Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 141

त्रिपुरवासियों के धर्म का वर्णन

अध्याय 140अध्याय-सूचीअध्याय 142

श्लोक 1 (shiva.rudra.141.1)

शिव उवाच । अयं वै त्रिपुराध्यक्षः पुण्यवान्वर्ततेऽधुना । यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हन्तव्यो बुधैः क्वचित्

śiva uvāca ayaṁ vai tripurādhyakṣaḥ puṇyavānvartate'dhunā yatra puṇyaṁ pravarteta na hantavyo budhaiḥ kvacit

शिव ने कहा — यह त्रिपुराधिपति अभी पुण्यवान् है; जहाँ पुण्य विद्यमान हो, वहाँ बुद्धिमानों को कभी वध नहीं करना चाहिए।

श्लोक 2 (shiva.rudra.141.2)

जानामि देवकष्टं च विबुधाः सकलं महत् । दैत्यास्ते प्रबला हन्तुमशक्यास्तु सुरासुरैः

jānāmi devakaṣṭaṁ ca vibudhāḥ sakalaṁ mahat daityāste prabalā hantumaśakyāstu surāsuraiḥ

मैं तुम सब देवताओं के महान् कष्ट को जानता हूँ; वे दैत्य इतने बलवान् हैं कि देवता या असुर किसी के भी द्वारा मारे नहीं जा सकते।

श्लोक 3 (shiva.rudra.141.3)

पुण्यवन्तस्तु ते सर्वे समयास्तारकात्मजाः । दुस्साध्यस्तु वधस्तेषां सर्वेषां पुरवासिनाम्

puṇyavantastu te sarve samayāstārakātmajāḥ dussādhyastu vadhasteṣāṁ sarveṣāṁ puravāsinām

तारका के वे सभी पुत्र व्रतबद्ध और पुण्यवान् हैं; उन नगरवासियों सबका वध अत्यन्त दुस्साध्य है।

श्लोक 4 (shiva.rudra.141.4)

मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः । सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयम्भुवा

mitradrohaṁ kathaṁ jānankaromi raṇakarkaśaḥ suhṛddrohe mahatpāpaṁ pūrvamuktaṁ svayambhuvā

मित्रद्रोह जानते हुए मैं युद्ध में कठोर होकर भी उसे कैसे करूँ? सुहृद के साथ द्रोह महापाप है, यह स्वयं ब्रह्मा ने पहले ही कहा है।

श्लोक 5 (shiva.rudra.141.5)

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

brahmaghne ca surāpe ca steye bhagnavrate tathā niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

ब्रह्महत्यारे, मद्यपायी, चोर और व्रतभंजक के लिए भी सज्जनों ने प्रायश्चित्त बताया है, किन्तु कृतघ्न के लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं है।

श्लोक 6 (shiva.rudra.141.6)

मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्याः कथं सुराः । विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः

mama bhaktāstu te daityā mayā vadhyāḥ kathaṁ surāḥ vicāryatāṁ bhavadbhiśca dharmajñaireva dharmataḥ

वे दैत्य मेरे ही भक्त हैं, तो मैं उन्हें कैसे मार सकता हूँ, हे देवताओ? धर्मज्ञ होकर तुम स्वयं ही इसका धर्मानुसार विचार करो।

श्लोक 7 (shiva.rudra.141.7)

तावत्ते नैव हन्तव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे । तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम्

tāvatte naiva hantavyā yāvadbhaktikṛtaśca me tathāpi viṣṇave devā nivedyaṁ kāraṇaṁ tvidam

जब तक वे मेरी भक्ति करते रहेंगे, तब तक वे मेरे द्वारा वध्य नहीं हैं। तथापि हे देवताओ, यह विषय विष्णु को भी बताया जाना चाहिए।

श्लोक 8 (shiva.rudra.141.8)

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः । न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने

sanatkumāra uvāca ityevaṁ tadvacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ nyavedayan drutaṁ sarve brahmaṇe prathamaṁ mune

सनत्कुमार ने कहा — हे मुने! इस वचन को सुनकर इन्द्र आदि देवताओं ने शीघ्र यह बात पहले ब्रह्मा को निवेदित की।

श्लोक 9 (shiva.rudra.141.9)

ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवाः सवासवाः । वैकुण्ठं प्रययुः शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्

tato vidhiṁ puraskṛtya sarve devāḥ savāsavāḥ vaikuṇṭhaṁ prayayuḥ śīghraṁ sarve śobhāsamanvitam

तब विधाता को आगे कर सभी देवता इन्द्र सहित शोभासम्पन्न वैकुण्ठ की ओर शीघ्र गए।

श्लोक 10 (shiva.rudra.141.10)

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसम्भ्रमाः । तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृताञ्जलिपुटाः सुराः

tatra gatvā hariṁ dṛṣṭvā praṇemurjātasambhramāḥ tuṣṭuvuśca mahābhaktyā kṛtāñjalipuṭāḥ surāḥ

वहाँ पहुँचकर हरि के दर्शन कर वे व्याकुल होकर उन्हें प्रणाम करने लगे, और हाथ जोड़कर महाभक्तिपूर्वक उनकी स्तुति की।

श्लोक 11 (shiva.rudra.141.11)

स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनन्तरम् । न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे

svaduḥkhakāraṇaṁ sarvaṁ pūrvavattadanantaram nyavedayandrutaṁ tasmai viṣṇave prabhaviṣṇave

पूर्ववत् अपने समस्त दुःख का कारण उन्होंने तत्काल प्रभुशाली विष्णु को निवेदित किया।

श्लोक 12 (shiva.rudra.141.12)

देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालयैः । ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत्

devaduḥkhaṁ tataḥ śrutvā dattaṁ ca tripurālayaiḥ jñātvā vrataṁ ca teṣāṁ tadviṣṇurvacanamabravīt

देवताओं का दुःख सुनकर, त्रिपुरवासियों द्वारा कहे गए उत्तर को जानकर और उनके व्रत को समझकर, विष्णु ने यह वचन कहा।

श्लोक 13 (shiva.rudra.141.13)

विष्णुरुवाच । इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मः सनातनः । तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

viṣṇuruvāca idaṁ satyaṁ vacaścaiva yatra dharmaḥ sanātanaḥ tatra duḥkhaṁ na jāyeta sūrye dṛṣṭe yathā tamaḥ

विष्णु ने कहा — यह सत्य वचन है कि जहाँ सनातन धर्म हो, वहाँ दुःख उत्पन्न नहीं हो सकता — जैसे सूर्य के प्रकट होने पर अन्धकार नहीं टिकता।

श्लोक 14 (shiva.rudra.141.14)

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः । पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः

sanatkumāra uvāca ityetadvacanaṁ śrutvā devā duḥkhamupāgatāḥ punarūcustathā viṣṇuṁ parimlānamukhāmbujāḥ

सनत्कुमार ने कहा — यह वचन सुनकर, दुःख से व्याकुल और मुरझाए मुखकमल वाले देवता पुनः विष्णु से बोले।

श्लोक 15 (shiva.rudra.141.15)

देवा ऊचुः । कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते । कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्

devā ūcuḥ kathaṁ caiva prakarttavyaṁ kathaṁ duḥkhaṁ nirasyate kathaṁ bhavema sukhinaḥ kathaṁ sthāsyāmahe vayam

देवताओं ने कहा — अब क्या किया जाए, यह दुःख कैसे दूर हो? हम कैसे सुखी हों, हम किस प्रकार टिके रहें?

श्लोक 16 (shiva.rudra.141.16)

कथं धर्मा भविष्यन्ति त्रिपुरे जीविते सति । देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः

kathaṁ dharmā bhaviṣyanti tripure jīvite sati devaduḥkhapradā nūnaṁ sarve tripuravāsinaḥ

त्रिपुर के जीवित रहते हमारा धर्म कैसे फल-फूल सकता है? निश्चय ही सभी त्रिपुरवासी देवताओं को दुःख देने वाले ही हैं।

श्लोक 17 (shiva.rudra.141.17)

किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् । नो चेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्

kiṁ vā te tripurasyeha vadhaścaiva vidhīyatām no cedakālikī devasaṁhatiḥ kriyatāṁ dhruvam

अतः या तो त्रिपुर का वध कराया जाए, अथवा हमारा असामयिक विनाश ही निश्चित रूप से करा दिया जाए।

श्लोक 18 (shiva.rudra.141.18)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः । स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह

sanatkumāra uvāca ityuktvā te tadā devā duḥkhaṁ kṛtvā punaḥ punaḥ sthitiṁ naiva gatiṁ te vai cakrurdevavarādiha

सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर वे देवता बार-बार दुःखी होते हुए भी, वरदान के कारण, न तो वहाँ रुक सके और न ही कोई मार्ग निकाल सके।

श्लोक 19 (shiva.rudra.141.19)

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् । सोऽपि नारायणः श्रीमांश्चिन्तयंश्चेतसा तथा

tānvai tathāvidhāndṛṣṭvā hīnānvinayasaṁyutān so'pi nārāyaṇaḥ śrīmāṁścintayaṁścetasā tathā

उन्हें इस प्रकार दीन और विनम्र देखकर श्रीमान् नारायण भी मन-ही-मन विचार करने लगे।

श्लोक 20 (shiva.rudra.141.20)

किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहायिना । शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति

kiṁ kāryaṁ devakāryeṣu mayā devasahāyinā śivabhaktāstu te daityāstārakasya sutā iti

'देवताओं के इस कार्य में उनका सहायक होकर भी मैं क्या करूँ? वे दैत्य तो तारका के पुत्र और शिव के ही भक्त हैं' — यह उनका विचार था।

श्लोक 21 (shiva.rudra.141.21)

इति सञ्चिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना । ततो यज्ञाः स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः

iti sañcintya tatkāle viṣṇunā prabhaviṣṇunā tato yajñāḥ smṛtāstena devakāryārthamakṣayāḥ

इस प्रकार उस समय विचार कर प्रभावशाली विष्णु ने देवकार्य के लिए अक्षय यज्ञों का स्मरण किया।

श्लोक 22 (shiva.rudra.141.22)

तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् । आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः

tadviṣṇusmṛtimātreṇa yajñāste tatkṣaṇaṁ drutam āgatāstatra yatrāste śrīpatiḥ puruṣottamaḥ

विष्णु के स्मरण मात्र से वे यज्ञ उसी क्षण शीघ्र वहाँ आ गए जहाँ श्रीपति पुरुषोत्तम विराजमान थे।

श्लोक 23 (shiva.rudra.141.23)

ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृताञ्जलिपुटास्तदा

tato viṣṇuṁ yajñapatiṁ purāṇaṁ puruṣaṁ harim praṇamya tuṣṭuvuste vai kṛtāñjalipuṭāstadā

तब यज्ञपति, पुराण-पुरुष हरि विष्णु को प्रणाम कर उन्होंने हाथ जोड़कर उनकी स्तुति की।

श्लोक 24 (shiva.rudra.141.24)

भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनान् । सनातनस्तदा सेन्द्रान्देवानालोक्य चाच्युतः

bhagavānapi tāndṛṣṭvā yajñānprāha sanātanān sanātanastadā sendrāndevānālokya cācyutaḥ

भगवान् ने भी उन सनातन यज्ञों को देखकर तथा इन्द्र सहित देवताओं को देखकर उनसे कहा।

श्लोक 25 (shiva.rudra.141.25)

विष्णुरुवाच । अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् । पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

viṣṇuruvāca anenaiva sadā devā yajadhvaṁ parameśvaram puratrayavināśāya jagattrayavibhūtaye

विष्णु ने कहा — हे देवताओ! इसी यज्ञविधि से सदा परमेश्वर की आराधना करो, जिससे तीनों नगरों का विनाश और तीनों लोकों की समृद्धि हो सके।

श्लोक 26 (shiva.rudra.141.26)

सनत्कुमार उवाच । अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः । प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः

sanatkumāra uvāca acyutasya vacaḥ śrutvā devadevasya dhīmataḥ premṇā te praṇatiṁ kṛtvā yajñeśaṁ te'stuvansurāḥ

सनत्कुमार ने कहा — बुद्धिमान् देवाधिदेव अच्युत के वचन सुनकर देवताओं ने प्रेमपूर्वक प्रणाम कर यज्ञपति की स्तुति की।

श्लोक 27 (shiva.rudra.141.27)

एवं स्तुत्वा ततो देवा अयजन्यज्ञपूरुषम् । यज्ञोक्तेन विधानेन सम्पूर्णविधयो मुने

evaṁ stutvā tato devā ayajanyajñapūruṣam yajñoktena vidhānena sampūrṇavidhayo mune

इस प्रकार स्तुति कर, हे मुने! देवताओं ने यज्ञोक्त विधि से सम्पूर्ण अनुष्ठान करते हुए यज्ञपुरुष की पूजा की।

श्लोक 28 (shiva.rudra.141.28)

ततस्तस्माद्यज्ञकुण्डात्समुत्पेतुः सहस्रशः । भूतसङ्घा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः

tatastasmādyajñakuṇḍātsamutpetuḥ sahasraśaḥ bhūtasaṅghā mahākāyāḥ śūlaśaktigadāyudhāḥ

तब उस यज्ञकुण्ड से सहस्रों की संख्या में शूल, शक्ति और गदा धारण किए विशालकाय भूतगण प्रकट हुए।

श्लोक 29 (shiva.rudra.141.29)

ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसङ्घान् सहस्रशः । शूलशक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्

dadṛśuste surāstān vai bhūtasaṅghān sahasraśaḥ śūlaśaktigadāhastāndaṇḍacāpaśilāyudhān

देवताओं ने उन सहस्रों भूतगणों को देखा — उनके हाथों में शूल, शक्ति और गदा थे, तथा दण्ड, धनुष और शिला जैसे शस्त्र भी थे।

श्लोक 30 (shiva.rudra.141.30)

नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधराँस्तथा । कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमाँस्तदा

nānāpraharaṇopetān nānāveṣadharā~stathā kālāgnirudrasadṛśānkālasūryopamā~stadā

वे भिन्न-भिन्न आयुधों से युक्त, भिन्न-भिन्न वेष धारण किए, कालाग्नि-रुद्र के समान और प्रलयकालीन सूर्य के समान दिख रहे थे।

श्लोक 31 (shiva.rudra.141.31)

दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् । भूतान्यज्ञपतिः श्रीमान् रुद्राज्ञाप्रतिपालकः

dṛṣṭvā tānabravīdviṣṇuḥ praṇipatya puraḥsthitān bhūtānyajñapatiḥ śrīmān rudrājñāpratipālakaḥ

अपने सम्मुख खड़े उन्हें देखकर यज्ञपति, रुद्र की आज्ञा का पालन करने वाले श्रीमान् विष्णु ने उन भूतों से कहा।

श्लोक 32 (shiva.rudra.141.32)

विष्णुरुवाच । भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः । गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यः सर्वे हि बलवत्तराः

viṣṇuruvāca bhūtāḥ śṛṇuta madvākyaṁ devakāryārthamudyatāḥ gacchantu tripuraṁ sadyaḥ sarve hi balavattarāḥ

विष्णु ने कहा — हे भूतो! देवकार्य के लिए तत्पर तुम मेरी बात सुनो — तुम सभी बलशाली शीघ्र त्रिपुर की ओर जाओ।

श्लोक 33 (shiva.rudra.141.33)

गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् । पुनर्यथागता भूतागन्तुमर्हथ भूतये

gatvā dagdhvā ca bhittvā ca bhaṅktvā daityapuratrayam punaryathāgatā bhūtāgantumarhatha bhūtaye

वहाँ जाकर दैत्यों के तीनों नगरों को जलाकर, भेदकर और तोड़कर, तुम फिर उसी प्रकार लौट आना जैसे आए हो, हे भूतो!

श्लोक 34 (shiva.rudra.141.34)

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते । प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम्

sanatkumāra uvāca tacchrutvā bhagavadvākyaṁ tato bhūtagaṇāśca te praṇamya devadevaṁ taṁ yayurdaityapuratrayam

सनत्कुमार ने कहा — भगवान् की यह आज्ञा सुनकर वे भूतगण देवदेव को प्रणाम कर दैत्यों के तीनों नगरों की ओर चले।

श्लोक 35 (shiva.rudra.141.35)

गत्वा तत्प्रविशन्तश्च त्रिपुराधिपतेजसि । भस्मसादभवन्सद्यः शलभा इव पावके

gatvā tatpraviśantaśca tripurādhipatejasi bhasmasādabhavansadyaḥ śalabhā iva pāvake

वहाँ जाकर त्रिपुराधिपति के तेज में प्रवेश करते ही वे तत्काल भस्म हो गए, जैसे पतंगे अग्नि में जल जाते हैं।

श्लोक 36 (shiva.rudra.141.36)

अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः । निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः

avaśiṣṭāśca ye kecitpalāyanaparāyaṇāḥ nissṛtyāraṁ samāyātā harernikaṭamākulāḥ

जो कुछ थोड़े-से भागने में सफल रहे, वे व्याकुल होकर वहाँ से निकल कर हरि के पास वापस आए।

श्लोक 37 (shiva.rudra.141.37)

तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः । चिन्तयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः

tāndṛṣṭvā sa hariḥ śrutvā tacca vṛttamaśeṣataḥ cintayāmāsa bhagavānmanasā puruṣottamaḥ

उन्हें देखकर और सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनकर पुरुषोत्तम भगवान् हरि मन-ही-मन विचार करने लगे।

श्लोक 38 (shiva.rudra.141.38)

किं कृत्यमधुना कार्यमिति सन्तप्तमानसः । सन्तप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान्

kiṁ kṛtyamadhunā kāryamiti santaptamānasaḥ santaptānamarānsarvānājñāya ca savāsavān

'अब क्या किया जाए' — यह सोचकर संतप्त मन से, तथा इन्द्र सहित सभी देवताओं को भी संतप्त जानकर,

श्लोक 39 (shiva.rudra.141.39)

कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् । देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिन्तासमाकुलः

kathaṁ teṣāṁ ca daityānāṁ balāddhatvā puratrayam devakāryaṁ kariṣyāmītyāsīccintāsamākulaḥ

'उन दैत्यों के तीनों नगरों का बलपूर्वक नाश किए बिना मैं देवकार्य कैसे करूँ' — इस चिन्ता से वे व्याकुल हो उठे।

श्लोक 40 (shiva.rudra.141.40)

नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः । इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत्

nāśo'bhicārato nāsti dharmiṣṭhānāṁ na saṁśayaḥ iti prāha svayaṁ ceśaḥ śrutyācārapramāṇakṛt

'धर्मनिष्ठों का अभिचार से भी विनाश नहीं होता, इसमें संशय नहीं' — यह बात श्रुति और आचार के प्रमाण स्थापित करने वाले ईश्वर ने स्वयं कही।

श्लोक 41 (shiva.rudra.141.41)

दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठाःसर्वे त्रिपुरवासिनः । तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथासुरपुङ्गवाः

daityāśca te hi dharmiṣṭhāḥsarve tripuravāsinaḥ tasmādavadhyatāṁ prāptā nānyathāsurapuṅgavāḥ

वे सभी त्रिपुरवासी दैत्य निश्चय ही धर्मनिष्ठ हैं, इसीलिए वे असुरश्रेष्ठ अवध्यता को प्राप्त हुए हैं, अन्यथा नहीं।

श्लोक 42 (shiva.rudra.141.42)

कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयन्ति ते । मुच्यन्ते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवाम्भसा

kṛtvā tu sumahatpāpaṁ rudramabhyarcayanti te mucyante pātakaiḥ sarvaiḥ padmapatramivāmbhasā

अत्यन्त बड़ा पाप करके भी वे रुद्र की पूजा करते हैं, और जल में कमलपत्र के समान समस्त पापों से मुक्त हो जाते हैं।

श्लोक 43 (shiva.rudra.141.43)

रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवन्ति हि । नानोपभोगसम्पत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि

rudrābhyarcanato devāḥ sarve kāmā bhavanti hi nānopabhogasampattirvaśyatāṁ yāti vai bhuvi

रुद्र की आराधना से सभी कामनाएँ पूर्ण होती हैं; पृथ्वी पर नाना प्रकार के भोग और सम्पत्ति वश में आ जाते हैं।

श्लोक 44 (shiva.rudra.141.44)

तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिङ्गार्चनपरायणाः । अनेकविधसम्पत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च

tasmāttadbhogino daityā liṅgārcanaparāyaṇāḥ anekavidhasampattermokṣasyāpi paratra ca

इसीलिए वे भोगशाली दैत्य लिंगपूजा में तत्पर रहकर इस लोक में नाना सम्पत्ति और परलोक में मोक्ष तक पाते हैं।

श्लोक 45 (shiva.rudra.141.45)

ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया । दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात्

tataḥ kṛtvā dharmavighnaṁ teṣāmevātmamāyayā daityānāṁ devakāryārthaṁ hariṣye tripuraṁ kṣaṇāt

अतः अपनी ही माया से उनके धर्म में विघ्न डालकर, देवकार्य के लिए मैं उन दैत्यों के त्रिपुर को क्षणभर में हर लूँगा।

श्लोक 46 (shiva.rudra.141.46)

विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः । कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

vicāryetthaṁ tatasteṣāṁ bhagavānpuruṣottamaḥ kartuṁ vyavasthitaḥ paścāddharmavighnaṁ surāriṇām

इस प्रकार विचार कर भगवान् पुरुषोत्तम ने बाद में उन देवशत्रुओं के धर्म में विघ्न डालने का निश्चय किया।

श्लोक 47 (shiva.rudra.141.47)

यावच्च वेदधर्मास्तु यावद्वै शङ्करार्चनम् । यावच्च शुचिकृत्यानि तावन्नाशो भवेन्न हि

yāvacca vedadharmāstu yāvadvai śaṅkarārcanam yāvacca śucikṛtyāni tāvannāśo bhavenna hi

जब तक वैदिक धर्म रहेंगे, जब तक शंकर की पूजा होती रहेगी और जब तक पवित्र कर्म होते रहेंगे, तब तक उनका विनाश नहीं हो सकता।

श्लोक 48 (shiva.rudra.141.48)

तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् । त्यक्तलिङ्गार्चना दैत्या भविष्यन्ति न संशयः

tasmādevaṁ prakartavyaṁ vedadharmastato vrajet tyaktaliṅgārcanā daityā bhaviṣyanti na saṁśayaḥ

अतः ऐसा उपाय करना चाहिए कि उनसे वैदिक धर्म दूर हो जाए; तब वे दैत्य निःसंदेह लिंगपूजा त्यागकर वंचित हो जाएँगे।

श्लोक 49 (shiva.rudra.141.49)

इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा । तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुतिखण्डनम्

iti niścitya vai viṣṇurvighnārthamakarottadā teṣāṁ dharmasya daityānāmupāyaṁ śrutikhaṇḍanam

यह निश्चय कर विष्णु ने उन दैत्यों के धर्म में विघ्न डालने के उपाय के रूप में श्रुति-आचरण को खण्डित करने की योजना बनाई।

श्लोक 50 (shiva.rudra.141.50)

तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् । शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे

tadaivovāca devānsa viṣṇurdevasahāyakṛt śivājñayā śivenaivājñaptastrailokyarakṣaṇe

तभी देवताओं के सहायक विष्णु ने, शिव की ही आज्ञा से त्रिलोक-रक्षा के लिए नियुक्त होकर, देवताओं से कहा।

श्लोक 51 (shiva.rudra.141.51)

विष्णुरुवाच । हे देवाः सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् । देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः

viṣṇuruvāca he devāḥ sakalā yūyaṁ gacchata svagṛhāndhruvam devakāryaṁ kariṣyāmi yathāmati na saṁśayaḥ

विष्णु ने कहा — हे समस्त देवताओ! तुम सब निश्चिन्त होकर अपने-अपने घर जाओ; मैं निःसंदेह अपनी बुद्धि के अनुसार देवकार्य सम्पन्न करूँगा।

श्लोक 52 (shiva.rudra.141.52)

तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः । स्वभक्तिरहितान् ज्ञात्वा तान्करिष्यामि भस्मसात्

tānrudrādvimukhānnūnaṁ kariṣyāmi suyatnataḥ svabhaktirahitān jñātvā tānkariṣyāmi bhasmasāt

मैं भरसक प्रयत्न से उन्हें निश्चय ही रुद्र से विमुख कर दूँगा, और अपनी भक्ति से रहित जानकर उन्हें भस्म कर दूँगा।

श्लोक 53 (shiva.rudra.141.53)

सनत्कुमार उवाच । तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने । स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुः परममोदिताः

sanatkumāra uvāca tadājñāṁ śirasādhāyaśvāsitāste'marā mune svasvadhāmāni viśvastā yayuḥ paramamoditāḥ

सनत्कुमार ने कहा — हे मुने! उस आज्ञा को शिरोधार्य कर, आश्वस्त और विश्वस्त हुए वे देवता अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक अपने-अपने धाम को गए।

श्लोक 54 (shiva.rudra.141.54)

ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् । तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम्

tataścaivākarodviṣṇurdevārthaṁ hitamuttamam tadeva śrūyatāṁ samyaksarvapāpapraṇāśanam

तत्पश्चात् विष्णु ने देवताओं के लिए वह परम कल्याणकारी कार्य किया — वही अब सम्यक् रूप से सुनो, जो समस्त पापों का नाश करने वाला है।

अध्याय 140अध्याय-सूचीअध्याय 142