण किया गया है।
श्लोक 64 (shiva.rudra.12.64)
आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् । निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्
ālambanaṁ vinā tasya padamuccaiḥ suduṣkaram | nirguṇaprāptaye nṝṇāṁ pratimālambanaṁ smṛtam
आलम्बन के बिना वह उच्च पद अत्यंत दुष्कर है; मनुष्यों को निर्गुण की प्राप्ति के लिए प्रतिमा का आलम्बन आवश्यक स्मरण किया गया है।
श्लोक 65 (shiva.rudra.12.65)
सगुणान्निर्गुणप्राप्तिर्भवतीति सुनिश्चितम् । एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा
saguṇānnirguṇaprāptirbhavatīti suniścitam | evaṁ ca sarvadevānāṁ pratimā pratyayāvahā
सगुण से निर्गुण की प्राप्ति होती है — यह भलीभाँति निश्चित है; इस प्रकार समस्त देवताओं की प्रतिमा विश्वास उत्पन्न कराने वाली है।
श्लोक 66 (shiva.rudra.12.66)
देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् । गन्धचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना
devaścāyaṁ mahīyānvai tasyārthe pūjanaṁ tvidam | gandhacandanapuṣpādi kimarthaṁ pratimāṁ vinā
यह देव महान् ही है; यह गन्ध-चन्दन-पुष्प आदि पूजन उन्हीं के लिए है — प्रतिमा के बिना यह किसलिए होता?
श्लोक 67 (shiva.rudra.12.67)
तावच्च प्रतिमा पूज्या यावद्विज्ञानसम्भवः । ज्ञानाभावे न पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्
tāvacca pratimā pūjyā yāvadvijñānasambhavaḥ | jñānābhāve na pūjyeta patanaṁ tasya niścitam
जब तक विज्ञान उत्पन्न न हो, तब तक प्रतिमा पूजनीय है; ज्ञान के अभाव में उसकी पूजा न करने पर पतन निश्चित है।
श्लोक 68 (shiva.rudra.12.68)
एतस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः । स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः
etasmātkāraṇādviprāḥ śrūyatāṁ paramārthataḥ | svajātyuktaṁ tu yatkarma kartavyaṁ tatprayatnataḥ
इस कारण से, हे विप्रो! परमार्थ सुनिए — अपनी-अपनी जाति के लिए कहा गया जो कर्म है, वह प्रयत्नपूर्वक करना चाहिए।
श्लोक 69 (shiva.rudra.12.69)
यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् । विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः
yatra yatra yathā bhaktiḥ kartavyaṁ pūjanādikam | vinā pūjanadānādi pātakaṁ na ca dūrataḥ
जहाँ-जहाँ जैसी भक्ति हो, वहाँ पूजन आदि करना चाहिए; पूजन-दान आदि के बिना पाप दूर नहीं रहता।
श्लोक 70 (shiva.rudra.12.70)
यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते । गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्
yāvacca pātakaṁ dehe tāvatsiddhirna jāyate | gate ca pātake tasya sarvaṁ ca saphalaṁ bhavet
जब तक शरीर में पाप रहता है, तब तक सिद्धि प्राप्त नहीं होती; परन्तु पाप के दूर होने पर उसका सब कुछ सफल हो जाता है।
श्लोक 71 (shiva.rudra.12.71)
तथा च मलिने वस्त्रे रङ्गः शुभतरो न हि । क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रङ्गः प्रसज्जते
tathā ca maline vastre raṅgaḥ śubhataro na hi | kṣālane hi kṛte śuddhe sarvo raṅgaḥ prasajjate
जैसे मैले वस्त्र पर रंग भलीभाँति नहीं चढ़ता, परन्तु धोकर शुद्ध किए जाने पर वस्त्र पर सम्पूर्ण रंग भलीभाँति चढ़ जाता है —
श्लोक 72 (shiva.rudra.12.72)
तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया । ज्ञानरङ्गः प्रजायेत तदा विज्ञानसम्भवः
tathā ca nirmale dehe devānāṁ samyagarcayā | jñānaraṅgaḥ prajāyeta tadā vijñānasambhavaḥ
वैसे ही देवताओं की भलीभाँति अर्चना से देह के निर्मल होने पर ज्ञान का रंग उत्पन्न होता है, और तभी विज्ञान की उत्पत्ति होती है।
श्लोक 73 (shiva.rudra.12.73)
विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी । ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते
vijñānasya ca sanmūlaṁ bhaktiravyabhicāriṇī | jñānasyāpi ca sanmūlaṁ bhaktirevā'bhidhīyate
विज्ञान की सच्ची जड़ अव्यभिचारिणी भक्ति है; और ज्ञान की भी सच्ची जड़ भक्ति ही कही गई है।
श्लोक 74 (shiva.rudra.12.74)
भक्तेर्मूलं तु सत्कर्म स्वेष्टदेवादिपूजनम् । तन्मूलं सद्गुरुः प्रोक्तस्तन्मूलं सङ्गतिः सताम्
bhaktermūlaṁ tu satkarma sveṣṭadevādipūjanam | tanmūlaṁ sadguruḥ proktastanmūlaṁ saṅgatiḥ satām
भक्ति की जड़ सत्कर्म है — अपने इष्टदेव आदि की पूजा; उसकी जड़ सद्गुरु कही गई है, और उसकी जड़ सत्पुरुषों का सत्संग है।
श्लोक 75 (shiva.rudra.12.75)
सङ्गत्या गुरुराप्येत गुरोर्मन्त्रादिपूजनम् । पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते
saṅgatyā gururāpyeta gurormantrādipūjanam | pūjanājjāyate bhaktirbhaktyā jñānaṁ prajāyate
सत्संग से गुरु प्राप्त होते हैं, गुरु से मन्त्र आदि की पूजा प्राप्त होती है; पूजा से भक्ति उत्पन्न होती है, और भक्ति से ज्ञान उत्पन्न होता है।
श्लोक 76 (shiva.rudra.12.76)
विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् । विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते
vijñānaṁ jāyate jñānātparabrahmaprakāśakam | vijñānaṁ ca yadā jātaṁ tadā bhedo nivartate
ज्ञान से परब्रह्म को प्रकाशित करने वाला विज्ञान उत्पन्न होता है; और जब विज्ञान उत्पन्न हो जाता है, तब भेद निवृत्त हो जाता है।
श्लोक 77 (shiva.rudra.12.77)
भेदे निवृत्ते सकले द्वन्द्वदुःखविहीनता । द्वन्द्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ
bhede nivṛtte sakale dvandvaduḥkhavihīnatā | dvandvaduḥkhavihīnastu śivarūpo bhavatyasau
समस्त भेद के निवृत्त होने पर द्वन्द्व के दुःख से रहितता प्राप्त होती है; और द्वन्द्व के दुःख से रहित पुरुष स्वयं शिवस्वरूप हो जाता है।
श्लोक 78 (shiva.rudra.12.78)
द्वन्द्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः । विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः
dvandvāprāptau na jāyetāṁ sukhaduḥkhe vijānataḥ | vihitāvihite tasya na syātāṁ ca surarṣayaḥ
हे देवर्षियो! ऐसे ज्ञानी पुरुष के लिए सुख-दुःख के द्वन्द्व उत्पन्न नहीं होते, और न ही उसके लिए विहित-अविहित का भेद रहता है।
श्लोक 79 (shiva.rudra.12.79)
ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः । यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः
īdṛśo viralo loke gṛhāśramavivarjitaḥ | yadi loke bhavatyasmindarśanātpāpahārakaḥ
इस लोक में गृहस्थाश्रम से भी विरत ऐसा पुरुष विरला ही होता है; यदि इस संसार में ऐसा कोई हो, तो उसका दर्शन ही पाप का हरण करने वाला होता है।
श्लोक 80 (shiva.rudra.12.80)
तीर्थानि श्लाघयन्तीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् । देवाश्च मुनयः सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्
tīrthāni ślāghayantīha tādṛśaṁ jñānavittamam | devāśca munayaḥ sarve parabrahmātmakaṁ śivam
तीर्थ भी ऐसे परम ज्ञानी की प्रशंसा करते हैं, और समस्त देवता एवं मुनि भी उस शिव की, जो साक्षात् परब्रह्मस्वरूप है।
श्लोक 81 (shiva.rudra.12.81)
तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनन्त्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि
tādṛśāni na tīrthāni na devā mṛcchilāmayāḥ | te punantyurukālena vijñānī darśanādapi
ऐसे तीर्थ नहीं हैं, न ही मिट्टी-पत्थर के देवता हैं, (जो उसके समान हों); वे तीर्थ-प्रतिमाएँ दीर्घकाल में पवित्र करती हैं, जबकि विज्ञानी पुरुष अपने दर्शनमात्र से ही पवित्र कर देता है।
श्लोक 82 (shiva.rudra.12.82)
यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सुप्रीत्या सुरेषु खलु पञ्चसु
yāvadgṛhāśrame tiṣṭhettāvadākārapūjanam | kuryācchreṣṭhasya suprītyā sureṣu khalu pañcasu
जब तक गृहस्थाश्रम में स्थित रहे, तब तक प्रेमपूर्वक पंच देवताओं में श्रेष्ठ की मूर्ति-पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 83 (shiva.rudra.12.83)
अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखाः तृप्ताः सत्यखिलाः सुराः
athavā ca śivaḥ pūjyo mūlamekaṁ viśiṣyate | mūle sikte tathā śākhāḥ tṛptāḥ satyakhilāḥ surāḥ
अथवा शिव अकेले ही पूज्य हैं, क्योंकि जड़ (मूल) ही विशेष महत्त्व रखती है; जड़ के सिंचित होने पर शाखाएँ तो तृप्त होती ही हैं, और वास्तव में समस्त देवता भी तृप्त हो जाते हैं।
श्लोक 84 (shiva.rudra.12.84)
शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः
śākhāsu ca sutṛptāsu mūlaṁ tṛptaṁ na karhicit | evaṁ sarveṣu tṛpteṣu sureṣu munisattamāḥ
किन्तु शाखाओं के भलीभाँति तृप्त होने पर भी जड़ कभी तृप्त नहीं होती; इसी प्रकार, हे मुनिश्रेष्ठो! समस्त देवताओं के तृप्त होने पर भी —
श्लोक 85 (shiva.rudra.12.85)
सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजिताः सर्व एव हि
sarvathā śivatṛptirno vijñeyā sūkṣmabuddhibhiḥ | śive ca pūjite devāḥ pūjitāḥ sarva eva hi
शिव की तृप्ति कदापि नहीं होती — यह सूक्ष्मबुद्धि वालों को समझना चाहिए। परन्तु शिव के पूजित होने पर समस्त देवता निश्चय ही पूजित हो जाते हैं।
श्लोक 86 (shiva.rudra.12.86)
तस्माच्च पूजयेद्देवं शङ्करं लोकशङ्करम् । सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः
tasmācca pūjayeddevaṁ śaṅkaraṁ lokaśaṅkaram | sarvakāmaphalāvāptyai sarvabhūtahite rataḥ
इसलिए लोकों का कल्याण करने वाले शंकर देव की पूजा करनी चाहिए, समस्त प्राणियों के हित में तत्पर रहकर, सर्वकामना के फल की प्राप्ति के लिए।