Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 115

वरवर्ग-भोजन एवं शिव-शयन-वर्णन

अध्याय 114अध्याय-सूचीअध्याय 116

श्लोक 1 (shiva.rudra.115.1)

ब्रह्मोवाच । अथ शैलवरस्तात हिमवान्भाग्यसत्तमः । प्राङ्गणं रचयामास भोजनार्थं विचक्षणः

brahmovāca atha śailavarastāta himavānbhāgyasattamaḥ prāṅgaṇaṁ racayāmāsa bhojanārthaṁ vicakṣaṇaḥ

ब्रह्मा जी ने कहा -- "हे तात! तत्पश्चात् अत्यन्त सौभाग्यशाली, बुद्धिमान् पर्वतश्रेष्ठ हिमवान् ने भोजन के लिए आँगन तैयार करवाया।"

श्लोक 2 (shiva.rudra.115.2)

मार्जनं लेपनं सम्यक्कारयामास तस्य सः । स सुगन्धैरलञ्चक्रे नानावस्तुभिरादरात्

mārjanaṁ lepanaṁ samyakkārayāmāsa tasya saḥ sa sugandhairalañcakre nānāvastubhirādarāt

"उसने उसे भलीभाँति लिपवाया-पुतवाया और आदरपूर्वक सुगन्धित द्रव्यों तथा नाना वस्तुओं से सजाया।"

श्लोक 3 (shiva.rudra.115.3)

अथ शैलः सुरान् सर्वानन्यानपि च सेश्वरान् । भोजनायाह्वयामास पुत्रैः शैलैः परैरपि

atha śailaḥ surān sarvānanyānapi ca seśvarān bhojanāyāhvayāmāsa putraiḥ śailaiḥ parairapi

"तत्पश्चात् पर्वत ने अपने पुत्रों तथा अन्य पर्वतों सहित समस्त देवताओं और ईश्वरों को भोजन के लिए आमंत्रित किया।"

श्लोक 4 (shiva.rudra.115.4)

शैलाह्वानमथाकर्ण्य स प्रभुः साच्युतो मुने । सर्वैःसुरादिभिस्तत्र भोजनाय ययौ मुदा

śailāhvānamathākarṇya sa prabhuḥ sācyuto mune sarvaiḥsurādibhistatra bhojanāya yayau mudā

"हे मुने! पर्वत का निमंत्रण सुनकर अच्युत सहित प्रभु शिव समस्त देवताओं के साथ हर्षपूर्वक भोजन के लिए वहाँ गए।"

श्लोक 5 (shiva.rudra.115.5)

गिरिः प्रभुं च सर्वांस्तान् सुसत्कृत्य यथाविधि । मुदोपवेशयामास सत्पीठेषु गृहान्तरे

giriḥ prabhuṁ ca sarvāṁstān susatkṛtya yathāvidhi mudopaveśayāmāsa satpīṭheṣu gṛhāntare

"पर्वत ने प्रभु और उन सबका विधिपूर्वक भलीभाँति सत्कार कर उन्हें घर के भीतर उत्तम आसनों पर हर्षपूर्वक बिठाया।"

श्लोक 6 (shiva.rudra.115.6)

नानासुभोज्यवस्तूनि परिवेष्य च तत्पुनः । साञ्चलिर्भोजनायाज्ञां चक्रे विज्ञप्तिमानतः

nānāsubhojyavastūni pariveṣya ca tatpunaḥ sāñcalirbhojanāyājñāṁ cakre vijñaptimānataḥ

"नाना प्रकार के उत्तम भोज्य-पदार्थ परोसकर उसने पुनः हाथ जोड़कर विनम्रतापूर्वक भोजन की आज्ञा दी।"

श्लोक 7 (shiva.rudra.115.7)

अथ सम्मानितास्तत्र देवा विष्णुपुरोगमाः । सदाशिवं पुरस्कृत्य बुभुजुः सकलाश्च ते

atha sammānitāstatra devā viṣṇupurogamāḥ sadāśivaṁ puraskṛtya bubhujuḥ sakalāśca te

"तब वहाँ सम्मानित विष्णु आदि देवताओं ने सदाशिव को आगे रखकर सब भोजन करने लगे।"

श्लोक 8 (shiva.rudra.115.8)

तदा सर्वे हि मिलिता ऐकपद्येन सर्वशः । पङ्क्तिभूताश्च बुभुजुर्विहसन्तः पृथक्पृथक्

tadā sarve hi militā aikapadyena sarvaśaḥ paṅktibhūtāśca bubhujurvihasantaḥ pṛthakpṛthak

"तब सब लोग एक साथ मिलकर पंक्तिबद्ध होकर हँसते-हँसते अपनी-अपनी जगह भोजन करने लगे।"

श्लोक 9 (shiva.rudra.115.9)

नन्दिभृङ्गिवीरभद्रवीरभद्रगणाः पृथक् । बुभुजुस्ते महाभागाः कुतूहलसमन्विताः

nandibhṛṅgivīrabhadravīrabhadragaṇāḥ pṛthak bubhujuste mahābhāgāḥ kutūhalasamanvitāḥ

"नन्दी, भृंगी, वीरभद्र तथा वीरभद्र के गणों ने अलग-अलग, अत्यन्त आनन्दित होकर, कुतूहलपूर्वक भोजन किया।"

श्लोक 10 (shiva.rudra.115.10)

देवाः सेन्द्रा लोकपाला नानाशोभासमन्विताः । बुभुजुस्ते महाभागा नानाहास्यरसैस्सह

devāḥ sendrā lokapālā nānāśobhāsamanvitāḥ bubhujuste mahābhāgā nānāhāsyarasaissaha

"इन्द्र सहित देवगण तथा नाना शोभा से युक्त लोकपालों ने भी हास्य-विनोद करते हुए भोजन किया।"

श्लोक 11 (shiva.rudra.115.11)

सर्वे च मुनयो विप्रा भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । बुभुजुः प्रीतितः सर्वे पृथक् पङ्क्तिगतास्तदा

sarve ca munayo viprā bhṛgvādyā ṛṣayastathā bubhujuḥ prītitaḥ sarve pṛthak paṅktigatāstadā

"भृगु आदि सभी मुनि और विप्र ऋषिगण भी प्रसन्नतापूर्वक अपनी-अपनी पंक्ति में बैठकर भोजन करने लगे।"

श्लोक 12 (shiva.rudra.115.12)

तथा चण्डीगणाः सर्वे बुभुजुः कृतभोजनाः । कुतूहलं प्रकुर्वन्तो नानाहास्यकरा मुदा

tathā caṇḍīgaṇāḥ sarve bubhujuḥ kṛtabhojanāḥ kutūhalaṁ prakurvanto nānāhāsyakarā mudā

"इसी प्रकार चण्डी के सभी गणों ने भी कुतूहलपूर्वक हँसी-मज़ाक करते हुए हर्षपूर्वक भोजन किया।"

श्लोक 13 (shiva.rudra.115.13)

एवं ते भुक्तवन्तश्चाचम्य सर्वे मुदान्विताः । विश्रामार्थं गताः प्रीत्या विष्ण्वाद्याः स्वं स्वमाश्रमम्

evaṁ te bhuktavantaścācamya sarve mudānvitāḥ viśrāmārthaṁ gatāḥ prītyā viṣṇvādyāḥ svaṁ svamāśramam

"इस प्रकार भोजन कर आचमन करने के बाद विष्णु आदि सभी हर्षित होकर प्रेमपूर्वक अपने-अपने विश्राम-स्थान को गए।"

श्लोक 14 (shiva.rudra.115.14)

मेनाज्ञया स्त्रियः साध्व्यः शिवं सम्प्रार्थ्य भक्तितः । गेहे निवासयामासुर्वासाख्ये परमोत्सवे

menājñayā striyaḥ sādhvyaḥ śivaṁ samprārthya bhaktitaḥ gehe nivāsayāmāsurvāsākhye paramotsave

"मेना की आज्ञा से साध्वी स्त्रियों ने भक्तिपूर्वक शिव से प्रार्थना कर उन्हें 'वास' नामक महोत्सव के लिए गृह में ठहराया।"

श्लोक 15 (shiva.rudra.115.15)

रत्नसिंहासने शम्भुः मेनादत्ते मनोहरे । सन्निधाय मुदा युक्तो ददृशे वासमन्दिरम्

ratnasiṁhāsane śambhuḥ menādatte manohare sannidhāya mudā yukto dadṛśe vāsamandiram

"मेना द्वारा दिए गए मनोहर रत्नसिंहासन पर विराजमान होकर शम्भु ने हर्षपूर्वक उस वासगृह को देखा।"

श्लोक 16 (shiva.rudra.115.16)

रत्नप्रदीपशतकैर्ज्वलद्भिर्ज्वलितं श्रिया । रत्नपात्रघटाकीर्णं मुक्तामणिविराजितम्

ratnapradīpaśatakairjvaladbhirjvalitaṁ śriyā ratnapātraghaṭākīrṇaṁ muktāmaṇivirājitam

"वह सैकड़ों जलते हुए रत्नदीपकों की शोभा से प्रज्वलित था, रत्नपात्रों और घड़ों से भरा हुआ, तथा मोतियों और मणियों से सुशोभित था।"

श्लोक 17 (shiva.rudra.115.17)

रत्नदर्पणशोभाढ्यं मण्डितं श्वेतचामरैः । मुक्तामणिसुमालाभिर्वेष्टितं परमर्द्धिमत्

ratnadarpaṇaśobhāḍhyaṁ maṇḍitaṁ śvetacāmaraiḥ muktāmaṇisumālābhirveṣṭitaṁ paramarddhimat

"वह रत्न-दर्पणों की शोभा से युक्त, श्वेत चँवरों से सजा, मोतियों की सुन्दर मालाओं से आवृत तथा परम समृद्धिशाली था।"

श्लोक 18 (shiva.rudra.115.18)

अनौपम्यं महादिव्यं विचित्रं सुमनोहरम् । चित्ताह्लादकरं नानारचनारचितस्थलम्

anaupamyaṁ mahādivyaṁ vicitraṁ sumanoharam cittāhlādakaraṁ nānāracanāracitasthalam

"वह अनुपम, महादिव्य, विचित्र, अत्यन्त मनोहर, चित्त को आह्लादित करने वाला तथा नाना रचनाओं से सुसज्जित स्थान था।"

श्लोक 19 (shiva.rudra.115.19)

शिवदत्तवरस्यैव प्रभावमतुलं परम् । दर्शयन्तं समुल्लासि शिवलोकाभिधानकम्

śivadattavarasyaiva prabhāvamatulaṁ param darśayantaṁ samullāsi śivalokābhidhānakam

"वह शिव द्वारा दिए गए वरदान की अतुल परम शक्ति को प्रदर्शित करता हुआ, उज्ज्वल और 'शिवलोक' नाम से प्रसिद्ध था।"

श्लोक 20 (shiva.rudra.115.20)

नानासुगन्धसद्द्रव्यैर्वासितं सुप्रकाशकम् । चन्दनागरुसंयुक्तं पुष्पशय्यासमन्वितम्

nānāsugandhasaddravyairvāsitaṁ suprakāśakam candanāgarusaṁyuktaṁ puṣpaśayyāsamanvitam

"वह नाना सुगन्धित उत्तम द्रव्यों से सुवासित, अत्यन्त प्रकाशमान, चन्दन और अगर से युक्त तथा पुष्प-शय्या से सज्जित था।"

श्लोक 21 (shiva.rudra.115.21)

नानाचित्रविचित्राढ्यं निर्मितं विश्वकर्मणा । रत्नेन्द्रसाररचितैराचितं हारकैर्वरैः

nānācitravicitrāḍhyaṁ nirmitaṁ viśvakarmaṇā ratnendrasāraracitairācitaṁ hārakairvaraiḥ

"विश्वकर्मा द्वारा रचित नाना विचित्र चित्रों से युक्त वह गृह उत्तम रत्नों के सार से बनी मालाओं से भरा था।"

श्लोक 22 (shiva.rudra.115.22)

कुत्रचित्सुरनिर्माणं वैकुण्ठं सुमनोहरम् । कुत्रचिच्च ब्रह्मलोकं लोकपालपुरं क्वचित्

kutracitsuranirmāṇaṁ vaikuṇṭhaṁ sumanoharam kutracicca brahmalokaṁ lokapālapuraṁ kvacit

"कहीं देवताओं द्वारा निर्मित अत्यन्त मनोहर वैकुण्ठ, कहीं ब्रह्मलोक, तो कहीं लोकपालों की नगरियाँ अंकित थीं।"

श्लोक 23 (shiva.rudra.115.23)

कैलासं कुत्रचिद्रम्यं कुत्रचिच्छक्रमन्दिरम् । कुत्रचिच्छिवलोकं च सर्वोपरि विराजितम्

kailāsaṁ kutracidramyaṁ kutracicchakramandiram kutracicchivalokaṁ ca sarvopari virājitam

"कहीं रमणीय कैलास, कहीं इन्द्र का महल, तो कहीं सबसे ऊपर सुशोभित शिवलोक बना हुआ था।"

श्लोक 24 (shiva.rudra.115.24)

एतादृशं गृहं सर्वं दृष्ट्वाश्चर्यं महेश्वरः । प्रशंसन् हिमशैलेशं परितुष्टो बभूव ह

etādṛśaṁ gṛhaṁ sarvaṁ dṛṣṭvāścaryaṁ maheśvaraḥ praśaṁsan himaśaileśaṁ parituṣṭo babhūva ha

"इस प्रकार के इस अद्भुत गृह को देखकर महेश्वर आश्चर्यचकित हो गए और हिमशैलेश की प्रशंसा करते हुए अत्यन्त संतुष्ट हुए।"

श्लोक 25 (shiva.rudra.115.25)

तत्रातिरमणीये च रत्नपर्यङ्क उत्तमे । अशयिष्ट मुदा युक्तो लीलया परमेश्वरः

tatrātiramaṇīye ca ratnaparyaṅka uttame aśayiṣṭa mudā yukto līlayā parameśvaraḥ

"वहाँ उस अत्यन्त रमणीय, उत्तम रत्न-पर्यंक पर हर्षपूर्वक परमेश्वर अपनी लीला से शयन करने लगे।"

श्लोक 26 (shiva.rudra.115.26)

हिमाचलश्च स्वभ्रातॄन्भोजयामास कृत्स्नशः । सर्वानन्यांश्च सुप्रीत्या शेषकृत्यं चकार ह

himācalaśca svabhrātṝnbhojayāmāsa kṛtsnaśaḥ sarvānanyāṁśca suprītyā śeṣakṛtyaṁ cakāra ha

"हिमाचल ने अपने सभी भाइयों तथा अन्य सबको भी प्रेमपूर्वक भोजन कराकर शेष कार्य पूर्ण किया।"

श्लोक 27 (shiva.rudra.115.27)

एवं कुर्वति शैलेशे स्वपिति प्रेष्ठ ईश्वरे । व्यतीता रजनी सर्वा प्रातःकालो बभूव ह

evaṁ kurvati śaileśe svapiti preṣṭha īśvare vyatītā rajanī sarvā prātaḥkālo babhūva ha

"इस प्रकार पर्वतराज कार्यरत रहे और प्रिय ईश्वर शयन करते रहे, इसी में सारी रात्रि व्यतीत हो गई और प्रातःकाल हो गया।"

श्लोक 28 (shiva.rudra.115.28)

अथ प्रभातकाले च धृत्युत्साहपरायणाः । नानाप्रकारवाद्यानि वादयाञ्चक्रिरे जनाः

atha prabhātakāle ca dhṛtyutsāhaparāyaṇāḥ nānāprakāravādyāni vādayāñcakrire janāḥ

"तत्पश्चात् प्रातःकाल में धैर्य और उत्साह से भरे हुए लोगों ने नाना प्रकार के वाद्य बजाए।"

श्लोक 29 (shiva.rudra.115.29)

सर्वे सुराःसमुत्तस्थुर्विष्ण्वाद्याः सुमुदान्विताः । स्वेष्टं संस्मृत्य देवेशं सज्जीभूताः ससम्भ्रमाः

sarve surāḥsamuttasthurviṣṇvādyāḥ sumudānvitāḥ sveṣṭaṁ saṁsmṛtya deveśaṁ sajjībhūtāḥ sasambhramāḥ

"विष्णु आदि सभी देवगण हर्षपूर्वक उठे; अपने इष्टदेव का स्मरण कर वे शीघ्रता से तैयार होने लगे।"

श्लोक 30 (shiva.rudra.115.30)

स्ववाहनानि सज्जानि कैलासं गन्तुमुत्सुकाः । कृत्वा सम्प्रेषयामासुर्धर्मं शिवसमीपतः

svavāhanāni sajjāni kailāsaṁ gantumutsukāḥ kṛtvā sampreṣayāmāsurdharmaṁ śivasamīpataḥ

"कैलास जाने को उत्सुक होकर उन्होंने अपने वाहन तैयार करवाए और शिव के पास धर्म को भेजा।"

श्लोक 31 (shiva.rudra.115.31)

वासगेहमथागत्य धर्मो नारायणाज्ञया । उवाच शङ्करं योगी योगीशं समयोचितम्

vāsagehamathāgatya dharmo nārāyaṇājñayā uvāca śaṅkaraṁ yogī yogīśaṁ samayocitam

"तत्पश्चात् नारायण की आज्ञा से योगी धर्म ने वासगृह में आकर योगीश्वर शंकर से समयोचित वचन कहे।"

श्लोक 32 (shiva.rudra.115.32)

धर्म उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते भव नः प्रमथाधिप । जनावासं समागच्छ कृतार्थं कुरु तत्र तान्

dharma uvāca uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṁ te bhava naḥ pramathādhipa janāvāsaṁ samāgaccha kṛtārthaṁ kuru tatra tān

धर्म ने कहा -- "हे प्रमथाधिप! उठिए, उठिए, आपका कल्याण हो; जनवास में पधारिए और वहाँ सबको कृतार्थ कीजिए।"

श्लोक 33 (shiva.rudra.115.33)

ब्रह्मोवाच । इति धर्मवचः श्रुत्वा विजहास महेश्वरः । ददर्श कृपया दृष्ट्या तल्पमुज्झाञ्चकार ह

brahmovāca iti dharmavacaḥ śrutvā vijahāsa maheśvaraḥ dadarśa kṛpayā dṛṣṭyā talpamujjhāñcakāra ha

ब्रह्मा जी ने कहा -- "धर्म के ये वचन सुनकर महेश्वर हँस पड़े; कृपादृष्टि से देखते हुए वे शय्या से उठ गए।"

श्लोक 34 (shiva.rudra.115.34)

उवाच विहसन् धर्मं त्वमग्रे गच्छ तत्र ह । अहमप्यागमिष्यामि द्रुतमेव न संशयः

uvāca vihasan dharmaṁ tvamagre gaccha tatra ha ahamapyāgamiṣyāmi drutameva na saṁśayaḥ

"मुस्कुराते हुए उन्होंने धर्म से कहा -- 'तुम पहले जाओ, मैं भी शीघ्र ही आऊँगा, इसमें कोई संदेह नहीं।'"

श्लोक 35 (shiva.rudra.115.35)

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तः शङ्करेणाथ जनावासं जगाम सः । स्वयं गन्तुमना आसीत्तत्र शम्भुरपि प्रभुः

brahmovāca ityuktaḥ śaṅkareṇātha janāvāsaṁ jagāma saḥ svayaṁ gantumanā āsīttatra śambhurapi prabhuḥ

ब्रह्मा जी ने कहा -- "शंकर से यह सुनकर धर्म जनवास की ओर चले गए; तथा शम्भु प्रभु भी स्वयं वहाँ जाने का विचार करने लगे।"

श्लोक 36 (shiva.rudra.115.36)

तज्ज्ञात्वा स्त्रीगणः सोऽसौ तत्रागच्छन्महोत्सवः । चक्रे मङ्गलगानं हि पश्यन् शम्भुपदद्वयम्

tajjñātvā strīgaṇaḥ so'sau tatrāgacchanmahotsavaḥ cakre maṅgalagānaṁ hi paśyan śambhupadadvayam

"यह जानकर स्त्रीगण भी उस महोत्सव में वहाँ आ गए और शम्भु के दोनों चरणों को देखते हुए मंगलगान करने लगे।"

श्लोक 37 (shiva.rudra.115.37)

अथ शम्भुर्भवाचारी प्रातःकृत्यं विधाय च । मेनामामन्त्र्य कुध्रं च जनावासं जगाम सः

atha śambhurbhavācārī prātaḥkṛtyaṁ vidhāya ca menāmāmantrya kudhraṁ ca janāvāsaṁ jagāma saḥ

"तत्पश्चात् लौकिक आचार का पालन करते हुए शम्भु ने प्रातःकालीन कृत्य कर मेना और पर्वत से आज्ञा लेकर जनवास की ओर प्रस्थान किया।"

श्लोक 38 (shiva.rudra.115.38)

महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चातुर्विधानि च

mahotsavastadā cāsīdvedadhvanirabhūnmune vādyāni vādayāmāsurjanāścāturvidhāni ca

"हे मुने! तब वहाँ महान् उत्सव हुआ और वेद-ध्वनि गूँज उठी; लोगों ने चार प्रकार के वाद्य बजाए।"

श्लोक 39 (shiva.rudra.115.39)

शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचारात् वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः

śambhurāgatya svasthānaṁ vavande ca munīṁstadā hariṁ ca māṁ bhavācārāt vandito'bhūtsurādibhiḥ

"अपने स्थान पर पहुँचकर शम्भु ने तब मुनियों को, तथा हरि और मुझे भी वन्दना की; लौकिक आचार से देवताओं आदि ने भी उन्हें वन्दित किया।"

श्लोक 40 (shiva.rudra.115.40)

जयशब्दो बभूवाथ नमः शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदो महाकोलाहलोऽभवत्

jayaśabdo babhūvātha namaḥ śabdastathaiva ca vedadhvaniśca śubhado mahākolāhalo'bhavat

"तब जय-जयकार और नमस्कार की ध्वनि हुई, तथा शुभदायक वेद-ध्वनि से बड़ा कोलाहल मच गया।"

अध्याय 114अध्याय-सूचीअध्याय 116