Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 118

शिव-कैलास-गमन-वर्णन

अध्याय 117अध्याय-सूचीअध्याय 119

श्लोक 1 (shiva.rudra.118.1)

ब्रह्मोवाच । अथ सा ब्राह्मणी देव्यै शिक्षयित्वा व्रतं च तत् । प्रोवाच मेनामामन्त्र्य यात्रामस्याश्च कारय

brahmovāca atha sā brāhmaṇī devyai śikṣayitvā vrataṁ ca tat provāca menāmāmantrya yātrāmasyāśca kāraya

ब्रह्मा जी ने कहा -- "तत्पश्चात् उस ब्राह्मण-पत्नी ने देवी को वह व्रत सिखाकर तथा मेना से विदा लेकर कहा -- 'अब इनकी यात्रा (विदाई) करवाइए।'"

श्लोक 2 (shiva.rudra.118.2)

तथास्त्विति च सम्प्रोच्य प्रेमवश्या बभूव सा । धृतिं धृत्वाहूय कालीं विश्लेषविरहाकुला

tathāstviti ca samprocya premavaśyā babhūva sā dhṛtiṁ dhṛtvāhūya kālīṁ viśleṣavirahākulā

"'तथास्तु' कहकर प्रेमवश हुई मेना ने धैर्य धारण कर काली (पार्वती) को बुलाया, वियोग की व्याकुलता से भरी हुई।"

श्लोक 3 (shiva.rudra.118.3)

अत्युच्चै रोदनं चक्रे संश्लिष्य च पुनः पुनः । पार्वत्यपि रुरोदोच्चैरुच्चरन्ती कृपावचः

atyuccai rodanaṁ cakre saṁśliṣya ca punaḥ punaḥ pārvatyapi rurodoccairuccarantī kṛpāvacaḥ

"उसने अत्यन्त ऊँचे स्वर से रोते हुए उसे बार-बार गले लगाया; पार्वती भी करुणापूर्ण वचन कहती हुई ऊँचे स्वर से रोने लगीं।"

श्लोक 4 (shiva.rudra.118.4)

शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता । मूर्च्छाम्प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च

śailapriyā śivā cāpi mūrcchāmāpa śucārditā mūrcchāmprāpurdevapatnyaḥ pārvatyā rodanena ca

"पर्वत की प्रिया शिवा (पार्वती) शोक से पीड़ित होकर मूर्च्छित हो गईं; और पार्वती के रुदन से देवपत्नियाँ भी मूर्च्छित हो गईं।"

श्लोक 5 (shiva.rudra.118.5)

सर्वाश्च रुरुदुर्नार्यः सर्वमासीदचेतनम् । स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन्कोऽन्य परः प्रभुः

sarvāśca rurudurnāryaḥ sarvamāsīdacetanam svayaṁ ruroda yogīśo gacchanko'nya paraḥ prabhuḥ

"सभी स्त्रियाँ रोने लगीं, सब कुछ मानो चेतनाशून्य हो गया; स्वयं योगीश्वर भी रो पड़े -- ऐसी विदाई में और कौन प्रभु न रोता?"

श्लोक 6 (shiva.rudra.118.6)

एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः । स सर्वतनयैस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः

etasminnantare śīghramājagāma himālayaḥ sa sarvatanayaistatra sacivaiśca dvijaiḥ paraiḥ

"इसी बीच हिमालय शीघ्र ही वहाँ आ पहुँचे, अपने सभी पुत्रों, मंत्रियों तथा अन्य ब्राह्मणों के साथ।"

श्लोक 7 (shiva.rudra.118.7)

स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि । क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः

svayaṁ ruroda mohena vatsāṁ kṛtvā svavakṣasi kva yāsītyevamuccārya śūnyaṁ kṛtvā muhurmuhuḥ

"वे स्वयं भी मोहवश अपनी पुत्री को वक्षस्थल से लगाकर रो पड़े, बार-बार 'कहाँ जा रही हो' कहते हुए, मानो हृदय शून्य हो गया हो।"

श्लोक 8 (shiva.rudra.118.8)

ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् । सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः

tataḥ purohito viprairadhyātmavidyayā sukham sarvānprabodhayāmāsa kṛpayā jñānavattaraḥ

"तब पुरोहित ने ब्राह्मणों सहित अध्यात्म-विद्या के द्वारा कृपापूर्वक ज्ञानपूर्वक सबको सुखपूर्वक समझाया।"

श्लोक 9 (shiva.rudra.118.9)

ननाम पार्वती भक्त्या मातरं पितरं गुरुम् । महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः

nanāma pārvatī bhaktyā mātaraṁ pitaraṁ gurum mahāmāyā bhavācārādrurodoccairmuhurmuhuḥ

"महामाया पार्वती ने भक्तिपूर्वक माता, पिता और गुरु को प्रणाम किया; तथा लौकिक आचारवश बार-बार ऊँचे स्वर से रो पड़ीं।"

श्लोक 10 (shiva.rudra.118.10)

पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुः सर्वयोषितः । नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा

pārvatyā rodanenaiva ruruduḥ sarvayoṣitaḥ nitarāṁ jananī menā yāmayo bhrātarastathā

"पार्वती के रुदन से सभी स्त्रियाँ रो पड़ीं; विशेष रूप से माता मेना और भाभियाँ भी रो पड़ीं।"

श्लोक 11 (shiva.rudra.118.11)

पुनः पुनः शिवामाता यामयोऽन्याश्च योषितः । भ्रातरो जनकः प्रेम्णा रुरुदुर्बद्धसौहृदाः

punaḥ punaḥ śivāmātā yāmayo'nyāśca yoṣitaḥ bhrātaro janakaḥ premṇā rurudurbaddhasauhṛdāḥ

"बार-बार शिवा की माता, भाभियाँ तथा अन्य स्त्रियाँ, भाई और पिता -- सब प्रेमवश गहरे स्नेह से बँधकर रोने लगे।"

श्लोक 12 (shiva.rudra.118.12)

तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् । लग्नं निवेदयामासुर्यात्रायाः सुखदं परम्

tadā viprāḥ samāgatya bodhayāmāsurādarāt lagnaṁ nivedayāmāsuryātrāyāḥ sukhadaṁ param

"तब ब्राह्मण एकत्र होकर आदरपूर्वक सबको समझाने लगे, और यात्रा के लिए परम सुखदायक शुभ लग्न निवेदित किया।"

श्लोक 13 (shiva.rudra.118.13)

ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्यं विवेकतः । शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे

tato himālayo menāṁ dhṛtvā dhairyaṁ vivekataḥ śibikāmānayāmāsa śivārohaṇahetave

"तत्पश्चात् हिमालय ने विवेकपूर्वक धैर्य धारण कर, मेना को साथ लिए, शिवा को बिठाने के लिए पालकी मँगवाई।"

श्लोक 14 (shiva.rudra.118.14)

शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् । आशिषं प्रददुः सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा

śivāmārohayāmāsustatra viprāṅganāśca tām āśiṣaṁ pradaduḥ sarvāḥ pitā mātā dvijāstathā

"वहाँ ब्राह्मणों की स्त्रियों ने शिवा को उसमें बिठाया; और पिता, माता तथा ब्राह्मणों -- सबने उन्हें आशीर्वाद दिया।"

श्लोक 15 (shiva.rudra.118.15)

महाराज्ञ्युपचाराँश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषां दुर्लभं शुभम्

mahārājñyupacārā~śca dadau menā giristathā nānādravyasamūhaṁ ca pareṣāṁ durlabhaṁ śubham

"मेना और पर्वत ने उन्हें महारानी योग्य उपहार दिए, तथा अन्यों के लिए दुर्लभ नाना प्रकार के शुभ द्रव्य-समूह प्रदान किए।"

श्लोक 16 (shiva.rudra.118.16)

शिवा नत्वा गुरून्सर्वान् जनकं जननीं तथा । द्विजान्पुरोहितं यामीस्त्रीस्तथान्या ययौ मुने

śivā natvā gurūnsarvān janakaṁ jananīṁ tathā dvijānpurohitaṁ yāmīstrīstathānyā yayau mune

"हे मुने! शिवा ने अपने सभी गुरुजनों, पिता, माता, ब्राह्मणों, पुरोहित, भाभियों तथा अन्य स्त्रियों को प्रणाम कर प्रस्थान किया।"

श्लोक 17 (shiva.rudra.118.17)

हिमाचलोऽपि ससुतोऽगच्छत्स्नेहवशी बुधः । प्राप्तस्तत्र प्रभुर्यत्र सामरः प्रीतिमावहन्

himācalo'pi sasuto'gacchatsnehavaśī budhaḥ prāptastatra prabhuryatra sāmaraḥ prītimāvahan

"बुद्धिमान् होते हुए भी स्नेहवश हिमाचल अपने पुत्रों सहित उस स्थान पर पहुँचे जहाँ देवताओं सहित प्रभु प्रेमपूर्वक प्रतीक्षा कर रहे थे।"

श्लोक 18 (shiva.rudra.118.18)

प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुरस्सरम् । प्रभुं प्रणेमुस्ते भक्त्या प्रशंसन्तोऽविशन्पुरीम्

prītyābhirebhire sarve mahotsavapurassaram prabhuṁ praṇemuste bhaktyā praśaṁsanto'viśanpurīm

"सब लोगों ने महोत्सवपूर्वक प्रेमपूर्वक एक-दूसरे का आलिंगन किया; उन्होंने भक्तिपूर्वक प्रभु को प्रणाम किया और प्रशंसा करते हुए नगर में प्रवेश किया।"

श्लोक 19 (shiva.rudra.118.19)

जातिस्मरां स्मारयामि नित्यं स्मरसि चेद्वद । लीलया त्वां च देवेशि सदा प्राणप्रिया मम

jātismarāṁ smārayāmi nityaṁ smarasi cedvada līlayā tvāṁ ca deveśi sadā prāṇapriyā mama

[शिव ने कहा -- ] "'हे जातिस्मरा! मैं तुम्हें स्मरण कराता हूँ -- यदि तुम सदा स्मरण रखती हो तो कहो; हे देवेशि! तुम अपनी लीला से मुझे सदा प्राणों से भी प्रिय हो।'"

श्लोक 20 (shiva.rudra.118.20)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्याथ पार्वती । शङ्करस्य प्रिया नित्यं सस्मितोवाच सा सती

brahmovāca ityākarṇya maheśasya svanāthasyātha pārvatī śaṅkarasya priyā nityaṁ sasmitovāca sā satī

ब्रह्मा जी ने कहा -- "अपने पति महेश के ये वचन सुनकर, शंकर की सदा की प्रिया वह साध्वी पार्वती मुस्कुराते हुए बोलीं।"

श्लोक 21 (shiva.rudra.118.21)

पार्वत्युवाच । सर्वं स्मरामि प्राणेश मौनीभूतो भवेति च । प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु नमोऽस्तु ते

pārvatyuvāca sarvaṁ smarāmi prāṇeśa maunībhūto bhaveti ca prastāvocitamadyāśu kāryaṁ kuru namo'stu te

पार्वती ने कहा -- "हे प्राणेश! मुझे सब कुछ स्मरण है, अब मौन हो जाइए; अब जो उचित कार्य हो, वह शीघ्र कीजिए -- आपको नमस्कार है।"

श्लोक 22 (shiva.rudra.118.22)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम् । मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः

brahmovāca ityākarṇya priyāvākyaṁ sudhādhārāśatopamam mumude'tīva viśveśo laukikācāratatparaḥ

ब्रह्मा जी ने कहा -- "अमृत की सैकड़ों धाराओं के समान प्रिया के इन वचनों को सुनकर लौकिक आचार में तत्पर विश्वेश अत्यन्त हर्षित हुए।"

श्लोक 23 (shiva.rudra.118.23)

शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम् । भोजयामास देवांश्च नारायणपुरोगमान्

śivaḥ sambhṛtasambhāro nānāvastumanoharam bhojayāmāsa devāṁśca nārāyaṇapurogamān

"नाना मनोहर वस्तुओं की सामग्री एकत्र कर शिव ने नारायण आदि देवताओं को भोजन कराया।"

श्लोक 24 (shiva.rudra.118.24)

तथान्यान्निखिलान्प्रीत्या स्वविवाहसमागतान् । भोजयामास सुरसमन्नं बहुविधं प्रभुः

tathānyānnikhilānprītyā svavivāhasamāgatān bhojayāmāsa surasamannaṁ bahuvidhaṁ prabhuḥ

"और भी जो अपने विवाह में आए थे, उन सबको प्रभु ने प्रेमपूर्वक नाना प्रकार के स्वादिष्ट अन्न से भोजन कराया।"

श्लोक 25 (shiva.rudra.118.25)

ततो भुक्त्वा च ते देवा नानारत्नविभूषिताः । सस्त्रीकाः सगणाः सर्वे प्रणेमुश्चन्द्रशेखरम्

tato bhuktvā ca te devā nānāratnavibhūṣitāḥ sastrīkāḥ sagaṇāḥ sarve praṇemuścandraśekharam

"तत्पश्चात् भोजन कर, नाना रत्नों से विभूषित वे देवगण अपनी-अपनी पत्नियों और गणों सहित चन्द्रशेखर (शिव) को प्रणाम करने लगे।"

श्लोक 26 (shiva.rudra.118.26)

संस्तुत्य वाग्भिरिष्टाभिः परिक्रम्य मुदान्विताः । प्रशंसन्तो विवाहं च स्वधामानि ययुस्ततः

saṁstutya vāgbhiriṣṭābhiḥ parikramya mudānvitāḥ praśaṁsanto vivāhaṁ ca svadhāmāni yayustataḥ

"उत्तम वचनों से स्तुति कर और प्रदक्षिणा कर, हर्षित होकर विवाह की प्रशंसा करते हुए वे अपने-अपने धाम को चले गए।"

श्लोक 27 (shiva.rudra.118.27)

नारायणं मुने मां च प्रणनाम शिवःस्वयम् । लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुश्च कश्यपम्

nārāyaṇaṁ mune māṁ ca praṇanāma śivaḥsvayam laukikācāramāśritya yathā viṣṇuśca kaśyapam

"हे मुने! स्वयं शिव ने नारायण और मुझे प्रणाम किया, लौकिक आचार का पालन करते हुए, जैसे विष्णु ने कश्यप को किया था।"

श्लोक 28 (shiva.rudra.118.28)

मयाश्लिष्याशिषं दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः । मत्वा वै तं परं ब्रह्म चक्रे च स्तुतिरुत्तमा

mayāśliṣyāśiṣaṁ dattvā śivasya punaragrataḥ matvā vai taṁ paraṁ brahma cakre ca stutiruttamā

"मैंने उन्हें गले लगाकर आशीर्वाद दिया; तत्पश्चात् उन्हें परब्रह्म जानकर विष्णु ने पुनः शिव के समक्ष उत्तम स्तुति की।"

श्लोक 29 (shiva.rudra.118.29)

तमामन्त्र्य मया विष्णुः साञ्जलिः शिवयोर्मुदा । प्रशंसंस्तद्विवाहं च जगाम स्वालयं परम्

tamāmantrya mayā viṣṇuḥ sāñjaliḥ śivayormudā praśaṁsaṁstadvivāhaṁ ca jagāma svālayaṁ param

"तत्पश्चात् मुझसे और शिव से हाथ जोड़कर हर्षपूर्वक विदा लेकर, विवाह की प्रशंसा करते हुए विष्णु अपने परम धाम को चले गए।"

श्लोक 30 (shiva.rudra.118.30)

शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या विहरन् मुदा । सर्वे गणाः सुखं प्रापुरतीव स्वभजन् शिवौ

śivo'pi svagirau tasthau pārvatyā viharan mudā sarve gaṇāḥ sukhaṁ prāpuratīva svabhajan śivau

"शिव भी अपने पर्वत पर पार्वती के साथ हर्षपूर्वक विहार करते हुए रहे; सभी गण भी उन दोनों की सेवा करते हुए अत्यन्त सुख को प्राप्त हुए।"

श्लोक 31 (shiva.rudra.118.31)

इत्येवं कथितस्तात शिवोद्वाहः सुमङ्गलः । शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यो धनवर्द्धनः

ityevaṁ kathitastāta śivodvāhaḥ sumaṅgalaḥ śokaghno harṣajanaka āyuṣyo dhanavarddhanaḥ

"हे तात! इस प्रकार शिव का यह परम मंगलमय विवाह वर्णित हुआ, जो शोकनाशक, हर्षजनक, आयुवर्धक तथा धनवर्धक है।"

श्लोक 32 (shiva.rudra.118.32)

य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः । श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात्

ya imaṁ śṛṇuyānnityaṁ śucistadgatamānasaḥ śrāvayedvātha niyamācchivalokamavāpnuyāt

"जो इसे सदा शुद्ध होकर तथा एकाग्रचित्त होकर सुनता है, अथवा नियमपूर्वक इसे सुनाता है, वह शिवलोक को प्राप्त करता है।"

श्लोक 33 (shiva.rudra.118.33)

इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मङ्गलायनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्

idamākhyānamākhyātamadbhutaṁ maṅgalāyanam sarvavighnapraśamanaṁ sarvavyādhivināśanam

"यह अद्भुत आख्यान, समस्त मंगलों का आश्रय, समस्त विघ्नों को शान्त करने वाला तथा समस्त व्याधियों का नाश करने वाला बतलाया गया है।"

श्लोक 34 (shiva.rudra.118.34)

यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं पुत्रपौत्रकरं परम् । सर्वकामप्रदं चेह भुक्तिदं मुक्तिदं सदा

yaśasyaṁ svargyamāyuṣyaṁ putrapautrakaraṁ param sarvakāmapradaṁ ceha bhuktidaṁ muktidaṁ sadā

"यह यशदायक, स्वर्गदायक, आयुवर्धक तथा विशेष रूप से पुत्र-पौत्र देने वाला है; यह सब कामनाओं को पूर्ण करने वाला तथा सदा भोग और मोक्ष दोनों को देने वाला है।"

श्लोक 35 (shiva.rudra.118.35)

अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् । सर्वदुःस्वप्नशमनं बुद्धिप्रज्ञादिसाधनम्

apamṛtyupraśamanaṁ mahāśāntikaraṁ śubham sarvaduḥsvapnaśamanaṁ buddhiprajñādisādhanam

"यह अकाल-मृत्यु को शान्त करने वाला, महाशान्तिकारक तथा शुभदायक है; यह सभी दुःस्वप्नों को शान्त करने वाला और बुद्धि-प्रज्ञा आदि का साधन है।"

श्लोक 36 (shiva.rudra.118.36)

शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठितव्यं प्रयत्नतः । शुभेप्सुभिर्जनैः प्रीत्या शिवसन्तोषकारणम्

śivotsaveṣu sarveṣu paṭhitavyaṁ prayatnataḥ śubhepsubhirjanaiḥ prītyā śivasantoṣakāraṇam

"शुभ की इच्छा रखने वाले लोगों को शिव के सभी उत्सवों में इसे प्रयत्नपूर्वक तथा प्रेमपूर्वक पढ़ना चाहिए, क्योंकि यह शिव को संतुष्ट करने का कारण है।"

श्लोक 37 (shiva.rudra.118.37)

पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु देवादीनां विशेषतः । शिवस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भे च सुप्रीतितः

paṭhetpratiṣṭhākāle tu devādīnāṁ viśeṣataḥ śivasya sarvakāryasya prārambhe ca suprītitaḥ

"इसे विशेष रूप से देवताओं की प्रतिष्ठा के समय, तथा शिव-संबंधी किसी भी कार्य के आरंभ में अत्यन्त प्रेमपूर्वक पढ़ना चाहिए।"

श्लोक 38 (shiva.rudra.118.38)

शृणुयाद्वा शुचिर्भूत्वा चरितं शिवयोश्शिवम् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि सत्यं सत्यं न संशयः

śṛṇuyādvā śucirbhūtvā caritaṁ śivayośśivam sidhyanti sarvakāryāṇi satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ

"अथवा शुद्ध होकर शिव-शिवा के इस मंगलमय चरित्र को सुनना चाहिए; इससे सभी कार्य सिद्ध होते हैं -- यह सत्य है, सत्य है, इसमें कोई संदेह नहीं।"

अध्याय 117अध्याय-सूचीअध्याय 119