Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 123

देवताओं द्वारा कुमार का अभिषेक

अध्याय 122अध्याय-सूचीअध्याय 124

श्लोक 1 (shiva.rudra.123.1)

ब्रह्मोवाच एतस्मिन्नन्तरे तत्र ददर्श रथमुत्तमम् । अद्भुतं शोभितं शश्वद्विश्वकर्मविनिर्मितम्

brahmovāca etasminnantare tatra dadarśa rathamuttamam adbhutaṁ śobhitaṁ śaśvadviśvakarmavinirmitam

ब्रह्मा जी ने कहा — इसी बीच वहाँ उन्होंने एक उत्तम रथ देखा, जो अद्भुत, सदा सुशोभित तथा विश्वकर्मा द्वारा निर्मित था।

श्लोक 2 (shiva.rudra.123.2)

शतचक्रं सुविस्तीर्णं मनोयायि मनोहरम् । प्रस्थापितं च पार्वत्या वेष्टितं पार्षदैर्वरैः

śatacakraṁ suvistīrṇaṁ manoyāyi manoharam prasthāpitaṁ ca pārvatyā veṣṭitaṁ pārṣadairvaraiḥ

वह रथ सौ पहियों वाला, अत्यंत विशाल, मन के समान वेगवान् तथा मनोहर था, पार्वती द्वारा भेजा गया था और श्रेष्ठ पार्षदों से घिरा था।

श्लोक 3 (shiva.rudra.123.3)

समारोहत्ततोऽनन्तो हृदयेन विदूयता । कार्त्तिकः परमज्ञानी परमेशानवीर्यजः

samārohattato'nanto hṛdayena vidūyatā kārttikaḥ paramajñānī parameśānavīryajaḥ

तब वह अनन्त, परम ज्ञानी, परमेश्वर के वीर्य से उत्पन्न कार्तिक व्यथित हृदय से उस रथ पर आरूढ़ हुए।

श्लोक 4 (shiva.rudra.123.4)

तदैव कृत्तिकाः प्राप्य मुक्तकेश्यः शुचाऽऽतुराः । उन्मत्ता इव तत्रैव वक्तुमारेभिरे वचः

tadaiva kṛttikāḥ prāpya muktakeśyaḥ śucā''turāḥ unmattā iva tatraiva vaktumārebhire vacaḥ

उसी क्षण कृत्तिकाएँ वहाँ आकर, बाल बिखेरे हुए, शोक से आतुर होकर, मानो उन्मत्त-सी होकर वहीं बोलने लगीं।

श्लोक 5 (shiva.rudra.123.5)

कृत्तिका ऊचुः । विहायाऽस्मान् कृपासिन्धो गच्छसि त्वं हि निर्दयः । नायं धर्मो मातृवर्गान् पालितो यत् सुतस्त्यजेत्

kṛttikā ūcuḥ vihāyā'smān kṛpāsindho gacchasi tvaṁ hi nirdayaḥ nāyaṁ dharmo mātṛvargān pālito yat sutastyajet

कृत्तिकाओं ने कहा — हे कृपासिन्धो! हमें त्यागकर तुम निर्दयी बनकर जा रहे हो! यह धर्म नहीं है कि जिन माताओं ने पालन किया, उन्हें पुत्र त्याग दे।

श्लोक 6 (shiva.rudra.123.6)

स्नेहेन वर्द्धितोऽस्माभिः पुत्रोऽस्माकं च धर्मतः । किं कुर्मः क्व च यास्यामो वयं किं करवाम ह

snehena varddhito'smābhiḥ putro'smākaṁ ca dharmataḥ kiṁ kurmaḥ kva ca yāsyāmo vayaṁ kiṁ karavāma ha

तुम हमारे द्वारा स्नेह से पाले गए हो और धर्मतः हमारे पुत्र हो। अब हम क्या करें, कहाँ जाएँ, क्या करें?

श्लोक 7 (shiva.rudra.123.7)

इत्युक्त्वा कृत्तिकाः सर्वाः कृत्वा वक्षसि कार्त्तिकम् । द्रुतं मूर्च्छामवापुस्ताःसुतविच्छेदकारणात्

ityuktvā kṛttikāḥ sarvāḥ kṛtvā vakṣasi kārttikam drutaṁ mūrcchāmavāpustāḥsutavicchedakāraṇāt

यह कहकर समस्त कृत्तिकाओं ने कार्तिक को अपने वक्षस्थल से लगाकर, पुत्र-वियोग के कारण तत्काल मूर्च्छित हो गईं।

श्लोक 8 (shiva.rudra.123.8)

ताः कुमारो बोधयित्वा अध्यात्मवचनेन वै । ताभिश्च पार्षदैः सार्द्धमारुरोह रथं मुने

tāḥ kumāro bodhayitvā adhyātmavacanena vai tābhiśca pārṣadaiḥ sārddhamāruroha rathaṁ mune

कुमार ने अध्यात्म-वचनों से उन्हें सचेत करके, हे मुने! उन्हीं तथा पार्षदों के साथ उस रथ पर आरोहण किया।

श्लोक 9 (shiva.rudra.123.9)

दृष्ट्वा श्रुत्वा मङ्गलानि बहूनि सुखदानि वै । कुमारः पार्षदैः सार्द्धं जगाम पितृमन्दिरम्

dṛṣṭvā śrutvā maṅgalāni bahūni sukhadāni vai kumāraḥ pārṣadaiḥ sārddhaṁ jagāma pitṛmandiram

अनेक शुभ तथा सुखदायक संकेतों को देखते-सुनते हुए कुमार पार्षदों के साथ अपने पिता के धाम की ओर गए।

श्लोक 10 (shiva.rudra.123.10)

दक्षेण नन्दियुक्तश्च मनोयायिरथेन च । कुमारः प्राप कैलासं न्यग्रोधाऽक्षयमूलके

dakṣeṇa nandiyuktaśca manoyāyirathena ca kumāraḥ prāpa kailāsaṁ nyagrodhā'kṣayamūlake

दक्ष तथा नन्दी के साथ, मनोवेगी रथ द्वारा कुमार कैलास पर उस अक्षय-मूल न्यग्रोध वृक्ष के पास पहुँचे।

श्लोक 11 (shiva.rudra.123.11)

तत्र तस्थौ कृत्तिकाभिः पार्षदप्रवरैः सह । कुमारः शाङ्करिः प्रीतो नानालीलाविशारदः

tatra tasthau kṛttikābhiḥ pārṣadapravaraiḥ saha kumāraḥ śāṅkariḥ prīto nānālīlāviśāradaḥ

वहाँ शंकर-पुत्र कुमार कृत्तिकाओं तथा श्रेष्ठ पार्षदों के साथ प्रसन्नतापूर्वक ठहरे, जो नाना लीलाओं में निपुण थे।

श्लोक 12 (shiva.rudra.123.12)

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः । विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं समाचख्युस्तदागमम्

tadā sarve suragaṇā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ viṣṇunā brahmaṇā sārddhaṁ samācakhyustadāgamam

तब समस्त देवगण, ऋषि, सिद्ध तथा चारण, विष्णु और ब्रह्मा के साथ, उनके आगमन की सूचना देने लगे।

श्लोक 13 (shiva.rudra.123.13)

तदा दृष्ट्वा च गाङ्गेयं ययौ प्रमुदितश्शिवः । अन्यैः समेतो हरिणा ब्रह्मणा च सुरर्षिभिः

tadā dṛṣṭvā ca gāṅgeyaṁ yayau pramuditaśśivaḥ anyaiḥ sameto hariṇā brahmaṇā ca surarṣibhiḥ

तब गांगेय (गंगा-पुत्र कार्तिकेय) को देखकर शिव अत्यंत हर्षित होकर हरि, ब्रह्मा तथा देवर्षियों सहित अन्य सबके साथ आगे बढ़े।

श्लोक 14 (shiva.rudra.123.14)

शङ्खाश्च बहवो नेदुर्भेरी तूर्याण्यनेकशः । उत्सवः सुमहानासीद्देवानां तुष्टचेतसाम्

śaṅkhāśca bahavo nedurbherī tūryāṇyanekaśaḥ utsavaḥ sumahānāsīddevānāṁ tuṣṭacetasām

अनेक शंख बज उठे, ढोल-नगाड़े तथा अन्य अनेक वाद्य बजने लगे; प्रसन्नचित्त देवताओं के बीच एक महान उत्सव होने लगा।

श्लोक 15 (shiva.rudra.123.15)

तदानीमेव तं सर्वे वीरभद्रादयो गणाः । कुर्वन्तः स्वन्वयुः केलिं नानातालधरस्वराः

tadānīmeva taṁ sarve vīrabhadrādayo gaṇāḥ kurvantaḥ svanvayuḥ keliṁ nānātāladharasvarāḥ

उसी क्षण वीरभद्र आदि समस्त गण उनके पीछे-पीछे चलते हुए, नाना ताल-स्वरों में क्रीड़ा करने लगे।

श्लोक 16 (shiva.rudra.123.16)

स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्त्तनम् । जयशब्दं नमश्शब्दं कुर्वाणाः प्रीतमानसाः

stāvakāḥ stūyamānāśca cakruste guṇakīrttanam jayaśabdaṁ namaśśabdaṁ kurvāṇāḥ prītamānasāḥ

स्तुतिपाठक उसकी स्तुति करते हुए उसके गुणों का कीर्तन करने लगे, तथा प्रसन्नचित्त होकर "जय" और "नमः" के उद्घोष करने लगे।

श्लोक 17 (shiva.rudra.123.17)

द्रष्टुं ययुस्तं शरजं शिवात्मजमनुत्तमम्

draṣṭuṁ yayustaṁ śarajaṁ śivātmajamanuttamam

वे सब उस शरजात (सरकंडों से उत्पन्न), अनुपम शिवपुत्र के दर्शन हेतु चल पड़े।

श्लोक 18 (shiva.rudra.123.18)

पार्वती मङ्गलं चक्रे राजमार्गं मनोहरम् । पद्मरागादिमणिभिः संस्कृतं परितः पुरम्

pārvatī maṅgalaṁ cakre rājamārgaṁ manoharam padmarāgādimaṇibhiḥ saṁskṛtaṁ paritaḥ puram

पार्वती ने राजमार्ग को मंगलमय एवं मनोहर बनाया, और सम्पूर्ण नगर को पद्मराग आदि मणियों से चारों ओर सुसज्जित करवाया।

श्लोक 19 (shiva.rudra.123.19)

पतिपुत्रवतीभिश्च साध्वीभिः स्त्रीभिरन्विताः । लक्ष्म्यादित्रिंशद्देवीश्च पुरः कृत्वा समाययौ

patiputravatībhiśca sādhvībhiḥ strībhiranvitāḥ lakṣmyāditriṁśaddevīśca puraḥ kṛtvā samāyayau

पति-पुत्रवती सती स्त्रियों के साथ, तथा लक्ष्मी आदि तीस देवियों को आगे करके, वे वहाँ पधारीं।

श्लोक 20 (shiva.rudra.123.20)

रम्भाद्यप्सरसो दिव्याः सस्मिता वेषसंयुताः । सङ्गीतनर्तनपरा बभूवुश्च शिवाज्ञया

rambhādyapsaraso divyāḥ sasmitā veṣasaṁyutāḥ saṅgītanartanaparā babhūvuśca śivājñayā

रम्भा आदि दिव्य अप्सराएँ, मुस्कराती हुई, सुसज्जित वेष में, शिव की आज्ञा से संगीत और नृत्य में संलग्न हो गईं।

श्लोक 21 (shiva.rudra.123.21)

ये तं समीक्षयामासुर्गाङ्गेयं शङ्करोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रये

ye taṁ samīkṣayāmāsurgāṅgeyaṁ śaṅkaropamam dadṛśuste mahattejo vyāptamāsījjagattraye

जिन्होंने शंकर-तुल्य उस गांगेय को देखा, उन्होंने देखा कि उनका महान तेज तीनों लोकों में व्याप्त हो गया था।

श्लोक 22 (shiva.rudra.123.22)

तत्तेजसा वृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । ववन्दिरे द्रुतं सर्वे कुमारं सूर्यवर्चसम्

tattejasā vṛtaṁ bālaṁ taptacāmīkaraprabham vavandire drutaṁ sarve kumāraṁ sūryavarcasam

उस तेज से आवृत, तपे हुए स्वर्ण के समान कान्तिमान तथा सूर्य-तेजस्वी कुमार को सभी ने तत्काल प्रणाम किया।

श्लोक 23 (shiva.rudra.123.23)

जहृषुर्विनतस्कन्धा नमश्शब्दरतास्तदा । परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणमागताः

jahṛṣurvinataskandhā namaśśabdaratāstadā parivāryopatasthuste vāmadakṣiṇamāgatāḥ

वे हर्षित होकर, नत-कंधों से "नमः" का उच्चारण करते हुए, बाएँ-दाएँ से आकर उन्हें घेरकर खड़े हो गए।

श्लोक 24 (shiva.rudra.123.24)

अहं विष्णुश्च शक्रश्च तथा देवादयोऽखिलाः । दण्डवत्पतिता भूमौ परिवार्य कुमारकम्

ahaṁ viṣṇuśca śakraśca tathā devādayo'khilāḥ daṇḍavatpatitā bhūmau parivārya kumārakam

मैं (ब्रह्मा), विष्णु, शक्र तथा समस्त देवगण उस बालक को घेरकर भूमि पर दण्डवत् गिर पड़े।

श्लोक 25 (shiva.rudra.123.25)

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्गिरिजा च मुदान्विता । महोत्सवं समागम्य ददर्श तनयं मुदा

etasminnantare śambhurgirijā ca mudānvitā mahotsavaṁ samāgamya dadarśa tanayaṁ mudā

इसी बीच शम्भु और आनन्दयुक्त गिरिजा उस महोत्सव में पहुँचकर हर्षपूर्वक अपने पुत्र को देखने लगे।

श्लोक 26 (shiva.rudra.123.26)

पुत्रं निरीक्ष्य च तदा जगदेकबन्धुः प्रीत्यान्वितः परमया परया भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात् सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः परेशः

putraṁ nirīkṣya ca tadā jagadekabandhuḥ prītyānvitaḥ paramayā parayā bhavānyā snehānvito bhujagabhogayuto hi sākṣāt sarveśvaraḥ parivṛtaḥ pramathaiḥ pareśaḥ

तब अपने पुत्र को निहारते हुए जगत् के एकमात्र बन्धु, नागों से अलंकृत, स्नेहयुक्त वे सर्वेश्वर परमेश शिव, परम प्रेम से युक्त परमा भवानी के साथ, प्रमथ-गणों से घिरे हुए साक्षात् वहाँ खड़े थे।

श्लोक 27 (shiva.rudra.123.27)

अथ शक्तिधरः स्कन्दो दृष्ट्वा तौ पार्वतीशिवौ । अवरुह्य रथात्तूर्णं शिरसा प्रणनाम ह

atha śaktidharaḥ skando dṛṣṭvā tau pārvatīśivau avaruhya rathāttūrṇaṁ śirasā praṇanāma ha

तब शक्तिधर स्कन्द ने पार्वती और शिव को देखकर तत्काल रथ से उतरकर सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम किया।

श्लोक 28 (shiva.rudra.123.28)

उपगुह्य शिवः प्रीत्या कुमारं मूर्ध्नि शङ्करः । जघ्रौ प्रेम्णा परेशानः प्रसन्नः स्नेहकर्तृकः

upaguhya śivaḥ prītyā kumāraṁ mūrdhni śaṅkaraḥ jaghrau premṇā pareśānaḥ prasannaḥ snehakartṛkaḥ

शिव ने कुमार को प्रेमपूर्वक आलिंगन कर, परमेश्वर शंकर ने प्रसन्न तथा स्नेहयुक्त होकर उसके मस्तक को प्रेमपूर्वक चूमा।

श्लोक 29 (shiva.rudra.123.29)

उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसम्भ्रमा । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता

upaguhya guhaṁ tatra pārvatī jātasambhramā prasnutaṁ pāyayāmāsa stanaṁ snehapariplutā

पार्वती वहाँ अत्यंत उत्कंठित होकर गुह को आलिंगन कर, स्नेह से आप्लावित होकर उसे अपना स्रवित स्तन पिलाने लगीं।

श्लोक 30 (shiva.rudra.123.30)

तदा नीराजितो देवैःसकलत्रैर्मुदान्वितैः । जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्

tadā nīrājito devaiḥsakalatrairmudānvitaiḥ jayaśabdena mahatā vyāptamāsīnnabhastalam

तब आनन्दित देवताओं ने अपनी पत्नियों सहित उसकी आरती उतारी, और आकाश-तल महान जय-घोष से व्याप्त हो गया।

श्लोक 31 (shiva.rudra.123.31)

ऋषयो ब्रह्मघोषेण गीतेनैव च गायकाः । वाद्यैश्च बहवस्तत्रोपतस्थुश्च कुमारकम्

ṛṣayo brahmaghoṣeṇa gītenaiva ca gāyakāḥ vādyaiśca bahavastatropatasthuśca kumārakam

ऋषिगण ब्रह्मघोष (वेदमंत्रोच्चार) से, गायक गीतों से, तथा अनेक अन्य वाद्यों से उस कुमार के समक्ष उपस्थित हुए।

श्लोक 32 (shiva.rudra.123.32)

स्वमङ्कमारोप्य तदा महेशः कुमारकं तं प्रभया समुज्ज्वलम् । बभौ भवानीपतिरेव साक्षा- च्छ्रियाऽन्वितः पुत्रवतां वरिष्ठः

svamaṅkamāropya tadā maheśaḥ kumārakaṁ taṁ prabhayā samujjvalam babhau bhavānīpatireva sākṣā- cchriyā'nvitaḥ putravatāṁ variṣṭhaḥ

तब महेश ने अपने उस तेजोद्दीप्त पुत्र को अपनी गोद में बिठाकर, स्वयं भवानीपति साक्षात् श्री-सम्पन्न होकर, समस्त पुत्रवानों में श्रेष्ठ प्रतीत होने लगे।

श्लोक 33 (shiva.rudra.123.33)

कुमारः स्वगणैः सार्द्धमाजगाम शिवालयम् । शिवाज्ञया महोत्साहैस्सह देवैर्महासुखी

kumāraḥ svagaṇaiḥ sārddhamājagāma śivālayam śivājñayā mahotsāhaissaha devairmahāsukhī

कुमार अपने गणों के साथ, शिव की आज्ञा से, उत्साहित देवताओं सहित अत्यंत सुखी होकर शिव के धाम पर पहुँचे।

श्लोक 34 (shiva.rudra.123.34)

दम्पती तौ तदा तत्रैकपद्येन विरेजतुः । विवन्द्यमानावृषिभिरावृतौ सुरसत्तमैः

dampatī tau tadā tatraikapadyena virejatuḥ vivandyamānāvṛṣibhirāvṛtau surasattamaiḥ

तब वह दम्पति एक साथ अत्यंत शोभायमान हुए, ऋषियों द्वारा वन्दित होते हुए तथा श्रेष्ठ देवताओं से घिरे हुए।

श्लोक 35 (shiva.rudra.123.35)

कुमारः क्रीडयामास शिवोत्सङ्गे मुदान्वितः । वासुकिं शिवकण्ठस्थं पाणिभ्यां समपीडयत्

kumāraḥ krīḍayāmāsa śivotsaṅge mudānvitaḥ vāsukiṁ śivakaṇṭhasthaṁ pāṇibhyāṁ samapīḍayat

कुमार आनन्दयुक्त होकर शिव की गोद में क्रीड़ा करने लगे, और शिव के कण्ठ में स्थित वासुकि नाग को दोनों हाथों से दबाने लगे।

श्लोक 36 (shiva.rudra.123.36)

प्रहस्य भगवान् शम्भुः शशंस गिरिजां तदा । निरीक्ष्य कृपया दृष्ट्या कृपालुर्लीलयाकृतिम्

prahasya bhagavān śambhuḥ śaśaṁsa girijāṁ tadā nirīkṣya kṛpayā dṛṣṭyā kṛpālurlīlayākṛtim

भगवान् शम्भु हँसकर कृपापूर्वक दृष्टि से उस लीला को देखकर गिरिजा को दिखलाने लगे।

श्लोक 37 (shiva.rudra.123.37)

मदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदं च परमां गिरिजासमेतः । प्रेम्णा स गद्गदगिरो जगदेकबन्धु- र्नोवाच किञ्चन विभुर्भुवनैकभर्त्ता

madasmitena ca tadā bhagavānmaheśaḥ prāpto mudaṁ ca paramāṁ girijāsametaḥ premṇā sa gadgadagiro jagadekabandhu- rnovāca kiñcana vibhurbhuvanaikabharttā

तब मुदित मुस्कान के साथ भगवान् महेश गिरिजा सहित परम आनन्द को प्राप्त हुए; और प्रेम से गद्गद होकर वे जगत् के एकमात्र बन्धु, भुवन के एकमात्र स्वामी विभु, कुछ भी कह नहीं सके।

श्लोक 38 (shiva.rudra.123.38)

अथ शम्भुर्जगन्नाथो हृष्टो लौकिकवृत्तवान् । रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कार्त्तिकम्

atha śambhurjagannātho hṛṣṭo laukikavṛttavān ratnasiṁhāsane ramye vāsayāmāsa kārttikam

तब लोकाचार का पालन करते हुए, हर्षित शम्भु जगन्नाथ ने कार्तिक को एक रमणीय रत्न-सिंहासन पर बिठाया।

श्लोक 39 (shiva.rudra.123.39)

वेदमन्त्राभिपूतैश्च सर्वतीर्थोदपूर्णकैः । सद्रत्नकुम्भशतकैः स्नापयामास तं मुदा

vedamantrābhipūtaiśca sarvatīrthodapūrṇakaiḥ sadratnakumbhaśatakaiḥ snāpayāmāsa taṁ mudā

वेद-मंत्रों से पवित्र किए गए तथा सभी तीर्थों के जल से भरे सैकड़ों सुंदर रत्न-कलशों से उन्होंने प्रसन्नतापूर्वक उसका अभिषेक किया।

श्लोक 40 (shiva.rudra.123.40)

सद्रत्नसाररचितकिरीटमुकुटाङ्गदम् । वैजयन्तीं स्वमालां च तस्मै चक्रं ददौ हरिः

sadratnasāraracitakirīṭamukuṭāṅgadam vaijayantīṁ svamālāṁ ca tasmai cakraṁ dadau hariḥ

हरि ने उसे उत्तम रत्नों से निर्मित मुकुट, किरीट और अंगद, अपनी वैजयन्ती माला तथा चक्र प्रदान किया।

श्लोक 41 (shiva.rudra.123.41)

शूलं पिनाकं परशुं शक्तिं पाशुपतं शरम् । संहारास्त्रं च परमां विद्यां तस्मै ददौ शिवः

śūlaṁ pinākaṁ paraśuṁ śaktiṁ pāśupataṁ śaram saṁhārāstraṁ ca paramāṁ vidyāṁ tasmai dadau śivaḥ

शिव ने उसे त्रिशूल, पिनाक धनुष, परशु, शक्ति, पाशुपत बाण, संहारास्त्र तथा परम विद्या प्रदान की।

श्लोक 42 (shiva.rudra.123.42)

अदामहं यज्ञसूत्रं वेदांश्च वेदमातरम् । कमण्डलुं च ब्रह्मास्त्रं विद्यां चैवाऽरिमर्दिनीम्

adāmahaṁ yajñasūtraṁ vedāṁśca vedamātaram kamaṇḍaluṁ ca brahmāstraṁ vidyāṁ caivā'rimardinīm

मैंने (ब्रह्मा ने) उसे यज्ञोपवीत, वेद तथा वेदमाता, कमण्डलु, ब्रह्मास्त्र तथा शत्रुनाशिनी विद्या प्रदान की।

श्लोक 43 (shiva.rudra.123.43)

गजेन्द्रं चैव वज्रं च ददौ तस्मै सुरेश्वरः । श्वेतच्छत्रं रत्नमालां ददौ पाशं जलेश्वरः

gajendraṁ caiva vajraṁ ca dadau tasmai sureśvaraḥ śvetacchatraṁ ratnamālāṁ dadau pāśaṁ jaleśvaraḥ

सुरेश्वर (इन्द्र) ने उसे गजराज तथा वज्र प्रदान किया; जलेश्वर (वरुण) ने श्वेत छत्र, रत्नमाला तथा पाश प्रदान किया।

श्लोक 44 (shiva.rudra.123.44)

मनोयायिरथं सूर्यः सन्नाहं च महाचयम् । यमदण्डं यमश्चैव सुधाकुम्भं सुधानिधिः

manoyāyirathaṁ sūryaḥ sannāhaṁ ca mahācayam yamadaṇḍaṁ yamaścaiva sudhākumbhaṁ sudhānidhiḥ

सूर्य ने मनोवेगी रथ तथा महान कवच-संग्रह प्रदान किया; यम ने यमदण्ड, तथा सुधानिधि ने सुधा-कलश प्रदान किया।

श्लोक 45 (shiva.rudra.123.45)

हुताशनो ददौ प्रीत्या महाशक्तिं स्वसूनवे । ददौ स्वशस्त्रं निरृतिर्वायव्यास्त्रं समीरणः

hutāśano dadau prītyā mahāśaktiṁ svasūnave dadau svaśastraṁ nirṛtirvāyavyāstraṁ samīraṇaḥ

हुताशन (अग्नि) ने प्रेमपूर्वक अपने पुत्र को महाशक्ति प्रदान की; निर्ऋति ने अपना शस्त्र, तथा वायु ने वायव्यास्त्र प्रदान किया।

श्लोक 46 (shiva.rudra.123.46)

गदां ददौ कुबेरश्च शूलमीशो ददौ मुदा । नानाशस्त्राण्युपायांश्च सर्वे देवा ददुर्मुदा

gadāṁ dadau kuberaśca śūlamīśo dadau mudā nānāśastrāṇyupāyāṁśca sarve devā dadurmudā

कुबेर ने गदा, ईश ने प्रसन्नतापूर्वक शूल प्रदान किया; तथा समस्त देवताओं ने प्रसन्नतापूर्वक नाना शस्त्र एवं उपाय प्रदान किए।

श्लोक 47 (shiva.rudra.123.47)

कामास्त्रं कामदेवोऽथ ददौ तस्मै मुदान्वितः । गदां ददौ स्वविद्याश्च तस्मै च परया मुदा

kāmāstraṁ kāmadevo'tha dadau tasmai mudānvitaḥ gadāṁ dadau svavidyāśca tasmai ca parayā mudā

कामदेव ने आनन्दित होकर उसे कामास्त्र प्रदान किया; तथा परम आनन्द से किसी अन्य ने गदा और अपनी विद्याएँ प्रदान कीं।

श्लोक 48 (shiva.rudra.123.48)

क्षीरोदोऽमूल्यरत्नानि विशिष्टं रत्ननूपुरम् । हिमालयो हि दिव्यानि भूषणान्यंशुकानि च

kṣīrodo'mūlyaratnāni viśiṣṭaṁ ratnanūpuram himālayo hi divyāni bhūṣaṇānyaṁśukāni ca

क्षीरसागर ने अमूल्य रत्न तथा विशिष्ट रत्न-नूपुर प्रदान किए; हिमालय ने दिव्य आभूषण तथा वस्त्र प्रदान किए।

श्लोक 49 (shiva.rudra.123.49)

चित्रबर्हणनामानं स्वपुत्रं गरुडो ददौ । अरुणस्ताम्रचूडाख्यं बलिनं चरणायुधम्

citrabarhaṇanāmānaṁ svaputraṁ garuḍo dadau aruṇastāmracūḍākhyaṁ balinaṁ caraṇāyudham

गरुड़ ने चित्रबर्हण नामक अपने पुत्र को प्रदान किया; अरुण ने ताम्रचूड नामक बलवान तथा चरणों को ही आयुध बनाने वाले को प्रदान किया।

श्लोक 50 (shiva.rudra.123.50)

पार्वती सस्मिता हृष्टा परमैश्वर्यमुत्तमम् । ददौ तस्मै महाप्रीत्या चिरञ्जीवित्वमेव च

pārvatī sasmitā hṛṣṭā paramaiśvaryamuttamam dadau tasmai mahāprītyā cirañjīvitvameva ca

पार्वती ने मुस्कराते हुए, हर्षित होकर, महाप्रेम से उसे परम ऐश्वर्य तथा चिरंजीवित्व प्रदान किया।

श्लोक 51 (shiva.rudra.123.51)

लक्ष्मीश्च सम्पदं दिव्यां महाहारं मनोहरम् । सावित्री सिद्धविद्यां च समस्तां प्रददौ मुदा

lakṣmīśca sampadaṁ divyāṁ mahāhāraṁ manoharam sāvitrī siddhavidyāṁ ca samastāṁ pradadau mudā

लक्ष्मी ने प्रसन्नतापूर्वक दिव्य सम्पदा तथा मनोहर महाहार प्रदान किया; सावित्री ने समस्त सिद्ध विद्याएँ प्रदान कीं।

श्लोक 52 (shiva.rudra.123.52)

अन्याश्चापि मुने देव्यो या यास्तत्र समागताः । स्वात्मवत्सु ददुस्तस्मै तथैव शिशुपालिकाः

anyāścāpi mune devyo yā yāstatra samāgatāḥ svātmavatsu dadustasmai tathaiva śiśupālikāḥ

हे मुने! वहाँ आई अन्य देवियों ने भी उसे अपने ही पुत्र के समान माना, और शिशुपालन करने वाली देवियों ने भी वैसे ही उपहार प्रदान किए।

श्लोक 53 (shiva.rudra.123.53)

महामहोत्सवस्तत्र बभूव मुनिसत्तम । सर्वे प्रसन्नतां याता विशेषाच्च शिवाशिवौ

mahāmahotsavastatra babhūva munisattama sarve prasannatāṁ yātā viśeṣācca śivāśivau

हे मुनिसत्तम! वहाँ एक महान उत्सव हुआ; सभी अत्यंत प्रसन्न हुए, और विशेष रूप से शिव और शिवा।

श्लोक 54 (shiva.rudra.123.54)

एतस्मिन्नन्तरे काले प्रोवाच प्रहसन् मुदा । मुने ब्रह्मादिकान् देवान् रुद्रो भर्गः प्रतापवान्

etasminnantare kāle provāca prahasan mudā mune brahmādikān devān rudro bhargaḥ pratāpavān

इसी बीच हे मुने! प्रतापी रुद्र भर्ग ने हँसते हुए प्रसन्नतापूर्वक ब्रह्मा आदि देवताओं से कहा।

श्लोक 55 (shiva.rudra.123.55)

शिव उवाच हे हरे हे विधे देवाः सर्वे शृणुत मद्वचः । सर्वथाहं प्रसन्नोऽस्मि वरान्वृणुत ऐच्छिकान्

śiva uvāca he hare he vidhe devāḥ sarve śṛṇuta madvacaḥ sarvathāhaṁ prasanno'smi varānvṛṇuta aicchikān

शिव ने कहा — हे हरि! हे विधे! हे समस्त देवगण! मेरी बात सुनो। मैं सर्वथा प्रसन्न हूँ, अपनी इच्छानुसार वर माँगो।

श्लोक 56 (shiva.rudra.123.56)

ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वा वचनं शम्भोर्मुने विष्ण्वादयः सुराः । सर्वे प्रोचुः प्रसन्नास्या देवं पशुपतिं प्रभुम्

brahmovāca tacchrutvā vacanaṁ śambhormune viṣṇvādayaḥ surāḥ sarve procuḥ prasannāsyā devaṁ paśupatiṁ prabhum

ब्रह्मा जी ने कहा — हे मुने! शम्भु के इस वचन को सुनकर विष्णु आदि समस्त देवगण अत्यंत प्रसन्न होकर प्रभु पशुपति से बोले।

श्लोक 57 (shiva.rudra.123.57)

कुमारेण हतो ह्येष तारको भविता प्रभो । तदर्थमेव सञ्जातमिदं चरितमुत्तमम्

kumāreṇa hato hyeṣa tārako bhavitā prabho tadarthameva sañjātamidaṁ caritamuttamam

हे प्रभो! यह तारक कुमार के हाथों ही मारा जाएगा; इसी उद्देश्य से यह उत्तम चरित्र घटित हुआ है।

श्लोक 58 (shiva.rudra.123.58)

तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हन्तुमुद्यताः । आज्ञां देहि कुमाराय स तं हन्यात् सुखाय नः

tasmādadyaiva yāsyāmastārakaṁ hantumudyatāḥ ājñāṁ dehi kumārāya sa taṁ hanyāt sukhāya naḥ

अतः आज ही हम तारक का वध करने को उद्यत होकर जाएँगे। कुमार को आज्ञा दीजिए, कि वे उसका वध करें, जिससे हमें सुख प्राप्त हो।

श्लोक 59 (shiva.rudra.123.59)

तथेति मत्वा स विभुर्दत्तवांस्तनयं तदा । देवेभ्यस्तारकं हन्तुं कृपया परिभावितः

tatheti matvā sa vibhurdattavāṁstanayaṁ tadā devebhyastārakaṁ hantuṁ kṛpayā paribhāvitaḥ

"तथास्तु" कहकर उस विभु ने कृपापूर्वक विचार करते हुए अपने पुत्र को तारक-वध के लिए देवताओं को सौंप दिया।

श्लोक 60 (shiva.rudra.123.60)

शिवाज्ञया सुराः सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखास्तदा । पुरस्कृत्य गुहं सद्यो निर्जग्मुर्मिलिता गिरेः

śivājñayā surāḥ sarve brahmaviṣṇumukhāstadā puraskṛtya guhaṁ sadyo nirjagmurmilitā gireḥ

शिव की आज्ञा से ब्रह्मा और विष्णु आदि समस्त देवगण गुह को आगे करके तत्काल एकत्रित होकर पर्वत से बाहर निकल पड़े।

श्लोक 61 (shiva.rudra.123.61)

बहिर्निस्सृत्य कैलासात्त्वष्टा शासनतो हरेः । विरेचे नगरं रम्यमद्भुतं निकटे गिरेः

bahirnissṛtya kailāsāttvaṣṭā śāsanato hareḥ virece nagaraṁ ramyamadbhutaṁ nikaṭe gireḥ

कैलास से बाहर निकलकर त्वष्टा ने हरि की आज्ञा से पर्वत के निकट एक रमणीय एवं अद्भुत नगर का निर्माण किया।

श्लोक 62 (shiva.rudra.123.62)

तत्र रम्यं गृहं दिव्यमद्भुतं परमोज्ज्वलम् । गुहार्थं निर्ममे त्वष्टा तत्र सिंहासनं वरम्

tatra ramyaṁ gṛhaṁ divyamadbhutaṁ paramojjvalam guhārthaṁ nirmame tvaṣṭā tatra siṁhāsanaṁ varam

वहाँ त्वष्टा ने गुह के लिए एक रमणीय, दिव्य, अद्भुत तथा परम उज्ज्वल भवन तथा एक श्रेष्ठ सिंहासन का निर्माण किया।

श्लोक 63 (shiva.rudra.123.63)

तदा हरिः सुधीर्भक्त्या कारयामास मङ्गलम् । कार्त्तिकस्याभिषेकं हि सर्वतीर्थजलैः सुरैः

tadā hariḥ sudhīrbhaktyā kārayāmāsa maṅgalam kārttikasyābhiṣekaṁ hi sarvatīrthajalaiḥ suraiḥ

तब बुद्धिमान् हरि ने भक्तिपूर्वक देवताओं सहित सभी तीर्थों के जल से कार्तिक का मंगल अभिषेक सम्पन्न करवाया।

श्लोक 64 (shiva.rudra.123.64)

सर्वथा समलङ्कृत्य वासयामास सङ्ग्रहम् । कार्त्तिकस्य विधिं प्रीत्या कारयामास चोत्सवम्

sarvathā samalaṅkṛtya vāsayāmāsa saṅgraham kārttikasya vidhiṁ prītyā kārayāmāsa cotsavam

उसे सब प्रकार से सुसज्जित करके उन्होंने उसे उस सभा में बिठाया, और प्रेमपूर्वक कार्तिक की विधि तथा उत्सव सम्पन्न करवाया।

श्लोक 65 (shiva.rudra.123.65)

ब्रह्माण्डाधिपतित्वं हि ददौ तस्मै मुदा हरिः । चकार तिलकं तस्य समानर्च सुरैस्सह

brahmāṇḍādhipatitvaṁ hi dadau tasmai mudā hariḥ cakāra tilakaṁ tasya samānarca suraissaha

हरि ने प्रसन्नतापूर्वक उसे ब्रह्माण्ड का आधिपत्य प्रदान किया, उसका तिलक किया तथा देवताओं सहित उसकी पूजा-अर्चना की।

श्लोक 66 (shiva.rudra.123.66)

प्रणम्य कार्त्तिकं प्रीत्या सर्वदेवर्षिभिः सह । तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैः शिवरूपं सनातनम्

praṇamya kārttikaṁ prītyā sarvadevarṣibhiḥ saha tuṣṭāva vividhaiḥ stotraiḥ śivarūpaṁ sanātanam

सभी देवताओं तथा ऋषियों सहित प्रेमपूर्वक कार्तिक को प्रणाम कर, उन्होंने उस सनातन शिव-स्वरूप की नाना स्तोत्रों से स्तुति की।

श्लोक 67 (shiva.rudra.123.67)

वरसिंहासनस्थो हि शुशुभेऽतीव कार्त्तिकः । स्वामिभावं समापन्नो ब्रह्माण्डस्यापि पालकः

varasiṁhāsanastho hi śuśubhe'tīva kārttikaḥ svāmibhāvaṁ samāpanno brahmāṇḍasyāpi pālakaḥ

उस श्रेष्ठ सिंहासन पर आसीन कार्तिक अत्यंत शोभायमान हुए, स्वामी-भाव को प्राप्त होकर सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड के पालक बन गए।

अध्याय 122अध्याय-सूचीअध्याय 124