रुद्र संहिता · अध्याय 15
रुद्रावतार-आविर्भाव-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.15.1)
नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी
nārada uvāca | vidhe vidhe mahābhāga dhanyastvaṁ surasattama | śrāvitādyādbhutā śaivakathā paramapāvanī
नारद जी ने कहा — हे विधे! हे विधे! हे देवश्रेष्ठ महाभाग! धन्य हैं आप, जिन्होंने मुझे यह अद्भुत, परम पवित्र शैव कथा सुनाई है।
श्लोक 2 (shiva.rudra.15.2)
तत्राद्भुता महादिव्या लिङ्गोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह
tatrādbhutā mahādivyā liṅgotpattiḥ śrutā śubhā | śrutvā yasyāḥ prabhāvaṁ ca duḥkhanāśo bhavediha
उसमें लिङ्ग की वह अद्भुत, महादिव्य, शुभ उत्पत्ति सुनी गई, जिसका प्रभाव सुनने मात्र से इस लोक में दुःख का नाश हो जाता है।
श्लोक 3 (shiva.rudra.15.3)
अनन्तरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः
anantaraṁ ca yajjātaṁ māhātmyaṁ caritaṁ tathā | sṛṣṭeścaiva prakāraṁ ca kathaya tvaṁ viśeṣataḥ
अब मुझे विशेष रूप से बताइए कि इसके पश्चात् क्या हुआ — वह माहात्म्य, वह चरित्र, तथा सृष्टि का प्रकार भी।
श्लोक 4 (shiva.rudra.15.4)
ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टं च भवता यज्जातं तदनन्तरम् । कथयिष्यामि सङ्क्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया
brahmovāca | samyak pṛṣṭaṁ ca bhavatā yajjātaṁ tadanantaram | kathayiṣyāmi saṅkṣepādyathā pūrvaṁ śrutaṁ mayā
ब्रह्मा जी ने कहा — आपने यह भलीभाँति पूछा कि इसके पश्चात् क्या हुआ; मैं जैसा पहले सुना था, वैसा ही संक्षेप में बताता हूँ।
श्लोक 5 (shiva.rudra.15.5)
अन्तर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्
antarhite tadā deve śivarūpe sanātane | ahaṁ viṣṇuśca viprendra adhikaṁ sukhamāptavān
हे विप्रेन्द्र! जब सनातन शिवस्वरूप देव अन्तर्धान हो गए, तब मैंने और विष्णु ने अत्यधिक सुख प्राप्त किया।
श्लोक 6 (shiva.rudra.15.6)
मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया
mayā ca viṣṇunā rūpaṁ haṁsavārāhayostadā | saṁvṛtaṁ tu tatastābhyāṁ lokasargāvanecchayā
तब मेरे द्वारा और विष्णु द्वारा हंस और वराह के रूप धारण किए गए, लोकों की सृष्टि और रक्षा की इच्छा से।
श्लोक 7 (shiva.rudra.15.7)
नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि
nārada uvāca | vidhe brahman mahāprājña saṁśayo hṛdi me mahān | kṛpāṁ kṛtvātulāṁ śīghraṁ taṁ nāśayitumarhasi
नारद जी ने कहा — हे विधे! हे महाप्राज्ञ ब्रह्मन्! मेरे हृदय में बड़ा संशय है; अतुल कृपा करके शीघ्र उसे नष्ट कीजिए।
श्लोक 8 (shiva.rudra.15.8)
हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्
haṁsavārāhayo rūpaṁ yuvābhyāṁ ca dhṛtaṁ katham | anyadrūpaṁ vihāyaiva kimatra vada kāraṇam
आप दोनों ने हंस और वराह का रूप कैसे धारण किया, अन्य रूपों को छोड़कर? इसका क्या कारण है, बताइए।
श्लोक 9 (shiva.rudra.15.9)
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्
sūta uvāca | ityetadvacanaṁ śrutvā nāradasya mahātmanaḥ | smṛtvā śivapadāmbhojaṁ brahmā sādaramabravīt
सूत जी ने कहा — महात्मा नारद के इस वचन को सुनकर, शिव के चरणकमल का स्मरण करके ब्रह्मा जी ने आदरपूर्वक कहा।
श्लोक 10 (shiva.rudra.15.10)
ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्
brahmovāca | haṁsasya cordhvagamane gatirbhavati niścalā | tattvātattvaviveko'sti jaladugdhavibhāgavat
ब्रह्मा जी ने कहा — हंस की ऊर्ध्वगति में उसकी चाल अटल होती है; उसमें सत्य-असत्य का विवेक होता है, जैसे जल और दूध का पृथक्करण।
श्लोक 11 (shiva.rudra.15.11)
अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा
ajñānajñānayostattvaṁ vivecayati haṁsakaḥ | haṁsarūpaṁ dhṛtaṁ tena brahmaṇā sṛṣṭikāriṇā
हंस अज्ञान और ज्ञान के तत्त्व का विवेचन करता है; इसीलिए सृष्टिकर्ता ब्रह्मा द्वारा हंस का रूप धारण किया गया।
श्लोक 12 (shiva.rudra.15.12)
विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद
viveko naiva labdhaśca yato haṁso vyalīyata | śivasvarūpatattvasya jyotirūpasya nārada
हे नारद! फिर भी वह विवेक प्राप्त नहीं हुआ, क्योंकि हंस उस ज्योतिःस्वरूप शिवतत्त्व के स्वरूप को समझने में विलीन हो गया।
श्लोक 13 (shiva.rudra.15.13)
सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा
sṛṣṭipravṛttikāmasya kathaṁ jñānaṁ prajāyate | yato labdho viveko'pi na mayā haṁsarūpiṇā
सृष्टि करने की इच्छा रखने वाले को ज्ञान कैसे उत्पन्न हो? क्योंकि हंस-रूप में भी मुझे विवेक प्राप्त नहीं हुआ।
श्लोक 14 (shiva.rudra.15.14)
गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा
gamane'dho varāhasya gatirbhavati niścalā | dhṛtaṁ vārāharūpaṁ hi viṣṇunā vanacāriṇā
वराह की अधोगति में उसकी चाल अटल होती है; इसीलिए वनचारी विष्णु द्वारा वराह का रूप धारण किया गया।
श्लोक 15 (shiva.rudra.15.15)
अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा
athavā bhavakalpārthaṁ tadrūpaṁ hi prakalpitam | viṣṇunā ca varāhasya bhuvanāvanakāriṇā
अथवा भू-रक्षक विष्णु द्वारा उस कल्प की स्थापना के लिए ही वराह का वह रूप रचा गया था।
श्लोक 16 (shiva.rudra.15.16)
यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः
yaddinaṁ hi samārabhya tadrūpaṁ dhṛtavānhariḥ | taddinaṁ pratikalpo'sau kalpo vārāhasaṁjñakaḥ
जिस दिन से हरि ने वह रूप धारण किया, वह दिन ही इस कल्प का आरम्भ है — यह कल्प वाराह-संज्ञक कहलाता है।
श्लोक 17 (shiva.rudra.15.17)
तदिच्छा वा यदा जाता तस्य रूपस्य धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः
tadicchā vā yadā jātā tasya rūpasya dhāraṇe | taddinaṁ pratikalpo'sau kalpo vārāhasaṁjñakaḥ
अथवा जब उस रूप को धारण करने की इच्छा उत्पन्न हुई, वह दिन ही इस कल्प का आरम्भ है — यह कल्प वाराह-संज्ञक कहलाता है।
श्लोक 18 (shiva.rudra.15.18)
इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने
iti praśnottaraṁ dattaṁ prastutaṁ śṛṇu nārada | smṛtvā śivapadāmbhojaṁ vakṣye sṛṣṭividhiṁ mune
इस प्रकार यह प्रश्नोत्तर दिया गया; हे नारद! अब आगे सुनिए। शिव के चरणकमल का स्मरण करके, हे मुने! अब मैं सृष्टि-विधि बताता हूँ।
श्लोक 19 (shiva.rudra.15.19)
अन्तर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः
antarhite mahādeve tvahaṁ lokapitāmahaḥ | tadīyaṁ vacanaṁ kartumadhyāyandhyānatatparaḥ
जब महादेव अन्तर्धान हो गए, तब मैं, लोकों का पितामह, उनकी आज्ञा पूर्ण करने का उपाय ध्यान में लगाकर सोचने लगा।
श्लोक 20 (shiva.rudra.15.20)
नमस्कृत्य तदा शम्भुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनन्दं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे
namaskṛtya tadā śambhuṁ jñānaṁ prāpya harestadā | ānandaṁ paramaṁ gatvā sṛṣṭiṁ kartuṁ mano dadhe
तब शम्भु को नमस्कार करके, हरि से ज्ञान प्राप्त करके, परम आनन्द को प्राप्त होकर मैंने सृष्टि करने का मन बनाया।
श्लोक 21 (shiva.rudra.15.21)
विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यन्तर्धानमुपागतः
viṣṇuścāpi tadā tatra praṇipatya sadāśivam | upadiśya ca māṁ tāta hyantardhānamupāgataḥ
हे तात! विष्णु ने भी वहाँ सदाशिव को प्रणाम करके, मुझे उपदेश देकर अन्तर्धान का मार्ग अपनाया।
श्लोक 22 (shiva.rudra.15.22)
ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुण्ठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिः सदा
brahmāṇḍācca bahirgatvā prāpya śambhoranugraham | vaikuṇṭhanagaraṁ gatvā tatrovāsa hariḥ sadā
ब्रह्माण्ड से बाहर जाकर, शम्भु का अनुग्रह प्राप्त कर, हरि वैकुण्ठ नगर गए और वहाँ सदा के लिए निवास किया।
श्लोक 23 (shiva.rudra.15.23)
अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्राञ्जलिमुदाक्षिपम्
ahaṁ smṛtvā śivaṁ tatra viṣṇuṁ vai sṛṣṭikāmyayā | pūrvaṁ sṛṣṭaṁ jalaṁ yacca tatrāñjalimudākṣipam
मैंने वहाँ शिव का और विष्णु का स्मरण करके, सृष्टि की कामना से, पहले उत्पन्न किए गए जल में अंजलि (जल की मुट्ठी) उछाली।
श्लोक 24 (shiva.rudra.15.24)
अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः
ato'ṇḍamabhavattatra caturviṁśatisaṁjñakam | virāḍrūpamabhūdvipra jalarūpamapaśyataḥ
हे विप्र! उससे वहाँ 'चतुर्विंशति' नामक अण्ड उत्पन्न हुआ; जल का रूप अदृश्य होकर विराट्-रूप प्रकट हुआ।
श्लोक 25 (shiva.rudra.15.25)
ततः संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः
tataḥ saṁśayamāpannastapastepe sudāruṇam | dvādaśābdamahaṁ tatra viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ
तत्पश्चात् संशय में पड़कर मैंने वहाँ विष्णु के ध्यान में तत्पर होकर बारह वर्षों तक अत्यंत घोर तप किया।
श्लोक 26 (shiva.rudra.15.26)
तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिः स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदङ्गं संस्पृशन्मुदा
tasmiṁśca samaye tāta prādurbhūto hariḥ svayam | māmuvāca mahāprītyā madaṅgaṁ saṁspṛśanmudā
हे तात! उसी समय स्वयं हरि प्रकट हुए, और अत्यंत प्रेमपूर्वक प्रसन्नतापूर्वक मेरे अंगों को स्पर्श करते हुए मुझसे कहा।
श्लोक 27 (shiva.rudra.15.27)
विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मन् शम्भुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः
viṣṇuruvāca | varaṁ brūhi prasanno'smi nādeyo vidyate tava | brahman śambhuprasādena sarvaṁ dātuṁ samarthakaḥ
विष्णु ने कहा — "वर माँगो, मैं प्रसन्न हूँ; तुम्हें न देने योग्य कुछ भी नहीं है। हे ब्रह्मन्! शम्भु की कृपा से मैं सब कुछ देने में समर्थ हूँ।"
श्लोक 28 (shiva.rudra.15.28)
ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शम्भुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते
brahmovāca | yuktametanmahābhāga datto'haṁ śambhunā ca te | taduktaṁ yācate me'dya dehi viṣṇo namo'stu te
ब्रह्मा जी ने कहा — "हे महाभाग! यह उचित ही है, क्योंकि शम्भु ने ही मुझे आपको सौंपा है। जो मैं आज माँग रहा हूँ, वह दीजिए, हे विष्णो! आपको नमस्कार है।"
श्लोक 29 (shiva.rudra.15.29)
विराड्रूपमिदं ह्यण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते
virāḍrūpamidaṁ hyaṇḍaṁ caturviṁśatisaṁjñakam | na caitanyaṁ bhavatyādau jaḍībhūtaṁ pradṛśyate
"यह 'चतुर्विंशति' नामक विराट्-रूप अण्ड अभी चैतन्यरहित है, आरम्भ में यह जड़ प्रतीत होता है।"
श्लोक 30 (shiva.rudra.15.30)
प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शङ्करसम्भूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह
prādurbhūto bhavānadya śivānugrahato hare | prāptaṁ śaṅkarasambhūtyā hyaṇḍaṁ caitanyamāvaha
"हे हरे! आज आप शिव के अनुग्रह से प्रकट हुए हैं; शंकर की उस अभिव्यक्ति से प्राप्त इस अण्ड में चैतन्य लाइए।"
श्लोक 31 (shiva.rudra.15.31)
इत्युक्ते च महाविष्णुः शम्भोराज्ञापरायणः । अनन्तरूपमास्थाय प्रविवेश तदण्डकम्
ityukte ca mahāviṣṇuḥ śambhorājñāparāyaṇaḥ | anantarūpamāsthāya praviveśa tadaṇḍakam
यह कहने पर, शम्भु की आज्ञा के अधीन महाविष्णु ने अनन्त रूप धारण करके उस अण्ड में प्रवेश किया।
श्लोक 32 (shiva.rudra.15.32)
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतः स्पृत्त्वा तदण्डं व्याप्तवानिति
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṁ sarvataḥ spṛttvā tadaṇḍaṁ vyāptavāniti
सहस्र सिरों वाला, सहस्र नेत्रों वाला, सहस्र चरणों वाला वह पुरुष सर्वत्र भूमि का स्पर्श करके उस अण्ड में व्याप्त हो गया।
श्लोक 33 (shiva.rudra.15.33)
प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्
praviṣṭe viṣṇunā tasminnaṇḍe samyakstutena me | sacetanamabhūdaṇḍaṁ caturviṁśatisaṁjñakam
मेरे द्वारा भलीभाँति स्तुत विष्णु के उस अण्ड में प्रवेश करने पर, वह 'चतुर्विंशति' नामक अण्ड सचेतन हो गया।
श्लोक 34 (shiva.rudra.15.34)
पातालादिसमारभ्य सत्यलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः
pātālādisamārabhya satyalokādhipaḥ svayam | rājate sma haristatra vairājaḥ puruṣaḥ prabhuḥ
पाताल से लेकर सत्यलोक तक स्वयं वहाँ हरि, वैराट् पुरुष प्रभु, अधिपति के रूप में विराजमान हुए।
श्लोक 35 (shiva.rudra.15.35)
कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरिविराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पञ्चवक्त्रश्चकार ह
kailāsanagaraṁ ramyaṁ sarvoparivirājitam | nivāsārthaṁ nijasyaiva pañcavaktraścakāra ha
पाँच मुख वाले शिव ने सबसे ऊपर विराजमान सुन्दर कैलास नगर को अपने निवास हेतु बनाया।
श्लोक 36 (shiva.rudra.15.36)
ब्रह्माण्डस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह
brahmāṇḍasya tathā nāśe vaikuṇṭhasya ca tasya ca | kadācideva devarṣe nāśo nāsti tayoriha
हे देवर्षे! ब्रह्माण्ड के नाश में भी वैकुण्ठ और कैलास — इन दोनों का यहाँ कभी भी नाश नहीं होता।
श्लोक 37 (shiva.rudra.15.37)
सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्
satyaṁ padamupāśritya sthito'haṁ munisattama | sṛṣṭikāmo'bhavaṁ tāta mahādevājñayā hyaham
हे मुनिसत्तम! सत्यलोक का आश्रय लेकर मैं वहाँ रहा; हे तात! महादेव की आज्ञा से मैं सृष्टि की कामना करने लगा।
श्लोक 38 (shiva.rudra.15.38)
सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापञ्चकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः
sisṛkṣoratha me prādurabhavatpāpasargakaḥ | avidyāpañcakastāta buddhipūrvastamopamaḥ
हे तात! सृष्टि की इच्छा से मुझसे पहले पापमय सृष्टि उत्पन्न हुई — बुद्धिपूर्वक, तमस्वरूप पंचविध अविद्या।
श्लोक 39 (shiva.rudra.15.39)
ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निःसङ्गमध्यायं शम्भुशासनात्
tataḥ prasannacitto'hamasṛjaṁ sthāvarābhidham | mukhyasargaṁ ca niḥsaṅgamadhyāyaṁ śambhuśāsanāt
तत्पश्चात् प्रसन्नचित्त होकर, शम्भु की आज्ञा से ध्यान करके, मैंने निःसंग स्थावर नामक मुख्य सृष्टि रची।
श्लोक 40 (shiva.rudra.15.40)
तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः
taṁ dṛṣṭvā me sisṛkṣośca jñātvā sādhakamātmanaḥ | sargo'vartata duḥkhāḍhyastiryaksrotā na sādhakaḥ
उसे देखकर भी मेरी सृष्टि की इच्छा बनी रही, और मैंने जान लिया कि यह मेरे प्रयोजन को सिद्ध नहीं करती; तब दुःखयुक्त, तिर्यक्-स्रोता (तिर्यंच) सृष्टि उत्पन्न हुई, वह भी साधक नहीं थी।
श्लोक 41 (shiva.rudra.15.41)
तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिन्तयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकः सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्
taṁ cāsādhakamājñāya punaścintayataśca me | abhavatsāttvikaḥ sarga ūrdhvasrotā iti drutam
उसे भी असाधक जानकर, पुनः विचार करते हुए मुझसे शीघ्र ही ऊर्ध्व-स्रोता कहलाने वाली सात्त्विक सृष्टि उत्पन्न हुई।
श्लोक 42 (shiva.rudra.15.42)
देवसर्गः प्रतिख्यातः सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिन्तयं प्रभुमात्मनः
devasargaḥ pratikhyātaḥ satyo'tīva sukhāvahaḥ | tamapyasādhakaṁ matvā'cintayaṁ prabhumātmanaḥ
यह देव-सृष्टि के नाम से विख्यात है, सत्य और अत्यंत सुखदायी है; उसे भी असाधक मानकर मैंने अपनी आत्मा के प्रभु का ध्यान किया।
श्लोक 43 (shiva.rudra.15.43)
प्रादुरासीत्ततः सर्गो राजसः शङ्कराज्ञया । अर्वाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः
prādurāsīttataḥ sargo rājasaḥ śaṅkarājñayā | arvāksrotā iti khyāto mānuṣaḥ parasādhakaḥ
तब शंकर की आज्ञा से राजसी सृष्टि उत्पन्न हुई, जो अर्वाक्-स्रोता नाम से विख्यात है — वह मानव सृष्टि, जो उच्चतर प्रयोजन को सिद्ध करने वाली है।
श्लोक 44 (shiva.rudra.15.44)
महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पञ्चविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया
mahādevājñayā sargastato bhūtādiko'bhavat | iti pañcavidhā sṛṣṭiḥ pravṛttā vai kṛtā mayā
तत्पश्चात् महादेव की आज्ञा से भूत-प्रधान सृष्टि उत्पन्न हुई। इस प्रकार मेरे द्वारा पंचविध सृष्टि प्रवृत्त की गई।
श्लोक 45 (shiva.rudra.15.45)
त्रयः सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतः सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः
trayaḥ sargāḥ prakṛtyāśca brahmaṇaḥ parikīrtitāḥ | tatrādyo mahataḥ sargo dvitīyaḥ sūkṣmabhautikaḥ
प्रकृति से उत्पन्न ब्रह्मा की तीन सृष्टियाँ कही गई हैं; उनमें पहली महत्तत्त्व की सृष्टि, दूसरी सूक्ष्म-भौतिक सृष्टि है।
श्लोक 46 (shiva.rudra.15.46)
वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्राकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधाः सर्गाः प्राकृतैर्वैकृतैः सह
vaikārikastṛtīyaśca ityete prākṛtāstrayaḥ | evaṁ cāṣṭavidhāḥ sargāḥ prākṛtairvaikṛtaiḥ saha
और तीसरी वैकारिक सृष्टि है — ये तीनों प्राकृत सृष्टियाँ हैं। इस प्रकार प्राकृत और वैकृत मिलाकर आठ प्रकार की सृष्टियाँ हैं।
श्लोक 47 (shiva.rudra.15.47)
कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवान्तरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते
kaumāro navamaḥ proktaḥ prākṛto vaikṛtaśca saḥ | eṣāmavāntaro bhedo mayā vaktuṁ na śakyate
नौवीं कौमार सृष्टि कही गई है, जो प्राकृत भी है और वैकृत भी। इनके अवान्तर भेद मेरे द्वारा वर्णन करना संभव नहीं है।
श्लोक 48 (shiva.rudra.15.48)
अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्
alpatvādupayogasya vacmi sargaṁ dvijātmakam | kaumāraḥ sanakādīnāṁ yatra sargo mahānabhūt
उनके उपयोग की अल्पता के कारण मैं द्विविध सृष्टि का वर्णन करता हूँ — कौमार सृष्टि, जिसमें सनक आदि की महान् सृष्टि हुई।
श्लोक 49 (shiva.rudra.15.49)
सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसम्मिताः । महावैराग्यसम्पन्ना अभवन्पञ्च सुव्रताः
sanakādyāḥ sutā me hi mānasā brahmasammitāḥ | mahāvairāgyasampannā abhavanpañca suvratāḥ
सनक आदि मेरे मानस पुत्र, ब्रह्मा के समान, महान् वैराग्य से सम्पन्न, पाँच उत्तम व्रतधारी हुए।
श्लोक 50 (shiva.rudra.15.50)
मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्
mayājñaptā api ca te saṁsāravimukhā budhāḥ | śivadhyānaikamanaso na sṛṣṭau cakrire matim
मेरे द्वारा आज्ञप्त होने पर भी वे संसार से विमुख विद्वान् शिव-ध्यान में एकचित्त होकर सृष्टि में मन नहीं लगाते थे।
श्लोक 51 (shiva.rudra.15.51)
प्रत्युत्तरं च तैर्दत्तं श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद
pratyuttaraṁ ca tairdattaṁ śrutvāhaṁ munisattama | akārṣaṁ krodhamatyugraṁ mohamāptaśca nārada
हे मुनिसत्तम! हे नारद! उनके द्वारा दिया गया उत्तर सुनकर मुझे अत्यंत उग्र क्रोध आया और मैं मोह को प्राप्त हो गया।
श्लोक 52 (shiva.rudra.15.52)
क्रुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ॥
kruddhasya mohitasyātha vihvalasya mune mama | krodhena khalu netrābhyāṁ prāpatannaśrubindavaḥ ||
हे मुने! क्रुद्ध, मोहित और विह्वल हुए मेरे नेत्रों से क्रोधवश आँसुओं की बूँदें गिरने लगीं।
श्लोक 53 (shiva.rudra.15.53)
तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोऽहं त्वरितमागतेन हि विष्णुना
tasminnavasare tatra smṛtena manasā mayā | prabodhito'haṁ tvaritamāgatena hi viṣṇunā
उसी अवसर पर, मन में स्मरण करते ही, त्वरित आए हुए विष्णु ने मुझे सचेत किया।
श्लोक 54 (shiva.rudra.15.54)
तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोऽकारी महद् घोरं परमं मुनिसत्तम
tapaḥ kuru śivasyeti hariṇā śikṣito'pyaham | tapo'kārī mahad ghoraṁ paramaṁ munisattama
हरि द्वारा 'शिव की तपस्या करो' यह उपदेश पाकर मैंने भी हे मुनिसत्तम! महान् घोर तप किया।
श्लोक 55 (shiva.rudra.15.55)
तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः
tapasyataśca sṛṣṭyarthaṁ bhruvorghrāṇasya madhyataḥ | avimuktābhidhāddeśātsvakīyānme viśeṣataḥ
और सृष्टि के लिए तप करते हुए मुझसे, मेरी दोनों भौंहों और नासिका के बीच से, विशेष रूप से अविमुक्त नामक मेरे ही निजी क्षेत्र से —
श्लोक 56 (shiva.rudra.15.56)
त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद् घृणानिधिः । अर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णांशः सकलेश्वरः
trimūrtīnāṁ maheśasya prādurāsīd ghṛṇānidhiḥ | arddhanārīśvaro bhūtvā pūrṇāṁśaḥ sakaleśvaraḥ
महेश के त्रिमूर्ति-स्वरूप, करुणा के निधान, अर्धनारीश्वर होकर, सकलेश्वर का पूर्ण अंश प्रकट हुआ।
श्लोक 57 (shiva.rudra.15.57)
तमजं शङ्करं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्
tamajaṁ śaṅkaraṁ sākṣāttejorāśimumāpatim | sarvajñaṁ sarvakartāraṁ nīlalohitasaṁjñakam
उस अजन्मा शंकर को, साक्षात् तेजोराशि, उमापति, सर्वज्ञ, सर्वकर्ता, नीललोहित नामधारी को —
श्लोक 58 (shiva.rudra.15.58)
दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः
dṛṣṭvā natvā mahābhaktyā stutvāhaṁ tu praharṣitaḥ | avocaṁ devadeveśaṁ sṛja tvaṁ vividhāḥ prajāḥ
देखकर, प्रणाम करके, महाभक्ति से स्तुति करके मैं अत्यंत हर्षित हुआ, और देवदेवेश से कहा — 'आप विविध प्रजाओं की सृष्टि कीजिए।'
श्लोक 59 (shiva.rudra.15.59)
श्रुत्वा मम वचः सोऽथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान् रुद्रो रुद्रगणान्बहून
śrutvā mama vacaḥ so'tha devadevo maheśvaraḥ | sasarja svātmanastulyān rudro rudragaṇānbahūna
मेरे वचन को सुनकर देवदेव महेश्वर रुद्र ने अपने ही समान अनेक रुद्रगणों की सृष्टि की।
श्लोक 60 (shiva.rudra.15.60)
अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टाः सृज देव प्रजा इति
avocaṁ punareveśaṁ mahārudraṁ maheśvaram | janmamṛtyubhayāviṣṭāḥ sṛja deva prajā iti
मैंने पुनः महारुद्र महेश्वर ईश से कहा — 'हे देव! जन्म-मृत्यु के भय से आविष्ट प्रजाओं की सृष्टि कीजिए।'
श्लोक 61 (shiva.rudra.15.61)
एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम
evaṁ śrutvā mahādevo madvacaḥ karuṇānidhiḥ | prahasyovāca māṁ sadyaḥ prahasya munisattama
हे मुनिसत्तम! मेरे इस वचन को सुनकर करुणा के निधान महादेव हँस पड़े, और तुरन्त हँसते हुए मुझसे बोले।
श्लोक 62 (shiva.rudra.15.62)
महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा निमग्ना दुःखवारिधौ
mahādeva uvāca | janmamṛtyubhayāviṣṭā nāhaṁ srakṣye prajā vidhe | aśobhanāḥ karmavaśā nimagnā duḥkhavāridhau
महादेव ने कहा — "हे विधे! मैं जन्म-मृत्यु के भय से आविष्ट, अशुभ, कर्म के वश में पड़ी, दुःख-सागर में डूबी प्रजाओं की सृष्टि नहीं करूँगा।"
श्लोक 63 (shiva.rudra.15.63)
अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यग् ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः
ahaṁ duḥkhodadhau magnā uddhariṣyāmi ca prajāḥ | samyag jñānapradānena gurumūrtiparigrahaḥ
"मैं दुःख-सागर में डूबी उन प्रजाओं का उद्धार करूँगा — गुरु का रूप धारण करके, भलीभाँति ज्ञान प्रदान करने के द्वारा।"
श्लोक 64 (shiva.rudra.15.64)
त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजाः सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया सम्भविष्यसि
tvameva sṛja duḥkhāḍhyāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpate | madājñayā na baddhastvaṁ māyayā sambhaviṣyasi
"हे प्रजापते! तुम ही दुःखयुक्त उन सब प्रजाओं की सृष्टि करो; मेरी आज्ञा से माया से युक्त होते हुए भी तुम उससे बंधोगे नहीं।"
श्लोक 65 (shiva.rudra.15.65)
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमन्तर्दधे हरः
brahmovāca | ityuktvā māṁ sa bhagavānsuśrīmānnīlalohitaḥ | sagaṇaḥ paśyato me hi drutamantardadhe haraḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — मुझसे ऐसा कहकर वे भगवान्, परम श्रीमान् नीललोहित हर, अपने गणों सहित मेरे देखते-देखते ही शीघ्र अन्तर्धान हो गए।