Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 137

गणेश की बुद्धि से प्रथम-पूज्यत्व एवं विवाहोपक्रम वर्णन

अध्याय 136अध्याय-सूचीअध्याय 138

श्लोक 1 (shiva.rudra.137.1)

नारद उवाच गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

nārada uvāca gaṇeśasya śrutā tāta samyagjaniranuttamā caritramapi divyaṁ vai suparākramabhūṣitam

नारद ने कहा — हे तात! गणेश का सम्यक् उत्तम जन्म तथा सुपराक्रम से भूषित उनका दिव्य चरित्र भी मैंने सुना।

श्लोक 2 (shiva.rudra.137.2)

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वर । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

tataḥ kimabhavattāta tattvaṁ vada sureśvara śivāśivayaśassphītaṁ mahānandapradāyakam

उसके पश्चात् क्या हुआ, हे तात? हे सुरेश्वर! वह तत्त्व मुझे बताइए — शिवा-शिव का वह विस्तृत, महानन्ददायक यश।

श्लोक 3 (shiva.rudra.137.3)

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

brahmovāca sādhu pṛṣṭaṁ muniśreṣṭha bhavatā karuṇātmanā śrūyatāṁ dattakarṇaṁ hi vakṣye'haṁ ṛṣisattama

ब्रह्मा जी ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! करुणा-हृदय आपने भलीभाँति पूछा है; हे ऋषिसत्तम! ध्यान से सुनिए, मैं कहता हूँ।

श्लोक 4 (shiva.rudra.137.4)

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शं दर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

śivā śivaśca viprendra dvayośca sutayoḥ param darśaṁ darśaṁ ca tallīlāṁ mahatprema samāvahat

हे विप्रेन्द्र! शिवा और शिव अपने दोनों पुत्रों की लीला को बार-बार देखते हुए अत्यंत प्रेम से भर गए।

श्लोक 5 (shiva.rudra.137.5)

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुः सुतौ

pitrorlālayatostatra sukhaṁ cāti vyavarddhata sadā prītyā mudā cātikhelanaṁ cakratuḥ sutau

वहाँ माता-पिता के दुलार से उनका सुख अत्यंत बढ़ता गया; और दोनों पुत्र सदा प्रेम और हर्ष से अत्यंत क्रीड़ा करते रहे।

श्लोक 6 (shiva.rudra.137.6)

तावेव तनयौ तत्र मातापित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

tāveva tanayau tatra mātāpitrormunīśvara mahābhaktyā yadā yuktau paricaryāṁ pracakratuḥ

हे मुनीश्वर! वे ही दोनों पुत्र, माता-पिता के प्रति महाभक्ति से युक्त होकर, उनकी सेवा किया करते थे।

श्लोक 7 (shiva.rudra.137.7)

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महान् शुक्लपक्षे यथा शशी

ṣaṇmukhe ca gaṇeśe ca pitrostadadhikaṁ sadā sneho vyavarddhata mahān śuklapakṣe yathā śaśī

और षण्मुख तथा गणेश दोनों के प्रति माता-पिता का वह महान् स्नेह सदा उसी प्रकार बढ़ता गया, जैसे शुक्ल पक्ष में चन्द्रमा बढ़ता है।

श्लोक 8 (shiva.rudra.137.8)

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

kadācittau sthitau tatra rahasi premasaṁyutau śivā śivaśca devarṣe suvicāraparāyaṇau

हे देवर्षे! एक बार शिवा और शिव, एकान्त में प्रेमपूर्वक बैठे हुए, गहन विचार में तत्पर—

श्लोक 9 (shiva.rudra.137.9)

शिवाशिवावूचतुः विवाहयोग्यौ सञ्जातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

śivāśivāvūcatuḥ vivāhayogyau sañjātau sutāviti ca tāvubhau vivāhaśca kathaṁ kāryaḥ putrayorubhayoḥ śubham

शिवा-शिव ने कहा — 'हमारे दोनों पुत्र अब विवाह-योग्य हो गए हैं — दोनों पुत्रों का शुभ विवाह कैसे किया जाए?'

श्लोक 10 (shiva.rudra.137.10)

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिन्तासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

ṣaṇmukhaśca priyatamo gaṇeśaśca tathaiva ca iti cintāsamudvignau līlānandau babhūvatuḥ

'षण्मुख भी अत्यंत प्रिय हैं और गणेश भी उतने ही प्रिय हैं' — ऐसी चिन्ता से उद्विग्न होकर लीलानन्दी दोनों विचार करने लगे।

श्लोक 11 (shiva.rudra.137.11)

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

svapitrormatamājñāya tau sutāvapi saṁspṛhau tadicchayā vivāhārthaṁ babhūvaturatho mune

हे मुने! अपने माता-पिता का अभिप्राय जानकर, उत्सुक दोनों पुत्र भी उनकी इच्छा के अनुसार विवाह चाहने लगे।

श्लोक 12 (shiva.rudra.137.12)

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

ahaṁ ca pariṇeṣyāmi hyahaṁ caiva punaḥ punaḥ parasparaṁ ca nityaṁ vai vivāde tatparāvubhau

'मैं ही विवाह करूँगा! नहीं, मैं ही करूँगा!' — इस प्रकार बार-बार दोनों परस्पर इसी विवाद में तत्पर रहते थे।

श्लोक 13 (shiva.rudra.137.13)

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दम्पती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

śrutvā tadvacanaṁ tau ca dampatī jagatāṁ prabhū laukikācāramāśritya vismayaṁ paramaṁ gatau

उनके ये वचन सुनकर, जगत् के स्वामी वे दम्पति, लौकिक व्यवहार का सहारा लेते हुए, परम विस्मय को प्राप्त हुए।

श्लोक 14 (shiva.rudra.137.14)

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

kiṁ kartavyaṁ kathaṁ kāryo vivāhavidhiretayoḥ iti niścitya tābhyāṁ vai yuktiśca racitādbhutā

'क्या करना चाहिए? इन दोनों का विवाह-विधान कैसे किया जाए?' — ऐसा निश्चय कर उन दोनों ने एक अद्भुत युक्ति रची।

श्लोक 15 (shiva.rudra.137.15)

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

kadācitsamaye sthitvā samāhūya svaputrakau kathayāmāsatustatra putrayoḥ pitarau tadā

एक बार उचित समय पर बैठकर, अपने दोनों पुत्रों को बुलाकर, माता-पिता ने वहाँ पुत्रों से कहा।

श्लोक 16 (shiva.rudra.137.16)

अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

asmākaṁ niyamaḥ pūrvaṁ kṛtaśca sukhado hi vām śrūyatāṁ susutau prītyā kathayāvo yathārthakam

'हमने पहले ही एक ऐसा नियम बनाया है जो तुम दोनों को सुख देने वाला है; हे सुपुत्रो! सुनो, हम प्रेमपूर्वक यथार्थ बताते हैं।'

श्लोक 17 (shiva.rudra.137.17)

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतः शन्दः पुत्रयोरुभयोरपि

samau dvāvapi satputrau viśeṣo nātra labhyate tasmātpaṇaḥ kṛtaḥ śandaḥ putrayorubhayorapi

'तुम दोनों सुपुत्र समान हो; इसमें कोई भेद नहीं मिलता। अतः तुम दोनों के लिए एक शुभ प्रण निश्चित किया गया है।'

श्लोक 18 (shiva.rudra.137.18)

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रान्त्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहः शुभलक्षणः

yaścaiva pṛthivīṁ sarvāṁ krāntvā pūrvamupāvrajet tasyaiva prathamaṁ kāryo vivāhaḥ śubhalakṣaṇaḥ

'तुम दोनों में से जो सम्पूर्ण पृथ्वी की परिक्रमा कर पहले लौट आएगा, उसी का शुभ लक्षणों वाला विवाह पहले किया जाएगा।'

श्लोक 19 (shiva.rudra.137.19)

ब्रह्मोवाच तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

brahmovāca tayorevaṁ vacaḥ śrutvā śarajanmā mahābalaḥ jagāma mandirāttūrṇaṁ pṛthivīkramaṇāya vai

ब्रह्मा जी ने कहा — इन वचनों को सुनकर शरजन्मा महाबली (कार्तिकेय) पृथ्वी-परिक्रमा हेतु तुरन्त भवन से चल पड़े।

श्लोक 20 (shiva.rudra.137.20)

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचार्येति चित्त एव पुनः पुनः

gaṇanāthaśca tatraiva saṁsthito buddhisattamaḥ subuddhyā saṁvicāryeti citta eva punaḥ punaḥ

परन्तु परम बुद्धिमान गणनाथ वहीं ठहरे रहे, और अपने मन में बार-बार सुबुद्धि से इस प्रकार विचार करने लगे:

श्लोक 21 (shiva.rudra.137.21)

किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं लङ्घितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

kiṁ kartavyaṁ kva gantavyaṁ laṅghituṁ naiva śakyate krośamātraṁ gataḥ syādvai gamyate na mayā punaḥ

'क्या करूँ, कहाँ जाऊँ? यह लांघा नहीं जा सकता — एक कोस भी जाने पर मुझसे आगे नहीं जाया जा सकेगा।'

श्लोक 22 (shiva.rudra.137.22)

किं पुनः पृथिवीमेतां क्रान्त्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

kiṁ punaḥ pṛthivīmetāṁ krāntvā copārjitaṁ sukham vicāryeti gaṇeśastu yaccakāra śṛṇuṣva tat

'और इस पृथ्वी की परिक्रमा करके भी कौन-सा सुख अर्जित होगा?' — ऐसा विचार कर गणेश ने जो किया, वह सुनिए।

श्लोक 23 (shiva.rudra.137.23)

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

snānaṁ kṛtvā yathānyāyaṁ samāgatya svayaṁ gṛham uvāca pitaraṁ tatra mātaraṁ punareva saḥ

यथाविधि स्नान कर वे स्वयं घर आए, और वहाँ पुनः अपने पिता तथा माता से बोले।

श्लोक 24 (shiva.rudra.137.24)

गणेश उवाच आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवन्तौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

gaṇeśa uvāca āsane sthāpite hyatra pūjārthaṁ bhavatoriha bhavantau saṁsthitau tātau pūryyatāṁ me manorathaḥ

गणेश ने कहा — 'यहाँ आप दोनों की पूजा हेतु आसन रखा गया है; हे तातो! आप दोनों इस पर विराजिए — मेरा मनोरथ पूर्ण कीजिए।'

श्लोक 25 (shiva.rudra.137.25)

ब्रह्मोवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

brahmovāca iti śrutvā vacastasya pārvatīparameśvarau asthātāmāsane tatra tatpūjāgrahaṇāya vai

ब्रह्मा जी ने कहा — उसके ये वचन सुनकर पार्वती और परमेश्वर उसकी पूजा ग्रहण करने हेतु उस आसन पर विराजमान हो गए।

श्लोक 26 (shiva.rudra.137.26)

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामांस्तु तथैव सः

tenātha pūjitau tau ca prakrāntau ca punaḥ punaḥ evaṁ ca kṛtavān sapta praṇāmāṁstu tathaiva saḥ

तब उसने उनकी पूजा की, और बार-बार उनकी प्रदक्षिणा की; और इस प्रकार उसने सात प्रणाम भी किए।

श्लोक 27 (shiva.rudra.137.27)

बद्धाञ्जलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहुतिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

baddhāñjalirathovāca gaṇeśo buddhisāgaraḥ stutvā bahutithastāta pitarau premavihvalau

तब बुद्धि-सागर गणेश ने हाथ जोड़कर, प्रेम-विह्वल माता-पिता की अनेक बार स्तुति करके, हे तात, यह कहा।

श्लोक 28 (shiva.rudra.137.28)

गणेश उवाच भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहः शोभनो मम

gaṇeśa uvāca bho mātarbho pitastvaṁ ca śṛṇu me paramaṁ vacaḥ śīghraṁ caivātra kartavyo vivāhaḥ śobhano mama

गणेश ने कहा — 'हे माता, हे पिता! आप मेरा परम वचन सुनिए — मेरा शुभ विवाह अब यहीं शीघ्र कर दिया जाए।'

श्लोक 29 (shiva.rudra.137.29)

ब्रह्मोवाच इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

brahmovāca ityevaṁ vacanaṁ śrutvā gaṇeśasya mahātmanaḥ mahābuddhinidhiṁ taṁ tau pitarāvūcatustadā

ब्रह्मा जी ने कहा — महात्मा गणेश के इन वचनों को सुनकर, माता-पिता तब उस महाबुद्धिनिधि से बोले।

श्लोक 30 (shiva.rudra.137.30)

शिवाशिवावूचतुः प्रक्रामेत भवान्सम्यक् पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

śivāśivāvūcatuḥ prakrāmeta bhavānsamyak pṛthivīṁ ca sakānanām kumāro gatavāṁstatra tvaṁ gaccha pura āvraja

शिवा-शिव ने कहा — 'तुम भी वनों सहित सम्पूर्ण पृथ्वी की भलीभाँति परिक्रमा करो; कुमार वहाँ जा चुके हैं — तुम भी जाओ, नगर लौट आओ।'

श्लोक 31 (shiva.rudra.137.31)

ब्रह्मोवाच इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपतिर्द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

brahmovāca ityevaṁ vacanaṁ śrutvā pitrorgaṇapatirdrutam uvāca niyatastatra vacanaṁ krodhasaṁyutaḥ

ब्रह्मा जी ने कहा — माता-पिता के इन वचनों को सुनकर गणपति ने तत्क्षण, संयत रहते हुए, कुछ क्रोधयुक्त वचन कहे।

श्लोक 32 (shiva.rudra.137.32)

गणेश उवाच भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

gaṇeśa uvāca bho mātarbho pitardharmarūpau prājñau yuvāṁ matau dharmataḥ śrūyatāṁ samyak vacanaṁ mama sattamau

गणेश ने कहा — 'हे माता, हे पिता! आप दोनों को धर्मस्वरूप और प्राज्ञ माना जाता है — हे सत्तमो! धर्मानुसार मेरा वचन भलीभाँति सुनिए।'

श्लोक 33 (shiva.rudra.137.33)

मया तु पृथिवी क्रान्ता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

mayā tu pṛthivī krāntā saptavāraṁ punaḥ punaḥ evaṁ kathaṁ bruvāte vai punaśca pitarāviha

'मैंने तो पृथ्वी की सात बार परिक्रमा कर ली है — फिर मेरे माता-पिता यहाँ पुनः ऐसा क्यों कह रहे हैं?'

श्लोक 34 (shiva.rudra.137.34)

ब्रह्मोवाच तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

brahmovāca tadvacastu tadā śrutvā laukikīṁ gatimāśritau mahālīlākarau tatra pitarāvūcatuśca tam

ब्रह्मा जी ने कहा — वह वचन सुनकर, लौकिक व्यवहार का सहारा लेने वाले महालीलाधारी माता-पिता तब उससे बोले।

श्लोक 35 (shiva.rudra.137.35)

पितरावूचतुः कदा क्रान्ता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रान्ता महद्भिर्गहनैर्युता

pitarāvūcatuḥ kadā krāntā tvayā putra pṛthivī sumahattarā saptadvīpā samudrāntā mahadbhirgahanairyutā

माता-पिता ने कहा — 'हे पुत्र! तुमने कब इस अत्यंत विशाल, सप्तद्वीपा, समुद्र-सीमित, महावनों से युक्त पृथ्वी की परिक्रमा की है?'

श्लोक 36 (shiva.rudra.137.36)

ब्रह्मोवाच तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशङ्करयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

brahmovāca tayorevaṁ vacaḥ śrutvā śivāśaṅkarayormune mahābuddhinidhiḥ putro gaṇeśo vākyamabravīt

ब्रह्मा जी ने कहा — हे मुने! शिवा-शंकर के इन वचनों को सुनकर, उनका पुत्र महाबुद्धिनिधि गणेश यह वचन बोला।

श्लोक 37 (shiva.rudra.137.37)

गणेश उवाच भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशङ्करयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृथ्वीकृतपरिक्रमः

gaṇeśa uvāca bhavatoḥ pūjanaṁ kṛtvā śivāśaṅkarayoraham svabuddhyā hi samudrāntapṛthvīkṛtaparikramaḥ

गणेश ने कहा — 'आप दोनों, शिवा-शंकर की पूजा करके, मैंने अपनी बुद्धि से ही समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी की परिक्रमा कर ली है।'

श्लोक 38 (shiva.rudra.137.38)

इत्येवं वचनं वेदे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

ityevaṁ vacanaṁ vede śāstre vā dharmasañcaye varttate kiṁ ca tattathyaṁ nahi kiṁ tathyameva vā

'क्या वेद में, शास्त्र में अथवा धर्म-समुदाय में ऐसा वचन विद्यमान है — और वह सत्य है, अथवा सत्य नहीं है?'

श्लोक 39 (shiva.rudra.137.39)

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रान्तिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यं फलं भवति निश्चितम्

pitrośca pūjanaṁ kṛtvā prakrāntiṁ ca karoti yaḥ tasya vai pṛthivījanyaṁ phalaṁ bhavati niścitam

'जो माता-पिता की पूजा करके उनकी परिक्रमा करता है, उसे निश्चय ही पृथ्वी-परिक्रमा से उत्पन्न होने वाला फल प्राप्त होता है।'

श्लोक 40 (shiva.rudra.137.40)

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

apahāya gṛhe yo vai pitarau tīrthamāvrajet tasya pāpaṁ tathā proktaṁ hanane ca tayoryathā

'जो घर में माता-पिता को छोड़कर तीर्थ को चला जाता है, उसका पाप उन दोनों की हत्या के समान कहा गया है।'

श्लोक 41 (shiva.rudra.137.41)

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपङ्कजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

putrasya ca mahattīrthaṁ pitroścaraṇapaṅkajam anyatīrthaṁ tu dūre vai gatvā samprāpyate punaḥ

'पुत्र के लिए महान् तीर्थ माता-पिता के चरण-कमल ही हैं; अन्य तीर्थ तो दूर जाकर ही पुनः प्राप्त होता है।'

श्लोक 42 (shiva.rudra.137.42)

इदं सन्निहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

idaṁ sannihitaṁ tīrthaṁ sulabhaṁ dharmasādhanam putrasya ca striyāścaiva tīrthaṁ gehe suśobhanam

'यह निकटस्थ तीर्थ सुलभ धर्म-साधन है; पुत्र और स्त्री दोनों के लिए घर में ही अत्यंत शोभन तीर्थ है।'

श्लोक 43 (shiva.rudra.137.43)

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरन्तरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

iti śāstrāṇi vedāśca bhāṣante yannirantaram bhavadbhyāṁ tatprakarttavyamasatyaṁ punareva ca

'यह बात शास्त्र और वेद निरन्तर कहते हैं — अतः आप दोनों को इसे सत्य सिद्ध करना चाहिए, अन्यथा यह असत्य हो जाएगा।'

श्लोक 44 (shiva.rudra.137.44)

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोऽप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

bhavadīyaṁ tvidaṁ rūpamasatyaṁ ca bhavediha tadā vedo'pyasatyo vai bhavediti na saṁśayaḥ

'और यदि आप दोनों का यह रूप ही यहाँ असत्य हो जाए, तो वेद भी असत्य हो जाएगा — इसमें कोई संदेह नहीं।'

श्लोक 45 (shiva.rudra.137.45)

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रं च व्यलीकं कथ्यतामिति

śīghraṁ ca bhavitavyo me vivāhaḥ kriyatāṁ śubhaḥ atha vā vedaśāstraṁ ca vyalīkaṁ kathyatāmiti

'अतः शीघ्र ही मेरा शुभ विवाह किया जाए — अथवा यह कहा जाए कि वेद-शास्त्र मिथ्या हैं।'

श्लोक 46 (shiva.rudra.137.46)

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

dvayoḥ śreṣṭhatamaṁ madhye yatsyātsamyagvicārya tat kartavyaṁ ca prayatnena pitarau dharmarūpiṇau

'हे धर्मस्वरूप माता-पिता! हम दोनों में जो श्रेष्ठतम हो, उस पर भलीभाँति विचार करके ही वह कार्य प्रयत्नपूर्वक किया जाए।'

श्लोक 47 (shiva.rudra.137.47)

ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रः स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

brahmovāca ityuktvā pārvatīputraḥ sa gaṇeśaḥ prakṛṣṭadhīḥ virarāma mahājñānī tadā buddhimatāṁ varaḥ

ब्रह्मा जी ने कहा — ऐसा कहकर पार्वती-पुत्र वह प्रकृष्ट-बुद्धि गणेश, वह महाज्ञानी, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, तब चुप हो गया।

श्लोक 48 (shiva.rudra.137.48)

तौ दम्पती च विश्वेशौ पार्वतीशङ्करौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गतौ

tau dampatī ca viśveśau pārvatīśaṅkarau tadā iti śrutvā vacastasya vismayaṁ paramaṁ gatau

विश्व के स्वामी वे दम्पति, पार्वती और शंकर, उसके ये वचन सुनकर परम विस्मय को प्राप्त हुए।

श्लोक 49 (shiva.rudra.137.49)

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सम्प्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

tataḥ śivā śivaścaiva putraṁ buddhivicakṣaṇam sampraśasyocatuḥ prītyā tau yathārthaprabhāṣiṇam

तब शिवा और शिव, बुद्धि में निपुण अपने पुत्र की प्रशंसा करते हुए, प्रेमपूर्वक उससे यथार्थ बोलने वाले के रूप में बोले।

श्लोक 50 (shiva.rudra.137.50)

शिवाशिवावूचतुः पुत्र ते विमला बुद्धिः समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

śivāśivāvūcatuḥ putra te vimalā buddhiḥ samutpannā mahātmanaḥ tvayoktaṁ yadvacaścaiva tataścaiva ca nānyathā

शिवा-शिव ने कहा — 'हे पुत्र! हे महात्मन्! तुझमें निर्मल बुद्धि उत्पन्न हुई है; तूने जो कुछ कहा है, वह वैसा ही है, अन्यथा नहीं।'

श्लोक 51 (shiva.rudra.137.51)

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

samutpanne ca duḥkhe ca yasya buddhirviśiṣyate tasya dukhaṁ vinaśyeta sūrye dṛṣṭe yathā tamaḥ

'दुःख उत्पन्न होने पर भी जिसकी बुद्धि श्रेष्ठ होती है, उसका दुःख उसी प्रकार नष्ट हो जाता है जैसे सूर्य के दिखाई देने पर अंधकार।'

श्लोक 52 (shiva.rudra.137.52)

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः

buddhiryasya balaṁ tasya nirbuddhestu kuto balam kūpe siṁho madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ

'जिसके पास बुद्धि है, उसी के पास बल है; निर्बुद्धि के पास बल कहाँ? मदोन्मत्त सिंह भी कुएँ में एक खरगोश द्वारा गिरा दिया गया था।'

श्लोक 53 (shiva.rudra.137.53)

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

vedaśāstrapurāṇeṣu bālakasya yathoditam tvayā kṛtaṁ tu tatsarvaṁ dharmasya paripālanam

'वेद, शास्त्र और पुराणों में बालक के लिए जो कुछ कहा गया है, वह सब — धर्म का सम्पूर्ण पालन — तूने कर दिखाया है।'

श्लोक 54 (shiva.rudra.137.54)

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

samyakkṛtaṁ tvayā yacca tatkenāpi bhavediha āvābhyāṁ mānitaṁ tacca nānyathā kriyate'dhunā

'तूने जो भी सम्यक् किया है, वह चाहे किसी के द्वारा भी हुआ हो — वह हम दोनों द्वारा सम्मानित है, और अब उसे अन्यथा नहीं किया जाएगा।'

श्लोक 55 (shiva.rudra.137.55)

ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

brahmovāca ityuktvā tau samāśvāsya gaṇeśaṁ buddhisāgaram vivāhakaraṇe cāsya matiṁ cakraturuttamām

ब्रह्मा जी ने कहा — ऐसा कहकर उन दोनों ने बुद्धि-सागर गणेश को सांत्वना देकर, उसके विवाह करने का उत्तम निश्चय किया।

अध्याय 136अध्याय-सूचीअध्याय 138