Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 13

शिव-पूजन-वर्णन

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14

श्लोक 1 (shiva.rudra.13.1)

ब्रह्मोवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । श्रूयतामृषयो देवाःसर्वकामसुखावहम्

brahmovāca | ataḥ paraṁ pravakṣyāmi pūjāvidhimanuttamam | śrūyatāmṛṣayo devāḥsarvakāmasukhāvaham

ब्रह्मा जी ने कहा — इससे आगे मैं वह सर्वश्रेष्ठ पूजा-विधि बताता हूँ; हे ऋषियो, देवगण! सुनिए, यह समस्त कामनाओं का सुख देने वाली है।

श्लोक 2 (shiva.rudra.13.2)

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय संस्मरेत्साम्बकं शिवम् । कुर्यात्तत्प्रार्थनां भक्त्या साञ्जलिर्नतमस्तकः

brāhme muhūrte cotthāya saṁsmaretsāmbakaṁ śivam | kuryāttatprārthanāṁ bhaktyā sāñjalirnatamastakaḥ

ब्रह्म-मुहूर्त में उठकर शिव को अम्बा (उमा) सहित स्मरण करना चाहिए; हाथ जोड़कर मस्तक झुकाए हुए भक्तिपूर्वक उनसे यह प्रार्थना करनी चाहिए।

श्लोक 3 (shiva.rudra.13.3)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश उत्तिष्ठ हृदयेशय । उत्तिष्ठ त्वमुमास्वामिन्ब्रह्माण्डे मङ्गलं कुरु

uttiṣṭhottiṣṭha deveśa uttiṣṭha hṛdayeśaya | uttiṣṭha tvamumāsvāminbrahmāṇḍe maṅgalaṁ kuru

"हे देवेश! उठिए, उठिए! हृदय में शयन करने वाले! उठिए! हे उमा के स्वामी! उठिए और ब्रह्माण्ड में मंगल कीजिए।"

श्लोक 4 (shiva.rudra.13.4)

जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । त्वया महादेव हृदि स्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि

jānāmi dharmaṁ na ca me pravṛttirjānāmyadharmaṁ na ca me nivṛttiḥ | tvayā mahādeva hṛdi sthitena yathā niyukto'smi tathā karomi

"मैं धर्म को जानता हूँ, फिर भी मेरी उसमें प्रवृत्ति नहीं है; मैं अधर्म को जानता हूँ, फिर भी मेरी उससे निवृत्ति नहीं है। हे महादेव! हृदय में स्थित आप जैसे मुझे नियुक्त करते हैं, वैसे ही मैं करता हूँ।"

श्लोक 5 (shiva.rudra.13.5)

इत्युक्त्वा वचनं भक्त्या स्मृत्वा च गुरुपादके । बहिर्गच्छेद्दक्षिणाशां त्यागार्थं मलमूत्रयोः

ityuktvā vacanaṁ bhaktyā smṛtvā ca gurupādake | bahirgaccheddakṣiṇāśāṁ tyāgārthaṁ malamūtrayoḥ

यह वचन भक्तिपूर्वक कहकर और गुरु के चरणों का स्मरण करके, मल-मूत्र त्याग के लिए दक्षिण दिशा में बाहर जाना चाहिए।

श्लोक 6 (shiva.rudra.13.6)

देहशुद्धिं ततः कृत्वा स मृज्जलविशोधनैः । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य दन्तधावनमाचरेत्

dehaśuddhiṁ tataḥ kṛtvā sa mṛjjalaviśodhanaiḥ | hastau pādau ca prakṣālya dantadhāvanamācaret

तत्पश्चात् मिट्टी और जल से शरीर की शुद्धि करके, हाथ-पैर धोकर दन्तधावन करना चाहिए।

श्लोक 7 (shiva.rudra.13.7)

दिवानाथे त्वनुदिते कृत्वा वै दन्तधावनम् । मुखं षोडशवारं तु प्रक्षाल्याञ्जलिभिस्तथा

divānāthe tvanudite kṛtvā vai dantadhāvanam | mukhaṁ ṣoḍaśavāraṁ tu prakṣālyāñjalibhistathā

सूर्योदय से पहले ही दन्तधावन करके, अंजलियों से सोलह बार मुख का प्रक्षालन करना चाहिए।

श्लोक 8 (shiva.rudra.13.8)

षष्ठ्याद्यामाश्च तिथयो नवम्यर्कदिने तथा । वर्ज्याः सुरर्षयो यत्नाद्भक्तेन रदधावने

ṣaṣṭhyādyāmāśca tithayo navamyarkadine tathā | varjyāḥ surarṣayo yatnādbhaktena radadhāvane

हे देवर्षियो! षष्ठी आदि तिथियाँ, नवमी तिथि, तथा रविवार — इन्हें भक्त को यत्नपूर्वक दातुन के लिए वर्जित समझना चाहिए।

श्लोक 9 (shiva.rudra.13.9)

यथावकाशं सुस्नायान्नद्यादिष्वथवा गृहे । देशकालाविरुद्धं च स्नानं कार्यं नरेण च

yathāvakāśaṁ susnāyānnadyādiṣvathavā gṛhe | deśakālāviruddhaṁ ca snānaṁ kāryaṁ nareṇa ca

अवसर के अनुसार नदी आदि में या घर में भलीभाँति स्नान करना चाहिए; मनुष्य को देश-काल के विरुद्ध न जाकर स्नान करना चाहिए।

श्लोक 10 (shiva.rudra.13.10)

रवेर्दिने तथा श्राद्धे सङ्क्रान्तौ ग्रहणे तथा । महादाने तथा तीर्थे ह्युपवासदिने तथा

raverdine tathā śrāddhe saṅkrāntau grahaṇe tathā | mahādāne tathā tīrthe hyupavāsadine tathā

रविवार को, श्राद्ध में, संक्रान्ति में, ग्रहण में, महादान में, तीर्थ में, तथा उपवास के दिन —

श्लोक 11 (shiva.rudra.13.11)

अशौचेऽप्यथवा प्राप्ते न स्नायादुष्णवारिणा । यथा साभिमुखं स्नायात्तीर्थादौ भक्तिमान्नरः

aśauce'pyathavā prāpte na snāyāduṣṇavāriṇā | yathā sābhimukhaṁ snāyāttīrthādau bhaktimānnaraḥ

अथवा अशौच प्राप्त होने पर गर्म जल से स्नान न करे; भक्तिमान् पुरुष को तीर्थ आदि में उसकी ओर मुख करके स्नान करना चाहिए।

श्लोक 12 (shiva.rudra.13.12)

तैलाभ्यङ्गं च कुर्वीत वारान्दृष्ट्वा क्रमेण च । नित्यमभ्यङ्गके चैव वासितं वा न दूषितम्

tailābhyaṅgaṁ ca kurvīta vārāndṛṣṭvā krameṇa ca | nityamabhyaṅgake caiva vāsitaṁ vā na dūṣitam

उचित दिनों को देखकर क्रमशः तेल-मालिश करनी चाहिए; नित्य मालिश के लिए सुगन्धित तेल हो, या कम से कम अशुद्ध न हो।

श्लोक 13 (shiva.rudra.13.13)

श्राद्धे च ग्रहणे चैवोपवासे प्रतिपद्दिने । अथवा सार्षपं तैलं न दुष्येद् ग्रहणं विना

śrāddhe ca grahaṇe caivopavāse pratipaddine | athavā sārṣapaṁ tailaṁ na duṣyed grahaṇaṁ vinā

श्राद्ध में, ग्रहण में, उपवास में तथा प्रतिपदा के दिन (तेल वर्जित है); परन्तु सरसों का तेल ग्रहण के अतिरिक्त दूषित नहीं होता।

श्लोक 14 (shiva.rudra.13.14)

देशं कालं विचार्य्यैवं स्नानं कुर्याद्यथाविधि । उत्तराभिमुखश्चैव प्राङ्मुखोऽप्यथवा पुनः

deśaṁ kālaṁ vicāryyaivaṁ snānaṁ kuryādyathāvidhi | uttarābhimukhaścaiva prāṅmukho'pyathavā punaḥ

इस प्रकार देश-काल का विचार करके विधिपूर्वक स्नान करना चाहिए, उत्तर की ओर मुख करके, अथवा पूर्व की ओर मुख करके भी।

श्लोक 15 (shiva.rudra.13.15)

उच्छिष्टेनैव वस्त्रेण न स्नायात्स कदाचन । शुद्धवस्त्रेण स स्नायात्तद्देवस्मृतिपूर्वकम्

ucchiṣṭenaiva vastreṇa na snāyātsa kadācana | śuddhavastreṇa sa snāyāttaddevasmṛtipūrvakam

पहने हुए (जूठे) वस्त्र में कभी भी स्नान नहीं करना चाहिए; शुद्ध वस्त्र में ही, उस देव का पहले स्मरण करके, स्नान करना चाहिए।

श्लोक 16 (shiva.rudra.13.16)

परधार्य्यं च नोच्छिष्टं रात्रौ च विधृतं च यत् । तेन स्नानं तथा कार्यं क्षालितं च परित्यजेत्

paradhāryyaṁ ca nocchiṣṭaṁ rātrau ca vidhṛtaṁ ca yat | tena snānaṁ tathā kāryaṁ kṣālitaṁ ca parityajet

दूसरे का पहना हुआ, जूठा, अथवा रात्रि में पहना गया वस्त्र — ऐसे वस्त्र में स्नान नहीं करना चाहिए; धोया हुआ भी हो तो उसे त्याग देना चाहिए।

श्लोक 17 (shiva.rudra.13.17)

तर्पणं च ततः कार्यं देवर्षिपितृतृप्तिदम् । धौतवस्त्रं ततो धार्यं पुनराचमनं चरेत्

tarpaṇaṁ ca tataḥ kāryaṁ devarṣipitṛtṛptidam | dhautavastraṁ tato dhāryaṁ punarācamanaṁ caret

तत्पश्चात् देव, ऋषि और पितरों को तृप्त करने वाला तर्पण करना चाहिए; फिर धुला हुआ वस्त्र धारण करके पुनः आचमन करना चाहिए।

श्लोक 18 (shiva.rudra.13.18)

शुचौ देशे ततो गत्वा गोमयाद्यपमार्जिते । आसनं च शुभं तत्र रचनीयं द्विजोत्तमाः

śucau deśe tato gatvā gomayādyapamārjite | āsanaṁ ca śubhaṁ tatra racanīyaṁ dvijottamāḥ

हे द्विजोत्तमो! तत्पश्चात् गोबर आदि से लीपे गए पवित्र स्थान पर जाकर वहाँ एक शुभ आसन बिछाना चाहिए।

श्लोक 19 (shiva.rudra.13.19)

शुद्धकाष्ठसमुत्पन्नं पूर्णं स्तरितमेव वा । चित्रासनं तथा कुर्यात्सर्वकामफलप्रदम्

śuddhakāṣṭhasamutpannaṁ pūrṇaṁ staritameva vā | citrāsanaṁ tathā kuryātsarvakāmaphalapradam

शुद्ध काष्ठ से बना, सम्पूर्ण और ढका हुआ, अथवा चित्रित आसन — सर्वकामना का फल देने वाला आसन प्रयोग में लाना चाहिए।

श्लोक 20 (shiva.rudra.13.20)

यथायोग्यं पुनर्ग्राह्यं मृगचर्मादिकं च यत् । तत्रोपविश्य कुर्वीत त्रिपुण्ड्रं भस्मना सुधीः

yathāyogyaṁ punargrāhyaṁ mṛgacarmādikaṁ ca yat | tatropaviśya kurvīta tripuṇḍraṁ bhasmanā sudhīḥ

यथायोग्य मृगचर्म आदि भी ग्रहण किया जा सकता है; वहाँ बैठकर सुधी पुरुष को भस्म से त्रिपुण्ड्र धारण करना चाहिए।

श्लोक 21 (shiva.rudra.13.21)

जपस्तपस्तथा दानं त्रिपुण्ड्रात्सफलं भवेत् । अभावे भस्मनस्तत्र जलस्यादि प्रकीर्तितम्

japastapastathā dānaṁ tripuṇḍrātsaphalaṁ bhavet | abhāve bhasmanastatra jalasyādi prakīrtitam

जप, तप और दान त्रिपुण्ड्र से सफल होते हैं; भस्म के अभाव में वहाँ जल आदि का विधान बताया गया है।

श्लोक 22 (shiva.rudra.13.22)

एवं कृत्वा त्रिपुण्ड्रं च रुद्राक्षान्धारयेन्नरः । सम्पाद्य च स्वकं कर्म पुनराराधयेच्छिवम्

evaṁ kṛtvā tripuṇḍraṁ ca rudrākṣāndhārayennaraḥ | sampādya ca svakaṁ karma punarārādhayecchivam

इस प्रकार त्रिपुण्ड्र धारण करके मनुष्य को रुद्राक्ष धारण करने चाहिए; अपने नित्य-कर्म को पूर्ण करके पुनः शिव की आराधना करनी चाहिए।

श्लोक 23 (shiva.rudra.13.23)

पुनराचमनं कृत्वा त्रिवारं मन्त्रपूर्वकम् । एकं वाथ प्रकुर्याच्च गङ्गाबिन्दुरिति ब्रुवन्

punarācamanaṁ kṛtvā trivāraṁ mantrapūrvakam | ekaṁ vātha prakuryācca gaṅgābinduriti bruvan

पुनः मन्त्रपूर्वक तीन बार आचमन करना चाहिए, अथवा 'गङ्गाबिन्दु' कहते हुए एक बार भी किया जा सकता है।

श्लोक 24 (shiva.rudra.13.24)

अन्नोदकं तथा तत्र शिवपूजार्थमाहरेत् । अन्यद्वस्तु च यत्किञ्चिद्यथाशक्ति समीपगम्

annodakaṁ tathā tatra śivapūjārthamāharet | anyadvastu ca yatkiñcidyathāśakti samīpagam

वहाँ शिव-पूजा के लिए अन्न और जल तथा यथाशक्ति समीप उपलब्ध अन्य सामग्री भी लानी चाहिए।

श्लोक 25 (shiva.rudra.13.25)

कृत्वा स्थेयं च तत्रैव धैर्यमास्थाय वै पुनः । अर्घपात्रं तथा चैकं जलगन्धाक्षतैर्युतम्

kṛtvā stheyaṁ ca tatraiva dhairyamāsthāya vai punaḥ | arghapātraṁ tathā caikaṁ jalagandhākṣatairyutam

वहीं स्थित होकर धैर्यपूर्वक स्थिर होकर, जल-गन्ध-अक्षत से युक्त एक अर्घ्य-पात्र भी तैयार करना चाहिए।

श्लोक 26 (shiva.rudra.13.26)

दक्षिणांसे तथा स्थाप्यमुपचारस्य क्लृप्तये । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा तदनुज्ञामवाप्य च

dakṣiṇāṁse tathā sthāpyamupacārasya klṛptaye | gurośca smaraṇaṁ kṛtvā tadanujñāmavāpya ca

उपचारों की व्यवस्था के लिए उसे दाहिनी ओर रखना चाहिए; गुरु का स्मरण करके और उनकी अनुमति प्राप्त करके —

श्लोक 27 (shiva.rudra.13.27)

सङ्कल्पं विधिवत्कृत्वा कामनां च नियुज्य वै । पूजयेत्परया भक्त्या शिवं सपरिवारकम्

saṅkalpaṁ vidhivatkṛtvā kāmanāṁ ca niyujya vai | pūjayetparayā bhaktyā śivaṁ saparivārakam

विधिपूर्वक संकल्प करके तथा अपनी कामना का उल्लेख करके, परम भक्ति से परिवार सहित शिव की पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 28 (shiva.rudra.13.28)

मुद्रामेकां प्रदर्श्यैव पूजयेद्विघ्नहारकम् । सिन्दुरादिपदार्थैश्च सिद्धिबुद्धिसमन्वितम्

mudrāmekāṁ pradarśyaiva pūjayedvighnahārakam | sindurādipadārthaiśca siddhibuddhisamanvitam

एक मुद्रा दिखाकर विघ्नहर्ता (गणेश) की पूजा करनी चाहिए, सिन्दूर आदि पदार्थों से, सिद्धि-बुद्धि सहित।

श्लोक 29 (shiva.rudra.13.29)

लक्षलाभयुतं तत्र पूजयित्वा नमेत्पुनः । चतुर्थ्यन्तैर्नामपदैर्नमोऽन्तैः प्रणवादिभिः

lakṣalābhayutaṁ tatra pūjayitvā nametpunaḥ | caturthyantairnāmapadairnamo'ntaiḥ praṇavādibhiḥ

वहाँ लक्ष-लाभ सहित उनकी पूजा करके पुनः प्रणाम करना चाहिए, चतुर्थी-अन्त नाम-पदों से, प्रणव आदि से और नमः अन्त वाले मन्त्रों से।

श्लोक 30 (shiva.rudra.13.30)

क्षमाप्यैनं तदा देवं भ्रात्रा चैव समन्वितम् । पूजयेत्परया भक्त्या नमस्कुर्यात्पुनः पुनः

kṣamāpyainaṁ tadā devaṁ bhrātrā caiva samanvitam | pūjayetparayā bhaktyā namaskuryātpunaḥ punaḥ

तब उस देव से क्षमा माँगते हुए, उनके भ्राता (कार्तिकेय) सहित, परम भक्ति से पूजा करके बार-बार नमस्कार करना चाहिए।

श्लोक 31 (shiva.rudra.13.31)

द्वारपालं सदा द्वारि तिष्ठन्तं च महोदरम् । पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्गिरिजां सतीम्

dvārapālaṁ sadā dvāri tiṣṭhantaṁ ca mahodaram | pūjayitvā tataḥ paścātpūjayedgirijāṁ satīm

द्वार पर सदा खड़े रहने वाले द्वारपाल और महोदर की पूजा करके, तत्पश्चात् गिरिजा सती (पार्वती) की पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 32 (shiva.rudra.13.32)

चन्दनैः कुङ्कुमैश्चैव धूपैर्दीपैरनेकशः । नैवेद्यैर्विविधैश्चैव पूजयित्वा ततः शिवम्

candanaiḥ kuṅkumaiścaiva dhūpairdīpairanekaśaḥ | naivedyairvividhaiścaiva pūjayitvā tataḥ śivam

चन्दन, कुंकुम, धूप, दीप और अनेक विविध नैवेद्यों से शिव की पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 33 (shiva.rudra.13.33)

नमस्कृत्य पुनस्तत्र गच्छेच्च शिवसन्निधौ । यदि गेहे पार्थिवीं वा हैमीं वा राजतीं तथा

namaskṛtya punastatra gacchecca śivasannidhau | yadi gehe pārthivīṁ vā haimīṁ vā rājatīṁ tathā

पुनः नमस्कार करके वहाँ शिव के समीप जाना चाहिए; यदि घर में हो, तो मिट्टी की, अथवा स्वर्ण की, अथवा रजत की मूर्ति —

श्लोक 34 (shiva.rudra.13.34)

धातुजन्यां तथैवान्यां पारदां वा प्रकल्पयेत् । नमस्कृत्य पुनस्तां च पूजयेद्भक्तितत्परः

dhātujanyāṁ tathaivānyāṁ pāradāṁ vā prakalpayet | namaskṛtya punastāṁ ca pūjayedbhaktitatparaḥ

अथवा किसी अन्य धातु की, अथवा पारद की मूर्ति बनानी चाहिए; उसे नमस्कार करके भक्तिपरायण होकर पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 35 (shiva.rudra.13.35)

तस्यां तु पूजितायां वै सर्वे स्युः पूजितास्तथा । स्थापयेच्च मृदा लिङ्गं विधाय विधिपूर्वकम्

tasyāṁ tu pūjitāyāṁ vai sarve syuḥ pūjitāstathā | sthāpayecca mṛdā liṅgaṁ vidhāya vidhipūrvakam

उस मूर्ति के पूजित होने पर सभी देवता पूजित हो जाते हैं; विधिपूर्वक बनाकर मिट्टी का लिङ्ग स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 36 (shiva.rudra.13.36)

कर्तव्यं सर्वथा तत्र नियमाः स्वगृहे स्थितैः । प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत भूतशुद्धिं विधाय च

kartavyaṁ sarvathā tatra niyamāḥ svagṛhe sthitaiḥ | prāṇapratiṣṭhāṁ kurvīta bhūtaśuddhiṁ vidhāya ca

अपने घर में रहने वालों को वहाँ सर्वथा ये नियम करने चाहिए; भूतशुद्धि करके प्राणप्रतिष्ठा करनी चाहिए।

श्लोक 37 (shiva.rudra.13.37)

दिक्पालान्पूजयेत्तत्र स्थापयित्वा शिवालये । गृहे शिवः सदा पूज्यो मूलमन्त्राभियोगतः

dikpālānpūjayettatra sthāpayitvā śivālaye | gṛhe śivaḥ sadā pūjyo mūlamantrābhiyogataḥ

शिवालय में लिङ्ग स्थापित करके वहाँ दिक्पालों की पूजा करनी चाहिए; घर में शिव सदा मूल मन्त्र के प्रयोग से पूजनीय हैं।

श्लोक 38 (shiva.rudra.13.38)

तत्र तु द्वारपालानां नियमो नास्ति सर्वथा । गृहे लिङ्गं च यत्पूज्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

tatra tu dvārapālānāṁ niyamo nāsti sarvathā | gṛhe liṅgaṁ ca yatpūjyaṁ tasminsarvaṁ pratiṣṭhitam

वहाँ (घर में) द्वारपालों का कोई नियम सर्वथा नहीं है; घर में जो लिङ्ग पूजित है, उसी में सब कुछ प्रतिष्ठित है।

श्लोक 39 (shiva.rudra.13.39)

पूजाकाले च साङ्गं वै परिवारेण संयुतम् । आवाह्य पूजयेद्देवं नियमोऽत्र न विद्यते

pūjākāle ca sāṅgaṁ vai parivāreṇa saṁyutam | āvāhya pūjayeddevaṁ niyamo'tra na vidyate

पूजा के समय अंगों और परिवार सहित देव का आवाहन करके पूजा करनी चाहिए; यहाँ कोई (कठोर) नियम नहीं है।

श्लोक 40 (shiva.rudra.13.40)

शिवस्य सन्निधिं कृत्वा स्वासनं परिकल्पयेत् । उदङ्मुखस्तदा स्थित्वा पुनराचमनं चरेत्

śivasya sannidhiṁ kṛtvā svāsanaṁ parikalpayet | udaṅmukhastadā sthitvā punarācamanaṁ caret

शिव के समीप होकर अपना आसन बिछाना चाहिए; तब उत्तर की ओर मुख करके बैठकर पुनः आचमन करना चाहिए।

श्लोक 41 (shiva.rudra.13.41)

प्रक्षाल्य हस्तौ पश्चाद्वै प्राणायामं प्रकल्पयेत् । मूलमन्त्रेण तत्रैव दशावर्तं नयेन्नरः

prakṣālya hastau paścādvai prāṇāyāmaṁ prakalpayet | mūlamantreṇa tatraiva daśāvartaṁ nayennaraḥ

तत्पश्चात् हाथ धोकर प्राणायाम करना चाहिए; वहीं मूल मन्त्र से मनुष्य को दस आवृत्तियाँ करनी चाहिए।

श्लोक 42 (shiva.rudra.13.42)

पञ्चमुद्राः प्रकर्तव्याः पूजावश्यं करे स्थिता । एता मुद्राः प्रदर्श्यैव चरेत्पूजाविधिं नरः

pañcamudrāḥ prakartavyāḥ pūjāvaśyaṁ kare sthitā | etā mudrāḥ pradarśyaiva caretpūjāvidhiṁ naraḥ

पूजा में हाथ में स्थित पाँच मुद्राएँ अवश्य करनी चाहिए; इन मुद्राओं को दिखाते हुए ही मनुष्य को पूजा-विधि करनी चाहिए।

श्लोक 43 (shiva.rudra.13.43)

दीपं कृत्वा तदा तत्र नमस्कारं गुरोरथ । बध्वा पद्मासनं तत्र भद्रासनमथापि वा

dīpaṁ kṛtvā tadā tatra namaskāraṁ guroratha | badhvā padmāsanaṁ tatra bhadrāsanamathāpi vā

तब वहाँ दीप जलाकर गुरु को नमस्कार करके, पद्मासन अथवा भद्रासन में बैठना चाहिए।

श्लोक 44 (shiva.rudra.13.44)

उत्तानासनकं कृत्वा पर्यङ्कासनकं तथा । यथासुखं तथा स्थित्वा प्रयोगं पुनरेव च

uttānāsanakaṁ kṛtvā paryaṅkāsanakaṁ tathā | yathāsukhaṁ tathā sthitvā prayogaṁ punareva ca

अथवा उत्तानासन या पर्यंकासन में, जैसे भी सुखपूर्वक बैठा जाए, वैसे बैठकर पुनः (पूजा का) प्रयोग करना चाहिए।

श्लोक 45 (shiva.rudra.13.45)

कृत्वा पूजां पुरा जातां वट्टकेनैव तारयेत् । यदि वा स्वयमेवेह गृहे न नियमोऽस्ति च

kṛtvā pūjāṁ purā jātāṁ vaṭṭakenaiva tārayet | yadi vā svayameveha gṛhe na niyamo'sti ca

पूर्व में की गई पूजा को छोटे दीपक (या अर्पण) से पूर्ण करना चाहिए; अथवा यदि स्वयं घर में कर रहा हो, तो कोई नियम नहीं है।

श्लोक 46 (shiva.rudra.13.46)

पश्चाच्चैवार्घपात्रेण क्षालयेल्लिङ्गमुत्तमम् । अनन्यमानसो भूत्वा पूजाद्रव्यं निधाय च

paścāccaivārghapātreṇa kṣālayelliṅgamuttamam | ananyamānaso bhūtvā pūjādravyaṁ nidhāya ca

तत्पश्चात् अर्घ्य-पात्र के जल से उत्तम लिङ्ग को धोना चाहिए; एकाग्रचित्त होकर पूजा-सामग्री को व्यवस्थित करके —

श्लोक 47 (shiva.rudra.13.47)

पश्चाच्चावाहयेद्देवं मन्त्रेणानेन वै नरः । कैलासशिखरस्थं च पार्वतीपतिमुत्तमम्

paścāccāvāhayeddevaṁ mantreṇānena vai naraḥ | kailāsaśikharasthaṁ ca pārvatīpatimuttamam

तत्पश्चात् मनुष्य को इस मन्त्र से देव का आवाहन करना चाहिए — कैलास शिखर पर स्थित, पार्वती के उत्तम स्वामी —

श्लोक 48 (shiva.rudra.13.48)

यथोक्तरूपिणं शम्भुं निर्गुणं गुणरूपिणम् । पञ्चवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं वृषभध्वजम्

yathoktarūpiṇaṁ śambhuṁ nirguṇaṁ guṇarūpiṇam | pañcavaktraṁ daśabhujaṁ trinetraṁ vṛṣabhadhvajam

यथोक्त रूप वाले, निर्गुण होते हुए भी गुणरूप धारण करने वाले शम्भु — पाँच मुख, दस भुजा, तीन नेत्र और वृषभ-ध्वज वाले —

श्लोक 49 (shiva.rudra.13.49)

कर्पूरगौरं दिव्याङ्गं चन्द्रमौलिं कपर्दिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च गजचर्माम्बरं शुभम्

karpūragauraṁ divyāṅgaṁ candramauliṁ kapardinam | vyāghracarmottarīyaṁ ca gajacarmāmbaraṁ śubham

कर्पूर के समान गौर, दिव्य अंगों वाले, चन्द्रमौलि, जटाधारी — व्याघ्रचर्म को उत्तरीय और गजचर्म को शुभ वस्त्र के रूप में धारण करने वाले —

श्लोक 50 (shiva.rudra.13.50)

वासुक्यादिपरीताङ्गं पिनाकाद्यायुधान्वितम् । सिद्धयोऽष्टौ च यस्याग्रे नृत्यन्तीह निरन्तरम्

vāsukyādiparītāṅgaṁ pinākādyāyudhānvitam | siddhayo'ṣṭau ca yasyāgre nṛtyantīha nirantaram

वासुकि आदि नागों से घिरे अंगों वाले, पिनाक आदि आयुधों से युक्त — जिनके आगे आठों सिद्धियाँ निरन्तर नृत्य करती हैं —

श्लोक 51 (shiva.rudra.13.51)

जयजयेति शब्दैश्च सेवितं भक्तपुञ्जकैः । तेजसा दुःसहेनैव दुर्लक्ष्यं देवसेवितम्

jayajayeti śabdaiśca sevitaṁ bhaktapuñjakaiḥ | tejasā duḥsahenaiva durlakṣyaṁ devasevitam

'जय-जय' शब्दों से भक्तसमूहों द्वारा सेवित — असह्य तेज के कारण जिन्हें देख पाना कठिन है, देवताओं द्वारा सेवित —

श्लोक 52 (shiva.rudra.13.52)

शरण्यं सर्वसत्त्वानां प्रसन्नमुखपङ्कजम् । वेदैः शास्त्रैर्यथागीतं विष्णुब्रह्मनुतं सदा

śaraṇyaṁ sarvasattvānāṁ prasannamukhapaṅkajam | vedaiḥ śāstrairyathāgītaṁ viṣṇubrahmanutaṁ sadā

समस्त प्राणियों के शरणदाता, प्रसन्न मुखकमल वाले — वेदों और शास्त्रों में जैसा गाया गया है, विष्णु और ब्रह्मा द्वारा सदा स्तुत —

श्लोक 53 (shiva.rudra.13.53)

भक्तवत्सलमानन्दं शिवमावाहयाम्यहम् । एवं ध्यात्वा शिवं साम्बमासनं परिकल्पयेत्

bhaktavatsalamānandaṁ śivamāvāhayāmyaham | evaṁ dhyātvā śivaṁ sāmbamāsanaṁ parikalpayet

भक्तवत्सल, आनन्दस्वरूप शिव का मैं आवाहन करता हूँ। इस प्रकार अम्बा सहित शिव का ध्यान करके आसन की कल्पना करनी चाहिए।

श्लोक 54 (shiva.rudra.13.54)

चतुर्थ्यन्तपदेनैव सर्वं कुर्याद्यथाक्रमम् । ततः पाद्यं प्रदद्याद्वै ततोऽर्घ्यं शङ्कराय च

caturthyantapadenaiva sarvaṁ kuryādyathākramam | tataḥ pādyaṁ pradadyādvai tato'rghyaṁ śaṅkarāya ca

चतुर्थी-अन्त पदों से ही सब कार्य क्रमानुसार करने चाहिए; तत्पश्चात् पाद्य देना चाहिए, फिर शंकर को अर्घ्य।

श्लोक 55 (shiva.rudra.13.55)

ततश्चाचमनं कृत्वा शम्भवे परमात्मने । पश्चाच्च पञ्चभिर्द्रव्यैः स्नापयेच्छङ्करं मुदा

tataścācamanaṁ kṛtvā śambhave paramātmane | paścācca pañcabhirdravyaiḥ snāpayecchaṅkaraṁ mudā

तत्पश्चात् परमात्मा शम्भु को आचमन कराकर, फिर पाँच द्रव्यों (पंचामृत) से प्रसन्नतापूर्वक शंकर का स्नान कराना चाहिए।

श्लोक 56 (shiva.rudra.13.56)

वेदमन्त्रैर्यथायोग्यं नामभिर्वा समन्त्रकैः । चतुर्थ्यन्तपदैर्भक्त्या द्रव्याण्येवार्पयेत्तदा

vedamantrairyathāyogyaṁ nāmabhirvā samantrakaiḥ | caturthyantapadairbhaktyā dravyāṇyevārpayettadā

वेदमन्त्रों से यथायोग्य, अथवा मन्त्रसहित नामों से, चतुर्थी-अन्त पदों से भक्तिपूर्वक द्रव्य अर्पित करने चाहिए।

श्लोक 57 (shiva.rudra.13.57)

तथाभिलषितं द्रव्यमर्पयेच्छङ्करोपरि । ततश्च वारुणं स्नानं करणीयं शिवाय वै

tathābhilaṣitaṁ dravyamarpayecchaṅkaropari | tataśca vāruṇaṁ snānaṁ karaṇīyaṁ śivāya vai

जो भी द्रव्य अभीष्ट हो, वह शंकर पर अर्पित करना चाहिए; तत्पश्चात् शिव के लिए वारुण स्नान करना चाहिए।

श्लोक 58 (shiva.rudra.13.58)

सुगन्धं चन्दनं दद्यादन्यलेपानि यत्नतः । ससुगन्धजलेनैव जलधारां प्रकल्पयेत्

sugandhaṁ candanaṁ dadyādanyalepāni yatnataḥ | sasugandhajalenaiva jaladhārāṁ prakalpayet

सुगन्धित चन्दन और अन्य लेप यत्नपूर्वक अर्पित करने चाहिए; सुगन्धित जल से ही जलधारा प्रवाहित करनी चाहिए।

श्लोक 59 (shiva.rudra.13.59)

वेदमन्त्रैः षडङ्गैर्वा नामभी रुद्रसङ्ख्यया । यथावकाशं तां दत्वा वस्त्रेण मार्जयेत्ततः

vedamantraiḥ ṣaḍaṅgairvā nāmabhī rudrasaṅkhyayā | yathāvakāśaṁ tāṁ datvā vastreṇa mārjayettataḥ

वेदमन्त्रों से, षडंगों से, अथवा रुद्र-संख्या के नामों से, अवसरानुसार वह धारा देकर तत्पश्चात् वस्त्र से पोंछना चाहिए।

श्लोक 60 (shiva.rudra.13.60)

पश्चादाचमनं दद्यात्ततो वस्त्रं समर्पयेत । तिलाश्चैव यवा वापि गोधूमा मुद्गमाषकाः

paścādācamanaṁ dadyāttato vastraṁ samarpayeta | tilāścaiva yavā vāpi godhūmā mudgamāṣakāḥ

तत्पश्चात् आचमन देना चाहिए, फिर वस्त्र अर्पित करना चाहिए; तिल, जौ, गेहूँ, मूँग और उड़द —

श्लोक 61 (shiva.rudra.13.61)

अर्पणीयाः शिवायैवं मन्त्रैर्नानाविधैरपि । ततः पुष्पाणि देयानि पञ्चास्याय महात्मने

arpaṇīyāḥ śivāyaivaṁ mantrairnānāvidhairapi | tataḥ puṣpāṇi deyāni pañcāsyāya mahātmane

इस प्रकार नाना प्रकार के मन्त्रों से शिव को अर्पित करने चाहिए; तत्पश्चात् महात्मा पंचमुख शिव को पुष्प अर्पित करने चाहिए।

श्लोक 62 (shiva.rudra.13.62)

प्रतिवक्त्रं यथाध्यानं यथायोग्याभिलाषतः । कमलैः शतपत्रैश्च शङ्खपुष्पैः परैस्तथा

prativaktraṁ yathādhyānaṁ yathāyogyābhilāṣataḥ | kamalaiḥ śatapatraiśca śaṅkhapuṣpaiḥ paraistathā

प्रत्येक मुख के लिए ध्यानानुसार और यथारुचि — कमलों, शतपत्रों, शंखपुष्पों तथा अन्य उत्तम पुष्पों से;

श्लोक 63 (shiva.rudra.13.63)

कुशपुष्पैश्च धत्तूरैर्मन्दारैर्द्रोणसम्भवैः । तथा च तुलसीपत्रैर्बिल्वपत्रैर्विशेषतः

kuśapuṣpaiśca dhattūrairmandārairdroṇasambhavaiḥ | tathā ca tulasīpatrairbilvapatrairviśeṣataḥ

कुश-पुष्पों, धतूरे, मन्दार, द्रोण-पुष्पों से, तथा विशेष रूप से तुलसी-पत्रों और बिल्व-पत्रों से —

श्लोक 64 (shiva.rudra.13.64)

पूजयेत्परया भक्त्या शङ्करं भक्तवत्सलम् । सर्वाभावे बिल्वपत्रमर्पणीयं शिवाय वै

pūjayetparayā bhaktyā śaṅkaraṁ bhaktavatsalam | sarvābhāve bilvapatramarpaṇīyaṁ śivāya vai

भक्तवत्सल शंकर की परम भक्ति से पूजा करनी चाहिए; सब कुछ न होने पर भी शिव को बिल्व-पत्र अवश्य अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 65 (shiva.rudra.13.65)

बिल्वपत्रार्पणेनैव सर्वपूजा प्रसिध्यति । ततः सुगन्धचूर्णं वै वासितं तैलमुत्तमम्

bilvapatrārpaṇenaiva sarvapūjā prasidhyati | tataḥ sugandhacūrṇaṁ vai vāsitaṁ tailamuttamam

केवल बिल्व-पत्र अर्पित करने से ही सम्पूर्ण पूजा सिद्ध हो जाती है; तत्पश्चात् सुगन्धित चूर्ण और उत्तम सुवासित तेल —

श्लोक 66 (shiva.rudra.13.66)

अर्पणीयं च विविधं शिवाय परया मुदा । ततो धूपः प्रकर्तव्यो गुग्गुलागुरुभिर्मुदा

arpaṇīyaṁ ca vividhaṁ śivāya parayā mudā | tato dhūpaḥ prakartavyo guggulāgurubhirmudā

परम प्रसन्नता से शिव को विविध रूप में अर्पित करने चाहिए; फिर गुग्गुल और अगरु से प्रसन्नतापूर्वक धूप देनी चाहिए।

श्लोक 67 (shiva.rudra.13.67)

दीपो देयस्ततस्तस्मै शङ्कराय घृताप्लुतः । अर्घं दद्यात्पुनस्तस्मै मन्त्रेणानेन भक्तितः

dīpo deyastatastasmai śaṅkarāya ghṛtāplutaḥ | arghaṁ dadyātpunastasmai mantreṇānena bhaktitaḥ

तत्पश्चात् शंकर को घृत से सिक्त दीप देना चाहिए; भक्तिपूर्वक इस मन्त्र से पुनः उन्हें अर्घ्य देना चाहिए।

श्लोक 68 (shiva.rudra.13.68)

कारयेद्भावतो भक्त्या वस्त्रेण मुखमार्जनम् । रूपं देहि यशो देहि भोगं देहि च शङ्कर

kārayedbhāvato bhaktyā vastreṇa mukhamārjanam | rūpaṁ dehi yaśo dehi bhogaṁ dehi ca śaṅkara

भावपूर्वक भक्ति से वस्त्र से उनका मुख पोंछना चाहिए — "हे शंकर! मुझे रूप दीजिए, यश दीजिए, भोग दीजिए,

श्लोक 69 (shiva.rudra.13.69)

भुक्तिमुक्तिफलं देहि गृहीत्वार्घं नमोऽस्तु ते । ततो देयं शिवायैव नैवेद्यं विविधं शुभम्

bhuktimuktiphalaṁ dehi gṛhītvārghaṁ namo'stu te | tato deyaṁ śivāyaiva naivedyaṁ vividhaṁ śubham

भोग और मोक्ष का फल दीजिए; यह अर्घ्य ग्रहण कीजिए, आपको नमस्कार है।" तत्पश्चात् शिव को विविध शुभ नैवेद्य अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 70 (shiva.rudra.13.70)

तत आचमनं प्रीत्या कारयेद्वाविलम्बतः । ततः शिवाय ताम्बूलं साङ्गोपाङ्गं विधाय च

tata ācamanaṁ prītyā kārayedvāvilambataḥ | tataḥ śivāya tāmbūlaṁ sāṅgopāṅgaṁ vidhāya ca

तत्पश्चात् बिना विलम्ब के प्रेमपूर्वक आचमन कराना चाहिए; फिर शिव को सांगोपांग विधिपूर्वक ताम्बूल अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 71 (shiva.rudra.13.71)

कुर्यादारार्तिकं पञ्चवर्तिकामनुसङ्ख्यया । पादयोश्च चतुर्वारं द्विःकृत्वो नाभिमण्डले

kuryādārārtikaṁ pañcavartikāmanusaṅkhyayā | pādayośca caturvāraṁ dviḥkṛtvo nābhimaṇḍale

पाँच बत्तियों वाली आरती गिनती के अनुसार करनी चाहिए — चरणों में चार बार, नाभि-मण्डल में दो बार,

श्लोक 72 (shiva.rudra.13.72)

एककृत्वो मुखे सप्तकृत्वः सर्वाङ्ग एव हि । ततो ध्यानं यथोक्तं वै कृत्वा मन्त्रमुदीरयेत्

ekakṛtvo mukhe saptakṛtvaḥ sarvāṅga eva hi | tato dhyānaṁ yathoktaṁ vai kṛtvā mantramudīrayet

मुख पर एक बार, और सम्पूर्ण अंगों पर सात बार। तत्पश्चात् यथोक्त ध्यान करके मन्त्र का उच्चारण करना चाहिए।

श्लोक 73 (shiva.rudra.13.73)

यथासङ्ख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मन्त्रविधिं नरः । गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मन्त्रजपं सुधीः

yathāsaṅkhyaṁ yathājñānaṁ kuryānmantravidhiṁ naraḥ | gurūpadiṣṭamārgeṇa kṛtvā mantrajapaṁ sudhīḥ

मनुष्य को गिनती और अपने ज्ञान के अनुसार मन्त्र-विधि करनी चाहिए; गुरु द्वारा उपदिष्ट मार्ग से सुधी पुरुष मन्त्र-जप करके —

श्लोक 74 (shiva.rudra.13.74)

गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । यथासङ्ख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मन्त्रविधिं नरः

gurūpadiṣṭamārgeṇa kṛtvā mantramudīrayet | yathāsaṅkhyaṁ yathājñānaṁ kuryānmantravidhiṁ naraḥ

गुरु द्वारा उपदिष्ट मार्ग से मन्त्र का उच्चारण करना चाहिए; मनुष्य को गिनती और अपने ज्ञान के अनुसार ही मन्त्र-विधि करनी चाहिए।

श्लोक 75 (shiva.rudra.13.75)

स्तोत्रैर्नानाविधैः प्रीत्या स्तुवीत वृषभध्वजम् । ततः प्रदक्षिणां कुर्याच्छिवस्य च शनैः शनैः

stotrairnānāvidhaiḥ prītyā stuvīta vṛṣabhadhvajam | tataḥ pradakṣiṇāṁ kuryācchivasya ca śanaiḥ śanaiḥ

नाना प्रकार के स्तोत्रों से प्रेमपूर्वक वृषभध्वज की स्तुति करनी चाहिए; तत्पश्चात् धीरे-धीरे शिव की प्रदक्षिणा करनी चाहिए।

श्लोक 76 (shiva.rudra.13.76)

नमस्कारांस्ततः कुर्यात्साष्टाङ्गं विधिवत्पुमान् । ततः पुष्पाञ्जलिर्देयो मन्त्रेणानेन भक्तितः

namaskārāṁstataḥ kuryātsāṣṭāṅgaṁ vidhivatpumān | tataḥ puṣpāñjalirdeyo mantreṇānena bhaktitaḥ

तत्पश्चात् पुरुष को विधिपूर्वक साष्टांग नमस्कार करना चाहिए; फिर भक्तिपूर्वक इस मन्त्र से पुष्पांजलि अर्पित करनी चाहिए।

श्लोक 77 (shiva.rudra.13.77)

शङ्कराय परेशाय शिवसन्तोषहेतवे । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यद्यत्पूजादिकं मया

śaṅkarāya pareśāya śivasantoṣahetave | ajñānādyadi vā jñānādyadyatpūjādikaṁ mayā

"शंकर, परमेश्वर को, शिव की प्रसन्नता के हेतु — अज्ञानवश अथवा ज्ञानपूर्वक मैंने जो भी पूजा आदि किया है,

श्लोक 78 (shiva.rudra.13.78)

कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शङ्कर । तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड

kṛtaṁ tadastu saphalaṁ kṛpayā tava śaṅkara | tāvakastvadgataprāṇastvaccitto'haṁ sadā mṛḍa

वह आपकी कृपा से सफल हो, हे शंकर। मैं आपका ही हूँ, मेरे प्राण आपमें ही टिके हैं, मेरा चित्त सदा आपमें ही है, हे मृड।

श्लोक 79 (shiva.rudra.13.79)

इति विज्ञाय गौरीश भूतनाथ प्रसीद मे । भूमौ स्खलितपादानां भूमिरेवावलम्बनम्

iti vijñāya gaurīśa bhūtanātha prasīda me | bhūmau skhalitapādānāṁ bhūmirevāvalambanam

यह जानकर, हे गौरीनाथ! हे भूतनाथ! मुझ पर प्रसन्न होइए। धरती पर लड़खड़ाते चरणों के लिए धरती ही सहारा है —

श्लोक 80 (shiva.rudra.13.80)

त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । इत्यादि बहुविज्ञप्तिं कृत्वा सम्यग्विधानतः

tvayi jātāparādhānāṁ tvameva śaraṇaṁ prabho | ityādi bahuvijñaptiṁ kṛtvā samyagvidhānataḥ

आपके प्रति अपराध करने वालों के लिए भी आप ही, हे प्रभो, शरण हैं।" इस प्रकार बहुत सी विनतियाँ विधिपूर्वक करके —

श्लोक 81 (shiva.rudra.13.81)

पुष्पाञ्जलिं समर्प्यैव पुनः कुर्यान्नतिं मुहुः । स्वस्थानं गच्छ देवेश परिवारयुतः प्रभो

puṣpāñjaliṁ samarpyaiva punaḥ kuryānnatiṁ muhuḥ | svasthānaṁ gaccha deveśa parivārayutaḥ prabho

पुष्पांजलि अर्पित करके पुनः बार-बार प्रणाम करना चाहिए — "हे देवेश! अपने स्थान को जाइए, हे प्रभो! परिवार सहित,

श्लोक 82 (shiva.rudra.13.82)

पूजाकाले पुनर्नाथ त्वयागन्तव्यमादरात् । इति सम्प्रार्थ्य बहुशः शङ्करं भक्तवत्सलम्

pūjākāle punarnātha tvayāgantavyamādarāt | iti samprārthya bahuśaḥ śaṅkaraṁ bhaktavatsalam

और पुनः पूजा के समय, हे नाथ! आदरपूर्वक आपको आना चाहिए।" इस प्रकार भक्तवत्सल शंकर से बार-बार प्रार्थना करके —

श्लोक 83 (shiva.rudra.13.83)

विसर्जयेत्स्वहृदये तदपो मूर्ध्नि विन्यसेत् । इति प्रोक्तमशेषेण मुनयः शिवपूजनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमर्हथ

visarjayetsvahṛdaye tadapo mūrdhni vinyaset | iti proktamaśeṣeṇa munayaḥ śivapūjanam | bhuktimuktipradaṁ caiva kimanyacchrotumarhatha

उन्हें अपने हृदय में विसर्जित करना चाहिए और वह जल अपने मस्तक पर रखना चाहिए। हे मुनियो! इस प्रकार भोग और मोक्ष देने वाला शिव-पूजन सम्पूर्णतः बताया गया; अब और क्या सुनने योग्य है?

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14