रुद्र संहिता · अध्याय 142
त्रिपुर-दीक्षा-विधान
श्लोक 1 (shiva.rudra.142.1)
सनत्कुमार उवाच । असृजच्च महातेजाः पुरुषं स्वात्मसम्भवम् । एकं मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः
sanatkumāra uvāca asṛjacca mahātejāḥ puruṣaṁ svātmasambhavam ekaṁ māyāmayaṁ teṣāṁ dharmavighnārthamacyutaḥ
सनत्कुमार ने कहा — तब महातेजस्वी अच्युत ने उनके धर्म में विघ्न डालने के लिए अपने ही अंश से एक मायामय पुरुष की रचना की।
श्लोक 2 (shiva.rudra.142.2)
मुण्डिनं म्लानवस्त्रं च गुम्फिपात्रसमन्वितम् । दधानं पुञ्जिकां हस्ते चालयन्तं पदे पदे
muṇḍinaṁ mlānavastraṁ ca gumphipātrasamanvitam dadhānaṁ puñjikāṁ haste cālayantaṁ pade pade
मुण्डित सिर वाला, मलिन वस्त्र धारण किए, बुनी हुई पात्री लिए हुए, हाथ में एक छोटा-सा गुच्छा लेकर हर कदम पर उसे हिलाता हुआ —
श्लोक 3 (shiva.rudra.142.3)
वस्त्रयुक्तं तथा हस्तं क्षीयमाणं मुखे सदा । धर्मेति व्याहरन्तं हि वाचा विक्लवया मुनिम्
vastrayuktaṁ tathā hastaṁ kṣīyamāṇaṁ mukhe sadā dharmeti vyāharantaṁ hi vācā viklavayā munim
मुख पर वस्त्र बाँधे, सदा क्षीण मुख वाला, विक्षुब्ध वाणी से बार-बार 'धर्म-धर्म' कहता हुआ एक मुनि [बनाया]।
श्लोक 4 (shiva.rudra.142.4)
स नमस्कृत्य विष्णुं तं तत्पुरः संस्थितोऽथ वै । उवाच वचनं तत्र हरिं स प्राञ्जलिस्तदा
sa namaskṛtya viṣṇuṁ taṁ tatpuraḥ saṁsthito'tha vai uvāca vacanaṁ tatra hariṁ sa prāñjalistadā
उसने विष्णु को प्रणाम कर उनके सामने खड़े होकर हाथ जोड़कर वहाँ हरि से यह वचन कहा।
श्लोक 5 (shiva.rudra.142.5)
अरिहन्नच्युतं पूज्यं किं करोमि तदादिश । कानि नामानि मे देव स्थानं वापि वद प्रभो
arihannacyutaṁ pūjyaṁ kiṁ karomi tadādiśa kāni nāmāni me deva sthānaṁ vāpi vada prabho
'हे अरिहन् अच्युत, हे पूज्य! मुझे आज्ञा दीजिए, मैं क्या करूँ? हे देव, मेरे क्या नाम होंगे, और मेरा स्थान क्या होगा — यह भी कहिए, हे प्रभो!'
श्लोक 6 (shiva.rudra.142.6)
इत्येवं भगवान्विष्णुः श्रुत्वा तस्य शुभं वचः । प्रसन्नमानसो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत्
ityevaṁ bhagavānviṣṇuḥ śrutvā tasya śubhaṁ vacaḥ prasannamānaso bhūtvā vacanaṁ cedamabravīt
उसका यह शुभ वचन सुनकर भगवान् विष्णु प्रसन्नचित्त होकर यह वचन बोले।
श्लोक 7 (shiva.rudra.142.7)
विष्णुरुवाच । यदर्थं निर्मितोऽसि त्वं निबोध कथयामि ते । मदङ्गज महाप्राज्ञ मद्रूपस्त्वं न संशयः
viṣṇuruvāca yadarthaṁ nirmito'si tvaṁ nibodha kathayāmi te madaṅgaja mahāprājña madrūpastvaṁ na saṁśayaḥ
विष्णु ने कहा — जिस प्रयोजन से तुम्हें रचा गया है, उसे समझो, मैं तुम्हें बताता हूँ। हे महाप्राज्ञ, मेरे अंग से उत्पन्न हुए तुम निश्चय ही मेरा ही स्वरूप हो।
श्लोक 8 (shiva.rudra.142.8)
ममाङ्गाच्च समुत्पन्नो मत्कार्यं कर्तुमर्हसि । मदीयस्त्वं सदा पूज्यो भविष्यति न संशयः
mamāṅgācca samutpanno matkāryaṁ kartumarhasi madīyastvaṁ sadā pūjyo bhaviṣyati na saṁśayaḥ
मेरे ही अंग से उत्पन्न होकर तुम मेरा कार्य सिद्ध करने योग्य हो; मेरा होने के कारण तुम सदा पूज्य रहोगे, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 9 (shiva.rudra.142.9)
अरिहन्नाम ते स्यात्तु ह्यन्यानि न शुभानि च । स्थानं वक्ष्यामि ते पश्चाच्छृणु प्रस्तुतमादरात्
arihannāma te syāttu hyanyāni na śubhāni ca sthānaṁ vakṣyāmi te paścācchṛṇu prastutamādarāt
तुम्हारा नाम 'अरिहन्' होगा, अन्य कोई नाम शुभ नहीं होगा। तुम्हारा स्थान बाद में बताऊँगा, अभी जो प्रस्तुत है उसे आदरपूर्वक सुनो।
श्लोक 10 (shiva.rudra.142.10)
मायिन्मायामयं शास्त्रं तत्षोडशसहस्रकम् । श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रमविवर्जितम्
māyinmāyāmayaṁ śāstraṁ tatṣoḍaśasahasrakam śrautasmārtaviruddhaṁ ca varṇāśramavivarjitam
हे मायी! सोलह हजार श्लोकों का एक मायामय शास्त्र [रचो], जो श्रुति और स्मृति के विरुद्ध हो तथा वर्णाश्रम-व्यवस्था से रहित हो।
श्लोक 11 (shiva.rudra.142.11)
अपभ्रंशमयं शास्त्रं कर्मवादमयं तथा । रचयेति प्रयत्नेन तद्विस्तारो भविष्यति
apabhraṁśamayaṁ śāstraṁ karmavādamayaṁ tathā racayeti prayatnena tadvistāro bhaviṣyati
प्रयत्नपूर्वक अपभ्रंश भाषा से युक्त और तर्कवाद से भरा हुआ वह शास्त्र रचो — उसका विस्तार होता चला जाएगा।
श्लोक 12 (shiva.rudra.142.12)
ददामि तव निर्माणे सामर्थ्यं तद्भविष्यति । माया च विविधा शीघ्रं त्वदधीना भविष्यति
dadāmi tava nirmāṇe sāmarthyaṁ tadbhaviṣyati māyā ca vividhā śīghraṁ tvadadhīnā bhaviṣyati
मैं तुम्हें इस रचना के लिए सामर्थ्य प्रदान करता हूँ, वह तुम्हें प्राप्त होगी; और नाना प्रकार की माया भी शीघ्र तुम्हारे अधीन हो जाएगी।
श्लोक 13 (shiva.rudra.142.13)
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरेश्च परमात्मनः । नमस्कृत्य प्रत्युवाच स मायी तं जनार्दनम्
tacchrutvā vacanaṁ tasya hareśca paramātmanaḥ namaskṛtya pratyuvāca sa māyī taṁ janārdanam
परमात्मा हरि के इस वचन को सुनकर, उस मायावी ने प्रणाम कर जनार्दन को उत्तर दिया।
श्लोक 14 (shiva.rudra.142.14)
मुण्ड्युवाच । यत्कर्तव्यं मया देव द्रुतमादिश तत्प्रभो । त्वदाज्ञयाखिलं कर्म सफलं च भविष्यति
muṇḍyuvāca yatkartavyaṁ mayā deva drutamādiśa tatprabho tvadājñayākhilaṁ karma saphalaṁ ca bhaviṣyati
मुण्डी ने कहा — हे देव! मुझे जो करना है, वह शीघ्र आज्ञा दीजिए, हे प्रभो; आपकी आज्ञा से समस्त कर्म सफल होगा।
श्लोक 15 (shiva.rudra.142.15)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा पाठयामास शास्त्रं मायामयं तथा । इहैव स्वर्गनरकप्रत्ययो नान्यथा पुनः
sanatkumāra uvāca ityuktvā pāṭhayāmāsa śāstraṁ māyāmayaṁ tathā ihaiva svarganarakapratyayo nānyathā punaḥ
सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर उसने उस मायामय शास्त्र का अध्यापन आरम्भ किया, जिसके अनुसार स्वर्ग-नरक का अनुभव इसी लोक में होता है, अन्यत्र नहीं।
श्लोक 16 (shiva.rudra.142.16)
तमुवाच पुनर्विष्णुः स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । मोहनीया इमे दैत्याः सर्वे त्रिपुरवासिनः
tamuvāca punarviṣṇuḥ smṛtvā śivapadāmbujam mohanīyā ime daityāḥ sarve tripuravāsinaḥ
शिव के चरणकमल का स्मरण करते हुए विष्णु ने उससे पुनः कहा — 'ये सभी त्रिपुरवासी दैत्य मोहित किए जाने योग्य हैं।'
श्लोक 17 (shiva.rudra.142.17)
कार्यास्ते दीक्षिता नूनं पाठनीयाः प्रयत्नतः । मदाज्ञया न दोषस्ते भविष्यति महामते
kāryāste dīkṣitā nūnaṁ pāṭhanīyāḥ prayatnataḥ madājñayā na doṣaste bhaviṣyati mahāmate
उन्हें निश्चय ही दीक्षित कर, प्रयत्नपूर्वक शिक्षा देनी होगी; हे महामते! मेरी आज्ञा से तुम्हें कोई दोष नहीं लगेगा।
श्लोक 18 (shiva.rudra.142.18)
धर्मास्तत्र प्रकाशन्ते श्रौतस्मार्त्ता न संशयः । अनया विद्यया सर्वे स्फोटनीया ध्रुवं यते
dharmāstatra prakāśante śrautasmārttā na saṁśayaḥ anayā vidyayā sarve sphoṭanīyā dhruvaṁ yate
वहाँ श्रुति-स्मृति के धर्म निःसंदेह प्रकाशित हैं; इस नई विद्या से, हे प्रयत्नशील! वे सब अवश्य विदीर्ण किए जाने चाहिए।
श्लोक 19 (shiva.rudra.142.19)
गन्तुमर्हसि नाशार्थं मुण्डिंस्त्रिपुरवासिनाम् । तमोधर्मं सम्प्रकाश्य नाशयस्व पुरत्रयम्
gantumarhasi nāśārthaṁ muṇḍiṁstripuravāsinām tamodharmaṁ samprakāśya nāśayasva puratrayam
हे मुण्डी! तुम त्रिपुरवासियों के विनाश के लिए जाने योग्य हो; तमोमय धर्म को प्रकट कर तीनों नगरों का नाश करो।
श्लोक 20 (shiva.rudra.142.20)
ततश्चैव पुनर्गत्वा मरुस्थल्यां त्वया विभो । स्थातव्यं च स्वधर्मेण कलिर्यावत्समाव्रजेत्
tataścaiva punargatvā marusthalyāṁ tvayā vibho sthātavyaṁ ca svadharmeṇa kaliryāvatsamāvrajet
फिर हे विभो! उसके पश्चात् तुम्हें मरुभूमि में जाकर अपने ही धर्म से रहना होगा, जब तक कि कलियुग न आ जाए।
श्लोक 21 (shiva.rudra.142.21)
प्रवृत्ते तु युगे तस्मिन्स्वीयो धर्मः प्रकाश्यताम् । शिष्यैश्च प्रतिशिष्यैश्च वर्तनीयस्त्वया पुनः
pravṛtte tu yuge tasminsvīyo dharmaḥ prakāśyatām śiṣyaiśca pratiśiṣyaiśca vartanīyastvayā punaḥ
उस युग के प्रवृत्त होने पर अपना धर्म प्रकट किया जाए; शिष्यों और प्रशिष्यों द्वारा तुम्हें पुनः वह चलाया जाना चाहिए।
श्लोक 22 (shiva.rudra.142.22)
मदाज्ञया भवद्धर्मो विस्तारं यास्यति ध्रुवम् । मदनुज्ञापरो नित्यं गतिं प्राप्स्यसि मामकीम्
madājñayā bhavaddharmo vistāraṁ yāsyati dhruvam madanujñāparo nityaṁ gatiṁ prāpsyasi māmakīm
मेरी आज्ञा से तुम्हारा धर्म निश्चय ही विस्तार पाएगा; सदा मेरी आज्ञा के अधीन रहकर तुम मेरी ही गति को प्राप्त करोगे।
श्लोक 23 (shiva.rudra.142.23)
एवमाज्ञा तदा दत्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । शासनाद्देवदेवस्य हृदा त्वन्तर्दधे हरिः
evamājñā tadā dattā viṣṇunā prabhaviṣṇunā śāsanāddevadevasya hṛdā tvantardadhe hariḥ
इस प्रकार तब प्रभावशाली विष्णु ने आज्ञा दी; और देवाधिदेव (शिव) के आदेश से हरि उसके हृदय में ही अन्तर्हित हो गए।
श्लोक 24 (shiva.rudra.142.24)
ततस्समुण्डी परिपालयन्हरे- राज्ञां तथा निर्मितवांश्च शिष्यान् । यथास्वरूपं चतुरस्तदानीं मायामयं शास्त्रमपाठयत्स्वयम्
tatassamuṇḍī paripālayanhare- rājñāṁ tathā nirmitavāṁśca śiṣyān yathāsvarūpaṁ caturastadānīṁ māyāmayaṁ śāstramapāṭhayatsvayam
तब उस मुण्डी ने हरि की आज्ञा का पालन करते हुए अपने ही समान चार शिष्य बनाए, और स्वयं ही उन्हें उस मायामय शास्त्र का अध्यापन कराया।
श्लोक 25 (shiva.rudra.142.25)
यथा स्वयं तथा ते च चत्वारो मुण्डिनः शुभाः । नमस्कृत्य स्थितास्तत्र हरये परमात्मने
yathā svayaṁ tathā te ca catvāro muṇḍinaḥ śubhāḥ namaskṛtya sthitāstatra haraye paramātmane
जैसे वह स्वयं था, वैसे ही वे चारों शुभ मुण्डी बनकर वहाँ परमात्मा हरि को प्रणाम कर खड़े रहे।
श्लोक 26 (shiva.rudra.142.26)
हरिश्चापि मुनेस्तत्र चतुरस्तांस्तदा स्वयम् । उवाच परमप्रीतः शिवाज्ञापरिपालकः
hariścāpi munestatra caturastāṁstadā svayam uvāca paramaprītaḥ śivājñāparipālakaḥ
शिव की आज्ञा का पालन करने वाले हरि ने भी अत्यन्त प्रसन्न होकर उस मुनि के उन चारों शिष्यों से स्वयं यह कहा।
श्लोक 27 (shiva.rudra.142.27)
यथा गुरुस्तथा यूयं भविष्यथ मदाज्ञया । धन्याः स्थ सद्गतिमिह सम्प्राप्स्यथ न संशयः
yathā gurustathā yūyaṁ bhaviṣyatha madājñayā dhanyāḥ stha sadgatimiha samprāpsyatha na saṁśayaḥ
'जैसा तुम्हारा गुरु है, वैसे ही तुम भी मेरी आज्ञा से बनोगे। तुम धन्य हो, तुम निःसंदेह यहाँ सद्गति प्राप्त करोगे।'
श्लोक 28 (shiva.rudra.142.28)
चत्वारो मुण्डिनस्तेऽथ धर्मं पाषण्डमाश्रिताः । हस्ते पात्रं दधानाश्च तुण्डवस्त्रस्य धारकाः
catvāro muṇḍinaste'tha dharmaṁ pāṣaṇḍamāśritāḥ haste pātraṁ dadhānāśca tuṇḍavastrasya dhārakāḥ
वे चारों मुण्डी पाषण्ड धर्म का आश्रय लेकर हाथ में पात्र और मुँह पर वस्त्र धारण किए रहने लगे।
श्लोक 29 (shiva.rudra.142.29)
मलिनान्येव वासांसि धारयन्तो ह्यभाषिणः । धर्मो लाभः परं तत्त्वं वदन्तस्त्वतिहर्षतः
malinānyeva vāsāṁsi dhārayanto hyabhāṣiṇaḥ dharmo lābhaḥ paraṁ tattvaṁ vadantastvatiharṣataḥ
केवल मलिन वस्त्र धारण करते हुए, प्रायः मौन रहते हुए, वे अत्यन्त हर्ष से 'धर्म ही परम लाभ है, वही परम तत्त्व है' — ऐसा कहते थे।
श्लोक 30 (shiva.rudra.142.30)
मार्जनीं ध्रियमाणाश्च वस्त्रखण्डविनिर्मिताम् । शनैः शनैश्चलन्तो हि जीवहिंसाभयाद्ध्रुवम्
mārjanīṁ dhriyamāṇāśca vastrakhaṇḍavinirmitām śanaiḥ śanaiścalanto hi jīvahiṁsābhayāddhruvam
वे वस्त्र-खण्डों से बनी झाड़ू लिए हुए, जीव-हिंसा के भय से निश्चय ही अत्यन्त धीरे-धीरे चलते थे।
श्लोक 31 (shiva.rudra.142.31)
ते सर्वे च तदा देवं भगवन्तं मुदान्विताः । नमस्कृत्य पुनस्तत्र मुने तस्थुस्तदग्रतः
te sarve ca tadā devaṁ bhagavantaṁ mudānvitāḥ namaskṛtya punastatra mune tasthustadagrataḥ
हे मुने! वे सब उस समय हर्षित होकर भगवान् को पुनः प्रणाम कर वहाँ उनके सम्मुख खड़े हो गए।
श्लोक 32 (shiva.rudra.142.32)
हरिणा च तदा हस्ते धृत्वा च गुरवेऽर्पिताः । अभ्यधायि च सुप्रीत्या तन्नामानि विशेषतः
hariṇā ca tadā haste dhṛtvā ca gurave'rpitāḥ abhyadhāyi ca suprītyā tannāmāni viśeṣataḥ
हरि ने तब उनका हाथ पकड़कर उन्हें गुरु को सौंप दिया, और अत्यन्त प्रेमपूर्वक विशेष रूप से उनके नाम बताए।
श्लोक 33 (shiva.rudra.142.33)
यथा त्वं च तथैवैते मदीया वै न संशयः । आदिरूपं च तन्नाम पूज्यत्वात्पूज्य उच्यते
yathā tvaṁ ca tathaivaite madīyā vai na saṁśayaḥ ādirūpaṁ ca tannāma pūjyatvātpūjya ucyate
'जैसे तुम हो, वैसे ही ये भी मेरे ही हैं, इसमें संशय नहीं। इनका आदि नाम, पूज्य होने के कारण, 'पूज्य' कहलाएगा।'
श्लोक 34 (shiva.rudra.142.34)
ऋषिर्यतिस्तथाकीर्य उपाध्याय इति स्वयम् । इमान्यपि तु नामानि प्रसिद्धानि भवन्तु वः
ṛṣiryatistathākīrya upādhyāya iti svayam imānyapi tu nāmāni prasiddhāni bhavantu vaḥ
'ऋषि', 'यति', तथा 'आकीर्य' (आचार्य) और 'उपाध्याय' — ये नाम भी स्वयं तुम सबमें प्रसिद्ध हों।
श्लोक 35 (shiva.rudra.142.35)
ममापि च भवद्भिश्च नाम ग्राह्यं शुभं पुनः । अरिहन्निति तन्नाम ध्येयं पापप्रणाशनम्
mamāpi ca bhavadbhiśca nāma grāhyaṁ śubhaṁ punaḥ arihanniti tannāma dhyeyaṁ pāpapraṇāśanam
और तुम सबके द्वारा मेरा भी एक शुभ नाम पुनः लिया जाए — 'अरिहन्' — वह पापनाशक नाम ध्यान करने योग्य है।
श्लोक 36 (shiva.rudra.142.36)
भवद्भिश्चैव कर्तव्यं कार्यं लोकसुखावहम् । लोकानुकूलं चरतां भविष्यत्युत्तमा गतिः
bhavadbhiścaiva kartavyaṁ kāryaṁ lokasukhāvaham lokānukūlaṁ caratāṁ bhaviṣyatyuttamā gatiḥ
तुम्हें लोक को सुख देने वाले कार्य ही करने चाहिए; लोक के अनुकूल आचरण करते हुए तुम्हें उत्तम गति प्राप्त होगी।
श्लोक 37 (shiva.rudra.142.37)
सनत्कुमार उवाच । ततः प्रणम्य तं मायी शिष्ययुक्तःस्वयं तदा । जगाम त्रिपुरं सद्यः शिवेच्छाकारिणं मुमा
sanatkumāra uvāca tataḥ praṇamya taṁ māyī śiṣyayuktaḥsvayaṁ tadā jagāma tripuraṁ sadyaḥ śivecchākāriṇaṁ mumā
सनत्कुमार ने कहा — तब उन्हें प्रणाम कर वह मायावी अपने शिष्यों सहित शिव की इच्छा पूरी करने के लिए तुरंत त्रिपुर की ओर चला।
श्लोक 38 (shiva.rudra.142.38)
प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं विष्णुना नोदितो वशी । महामायाविना तेन ऋषिर्मायां तदाकरोत्
praviśya tatpuraṁ tūrṇaṁ viṣṇunā nodito vaśī mahāmāyāvinā tena ṛṣirmāyāṁ tadākarot
उस नगर में शीघ्र प्रवेश कर, विष्णु द्वारा प्रेरित संयमी वह महामायावी ऋषि तब अपनी माया का प्रयोग करने लगा।
श्लोक 39 (shiva.rudra.142.39)
नगरोपवने कृत्वा शिष्यैर्युक्तः स्थितिं तदा । मायां प्रवर्तयामास मायिनामपि मोहिनीम्
nagaropavane kṛtvā śiṣyairyuktaḥ sthitiṁ tadā māyāṁ pravartayāmāsa māyināmapi mohinīm
नगर के बाहर एक उपवन में शिष्यों सहित निवास करते हुए, उसने ऐसी मोहिनी माया का प्रवर्तन किया जो बड़े-बड़े मायावियों को भी मोहित कर सके।
श्लोक 40 (shiva.rudra.142.40)
शिवार्चनप्रभावेण तन्माया सहसा मुने । त्रिपुरे न चचालाशु निर्विण्णोऽभूत्तदा यतिः
śivārcanaprabhāveṇa tanmāyā sahasā mune tripure na cacālāśu nirviṇṇo'bhūttadā yatiḥ
हे मुने! शिव-पूजा के प्रभाव से उसकी वह माया त्रिपुर में शीघ्र प्रभावी नहीं हो सकी, और तब वह यति निराश हो गया।
श्लोक 41 (shiva.rudra.142.41)
अथ विष्णुं स सस्मार तुष्टाव च हृदा बहु । नष्टोत्साहो विचेतस्को हृदयेन विदूयता
atha viṣṇuṁ sa sasmāra tuṣṭāva ca hṛdā bahu naṣṭotsāho vicetasko hṛdayena vidūyatā
तब उत्साहरहित, विचलित-चित्त, हृदय में जलते हुए, उसने विष्णु का स्मरण किया और मन-ही-मन उनकी बहुत स्तुति की।
श्लोक 42 (shiva.rudra.142.42)
तत्स्मृतस्त्वरितं विष्णुःसस्मार शङ्करं हृदि । प्राप्याज्ञां मनसा तस्य स्मृतवान्नारदं द्रुतम्
tatsmṛtastvaritaṁ viṣṇuḥsasmāra śaṅkaraṁ hṛdi prāpyājñāṁ manasā tasya smṛtavānnāradaṁ drutam
उसके द्वारा स्मरण किए जाने पर विष्णु ने तुरंत हृदय में शंकर का स्मरण किया, और मन से उनकी आज्ञा पाकर शीघ्र नारद का स्मरण किया।
श्लोक 43 (shiva.rudra.142.43)
स्मृतमात्रेण विष्णोश्च नारदः समुपस्थितः । नत्वा स्तुत्वा पुरस्तस्य स्थितोऽभूत्साञ्जलिस्तदा
smṛtamātreṇa viṣṇośca nāradaḥ samupasthitaḥ natvā stutvā purastasya sthito'bhūtsāñjalistadā
विष्णु के स्मरण मात्र से नारद वहाँ उपस्थित हो गए; उनके सम्मुख प्रणाम और स्तुति कर वे हाथ जोड़कर खड़े हो गए।
श्लोक 44 (shiva.rudra.142.44)
अथ तं नारदं प्राह विष्णुर्मतिमतां वरः । लोकोपकारनिरतो देवकार्यकरः सदा
atha taṁ nāradaṁ prāha viṣṇurmatimatāṁ varaḥ lokopakāranirato devakāryakaraḥ sadā
तब बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, लोकहित में रत, सदा देवकार्य करने वाले विष्णु ने उन नारद से कहा।
श्लोक 45 (shiva.rudra.142.45)
शिवाज्ञयोच्यते तात गच्छ त्वं त्रिपुरं द्रुतम् । ऋषिस्तत्र गतः शिष्यैर्मोहार्थं तत्सुवासिनाम्
śivājñayocyate tāta gaccha tvaṁ tripuraṁ drutam ṛṣistatra gataḥ śiṣyairmohārthaṁ tatsuvāsinām
'हे तात! शिव की आज्ञा से कहता हूँ — तुम शीघ्र त्रिपुर जाओ। वह ऋषि अपने शिष्यों सहित वहाँ उन सुन्दर नगरवासियों को मोहित करने गया है।'
श्लोक 46 (shiva.rudra.142.46)
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । गतस्तत्र द्रुतं यत्र स ऋषिर्मायिनां वरः
sanatkumāra uvāca ityākarṇya vacastasya nārado munisattamaḥ gatastatra drutaṁ yatra sa ṛṣirmāyināṁ varaḥ
सनत्कुमार ने कहा — उनका यह वचन सुनकर मुनिश्रेष्ठ नारद शीघ्र वहाँ गए, जहाँ मायावियों में श्रेष्ठ वह ऋषि था।
श्लोक 47 (shiva.rudra.142.47)
नारदोऽपि तथा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः । प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः
nārado'pi tathā māyī niyogānmāyinaḥ prabhoḥ praviśya tatpuraṁ tena māyinā saha dīkṣitaḥ
नारद भी उसी प्रकार मायावी बन, मायावियों के स्वामी विष्णु की आज्ञा से उस नगर में प्रवेश कर उस मायावी के साथ ही दीक्षित हो गए।
श्लोक 48 (shiva.rudra.142.48)
ततश्च नारदो गत्वा त्रिपुराधीशसन्निधौ । क्षेमप्रश्नादिकं कृत्वा राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्
tataśca nārado gatvā tripurādhīśasannidhau kṣemapraśnādikaṁ kṛtvā rājñe sarvaṁ nyavedayat
तत्पश्चात् नारद ने त्रिपुराधीश के समीप जाकर कुशल-क्षेम पूछकर राजा को सब कुछ निवेदित किया।
श्लोक 49 (shiva.rudra.142.49)
नारद उवाच । कश्चित्समागतश्चात्र यतिर्धर्मपरायणः । सर्वविद्याप्रकृष्टो हि वेदविद्यापरान्वितः
nārada uvāca kaścitsamāgataścātra yatirdharmaparāyaṇaḥ sarvavidyāprakṛṣṭo hi vedavidyāparānvitaḥ
नारद ने कहा — यहाँ एक धर्मपरायण यति आया है, जो समस्त विद्याओं में श्रेष्ठ है और वेदविद्या से भी अधिक ज्ञान रखता है।
श्लोक 50 (shiva.rudra.142.50)
दृष्ट्वा च बहवो धर्मा नैतेन सदृशाः पुनः । वयं सुदीक्षिताश्चात्र दृष्ट्वा धर्मं सनातनम्
dṛṣṭvā ca bahavo dharmā naitena sadṛśāḥ punaḥ vayaṁ sudīkṣitāścātra dṛṣṭvā dharmaṁ sanātanam
मैंने बहुत-से धर्म देखे हैं, किन्तु इसके समान कोई नहीं। यहाँ इस सनातन धर्म को देखकर हम स्वयं भी भली-भाँति दीक्षित हो गए हैं।
श्लोक 51 (shiva.rudra.142.51)
तवेच्छा यदि वर्तेत तद्धर्मे दैत्यसत्तम । तद्धर्मस्य महाराज ग्राह्या दीक्षा त्वया पुनः
tavecchā yadi varteta taddharme daityasattama taddharmasya mahārāja grāhyā dīkṣā tvayā punaḥ
हे दैत्यश्रेष्ठ! यदि आपकी भी उस धर्म में इच्छा हो, तो हे महाराज, आपको भी उस धर्म की दीक्षा ग्रहण करनी चाहिए।
श्लोक 52 (shiva.rudra.142.52)
सनत्कुमार उवाच । तदीयं स वचः श्रुत्वा महदर्थसुगर्भितम् । विस्मितो हृदि दैत्येशो जगौ तत्र विमोहितः
sanatkumāra uvāca tadīyaṁ sa vacaḥ śrutvā mahadarthasugarbhitam vismito hṛdi daityeśo jagau tatra vimohitaḥ
सनत्कुमार ने कहा — गहन अर्थ से भरे उसके इस वचन को सुनकर, हृदय में विस्मित और मोहित हुआ दैत्येश्वर वहाँ बोला।
श्लोक 53 (shiva.rudra.142.53)
नारदो दीक्षितो यस्माद्वयं दीक्षामवाप्नुमः । इत्येवं च विदित्वा वै जगाम स्वयमेव ह
nārado dīkṣito yasmādvayaṁ dīkṣāmavāpnumaḥ ityevaṁ ca viditvā vai jagāma svayameva ha
'जब नारद ही दीक्षित हो गए हैं, तो हम भी वह दीक्षा प्राप्त करें' — यह जानकर वह स्वयं ही वहाँ गया।
श्लोक 54 (shiva.rudra.142.54)
तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा मोहितो मायया तथा । उवाच वचनं तस्मै नमस्कृत्य महात्मने
tadrūpaṁ ca tadā dṛṣṭvā mohito māyayā tathā uvāca vacanaṁ tasmai namaskṛtya mahātmane
उसका रूप देखकर उसी माया से मोहित होकर उसने उस महात्मा को प्रणाम कर उससे यह वचन कहा।
श्लोक 55 (shiva.rudra.142.55)
त्रिपुराधिप उवाच । दीक्षा देया त्वया मह्यं निर्मलाशय भो ऋषे । अहं शिष्यो भविष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः
tripurādhipa uvāca dīkṣā deyā tvayā mahyaṁ nirmalāśaya bho ṛṣe ahaṁ śiṣyo bhaviṣyāmi satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ
त्रिपुराधिप ने कहा — हे निर्मल-हृदय ऋषि! मुझे दीक्षा दीजिए, मैं आपका शिष्य बनूँगा — यह सत्य है, सत्य है, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 56 (shiva.rudra.142.56)
इत्येवं तु वचः श्रुत्वा दैत्यराजस्य निर्मलम् । प्रत्युवाच सुयत्नेन ऋषिः स च सनातनः
ityevaṁ tu vacaḥ śrutvā daityarājasya nirmalam pratyuvāca suyatnena ṛṣiḥ sa ca sanātanaḥ
दैत्यराज के इस निर्मल वचन को सुनकर उस सनातन ऋषि ने भी बड़े प्रयत्न से उत्तर दिया।
श्लोक 57 (shiva.rudra.142.57)
मदीया करणीया स्याद्यद्याज्ञा दैत्यसत्तम । तदा देया मया दीक्षा नान्यथा कोटियत्नतः
madīyā karaṇīyā syādyadyājñā daityasattama tadā deyā mayā dīkṣā nānyathā koṭiyatnataḥ
'हे दैत्यश्रेष्ठ! यदि मेरी आज्ञा का पालन करना स्वीकार हो, तभी मैं दीक्षा दूँगा, अन्यथा करोड़ों प्रयत्न से भी नहीं।'
श्लोक 58 (shiva.rudra.142.58)
इत्येवं तु वचः श्रुत्वा राजा मायामयोऽभवत् । उवाच वचनं शीघ्रं यतिं तं हि कृताञ्जलिः
ityevaṁ tu vacaḥ śrutvā rājā māyāmayo'bhavat uvāca vacanaṁ śīghraṁ yatiṁ taṁ hi kṛtāñjaliḥ
यह वचन सुनकर, माया से पूर्णतः मोहित हो चुका राजा हाथ जोड़कर शीघ्र उस यति से बोला।
श्लोक 59 (shiva.rudra.142.59)
दैत्य उवाच । यथाज्ञां दास्यसि त्वं च तत्तथैव न चान्यथा । त्वदाज्ञां नोल्लङ्घयिष्ये सत्यं सत्यं न संशयः
daitya uvāca yathājñāṁ dāsyasi tvaṁ ca tattathaiva na cānyathā tvadājñāṁ nollaṅghayiṣye satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ
दैत्य ने कहा — आप जो आज्ञा देंगे, वही होगा, अन्यथा नहीं; मैं आपकी आज्ञा का उल्लंघन कभी नहीं करूँगा — सत्य है, सत्य है, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 60 (shiva.rudra.142.60)
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्रिपुराधीशितुस्तदा । दूरीकृत्य मुखाद्वस्त्रमुवाच ऋषिसत्तमः
sanatkumāra uvāca ityākarṇya vacastasya tripurādhīśitustadā dūrīkṛtya mukhādvastramuvāca ṛṣisattamaḥ
सनत्कुमार ने कहा — त्रिपुराधीश के इस वचन को सुनकर, उस श्रेष्ठ ऋषि ने अपने मुख से वस्त्र हटाकर कहा।
श्लोक 61 (shiva.rudra.142.61)
दीक्षां गृह्णीष्व दैत्येन्द्र सर्वधर्मोत्तमोत्तमाम् । येन दीक्षाविधानेन प्राप्स्यसि त्वं कृतार्थताम्
dīkṣāṁ gṛhṇīṣva daityendra sarvadharmottamottamām yena dīkṣāvidhānena prāpsyasi tvaṁ kṛtārthatām
'हे दैत्येन्द्र! समस्त धर्मों में सर्वोत्तम इस दीक्षा को ग्रहण करो, जिस दीक्षा-विधि से तुम कृतार्थता प्राप्त करोगे।'
श्लोक 62 (shiva.rudra.142.62)
इत्युक्त्वा स तु मायावी दैत्यराजाय सत्वरम् । ददौ दीक्षां स्वधर्मोक्तां तस्मै विधिविधानतः
ityuktvā sa tu māyāvī daityarājāya satvaram dadau dīkṣāṁ svadharmoktāṁ tasmai vidhividhānataḥ
यह कहकर उस मायावी ने दैत्यराज को शीघ्र ही अपने धर्म में कही गई दीक्षा विधिपूर्वक प्रदान की।
श्लोक 63 (shiva.rudra.142.63)
दैत्यराजे दीक्षिते च तस्मिन्ससहजे मुने । सर्वे च दीक्षिता जातास्तत्र त्रिपुरवासिनः
daityarāje dīkṣite ca tasminsasahaje mune sarve ca dīkṣitā jātāstatra tripuravāsinaḥ
हे मुने! भाइयों सहित दैत्यराज के दीक्षित हो जाने पर, वहाँ सभी त्रिपुरवासी भी दीक्षित हो गए।
श्लोक 64 (shiva.rudra.142.64)
मुनेः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च व्याप्तमासीद् द्रुतं तदा । महामायाविनस्तत्तु त्रिपुरं सकलं मुने
muneḥ śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca vyāptamāsīd drutaṁ tadā mahāmāyāvinastattu tripuraṁ sakalaṁ mune
हे मुने! उस महामायावी के शिष्यों और प्रशिष्यों से सारा त्रिपुर उस समय शीघ्र ही व्याप्त हो गया।