Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 16

ब्रह्म-नारद-संवाद में सृष्टि-वर्णन

अध्याय 15अध्याय-सूचीअध्याय 17

श्लोक 1 (shiva.rudra.16.1)

ब्रह्मोवाच । शब्दादीनि च भूतानि पञ्चीकृत्वाहमात्मना । तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम्

brahmovāca | śabdādīni ca bhūtāni pañcīkṛtvāhamātmanā | tebhyaḥ sthūlaṁ nabho vāyuṁ vahniṁ caiva jalaṁ mahīm

ब्रह्मा जी ने कहा — शब्द आदि भूतों का स्वयं पंचीकरण करके मैंने उनसे स्थूल आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी उत्पन्न की।

श्लोक 2 (shiva.rudra.16.2)

पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद । कलादियुगपर्यन्तान्कालानन्यानवासृजम्

parvatāṁśca samudrāṁśca vṛkṣādīnapi nārada | kalādiyugaparyantānkālānanyānavāsṛjam

हे नारद! पर्वत, समुद्र, वृक्ष आदि की भी सृष्टि की; तथा कला से लेकर युगों तक के काल-विभाग और अन्य वस्तुएँ भी रचीं।

श्लोक 3 (shiva.rudra.16.3)

सृष्ट्यन्तानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभवं मुने । ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने

sṛṣṭyantānaparāṁścāpi nāhaṁ tuṣṭo'bhavaṁ mune | tato dhyātvā śivaṁ sāmbaṁ sādhakānasṛjaṁ mune

हे मुने! सृष्टि के अन्त तक अन्य वस्तुएँ रचकर भी मुझे संतोष नहीं हुआ। तब अम्बा सहित शिव का ध्यान करके, हे मुने! मैंने साधकों (सक्षम रचनाकारों) की सृष्टि की।

श्लोक 4 (shiva.rudra.16.4)

मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद् भृगुमेव च । शिरसोऽङ्गिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम्

marīciṁ ca svanetrābhyāṁ hṛdayād bhṛgumeva ca | śiraso'ṅgirasaṁ vyānātpulahaṁ munisattamam

अपने नेत्रों से मरीचि, हृदय से भृगु, मस्तक से अंगिरा, और व्यान (प्राणवायु) से मुनिश्रेष्ठ पुलह को —

श्लोक 5 (shiva.rudra.16.5)

उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठं च समानतः । क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः

udānācca pulastyaṁ hi vasiṣṭhaṁ ca samānataḥ | kratuṁ tvapānācchrotrābhyāmatriṁ dakṣaṁ ca prāṇataḥ

उदान से पुलस्त्य को, समान से वसिष्ठ को, अपान से क्रतु को, कानों से अत्रि को, और प्राण से दक्ष को उत्पन्न किया।

श्लोक 6 (shiva.rudra.16.6)

असृजं त्वां तदोत्सङ्गाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् । सङ्कल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम्

asṛjaṁ tvāṁ tadotsaṅgācchāyāyāḥ kardamaṁ munim | saṅkalpādasṛjaṁ dharmaṁ sarvasādhanasādhanam

अपनी गोद से मैंने तुम्हें उत्पन्न किया; छाया से कर्दम मुनि को; और संकल्प से समस्त साधनों के साधन धर्म को उत्पन्न किया।

श्लोक 7 (shiva.rudra.16.7)

एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थः साधकोत्तमान् । अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः

evametānahaṁ sṛṣṭvā kṛtārthaḥ sādhakottamān | abhavaṁ muniśārdūla mahādevaprasādataḥ

हे मुनिशार्दूल! इस प्रकार इन उत्तम साधकों को उत्पन्न करके मैं महादेव की कृपा से कृतार्थ हो गया।

श्लोक 8 (shiva.rudra.16.8)

ततो मदाज्ञया तात धर्मः सङ्कल्पसम्भवः । मानवं रूपमापन्नः साधकैस्तु प्रवर्तितः

tato madājñayā tāta dharmaḥ saṅkalpasambhavaḥ | mānavaṁ rūpamāpannaḥ sādhakaistu pravartitaḥ

तत्पश्चात्, हे तात! मेरी आज्ञा से संकल्प से उत्पन्न धर्म ने मानव रूप धारण किया और साधकों सहित प्रवृत्त हुआ।

श्लोक 9 (shiva.rudra.16.9)

ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् । सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने

tato'sṛjaṁ svagātrebhyo vividhebhyo'mitānsutān | surāsurādikāṁstebhyo dattvā tāṁ tāṁ tanuṁ mune

तत्पश्चात् मैंने अपने विभिन्न अंगों से असंख्य पुत्र उत्पन्न किए — देवता, असुर आदि — हे मुने! उन्हें अलग-अलग शरीर देकर।

श्लोक 10 (shiva.rudra.16.10)

ततोऽहं शङ्करेणाथ प्रेरितोऽन्तर्गतेन ह । द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने

tato'haṁ śaṅkareṇātha prerito'ntargatena ha | dvidhā kṛtvātmano dehaṁ dvirūpaścābhavaṁ mune

तत्पश्चात् मुझमें अन्तर्निहित शंकर द्वारा प्रेरित होकर, हे मुने! मैंने अपने शरीर को दो भागों में करके द्विरूप धारण किया।

श्लोक 11 (shiva.rudra.16.11)

अर्धेन नारी पुरुषश्चार्धेन सन्ततो मुने । स तस्यामसृजद् द्वन्द्वं सर्वसाधनमुत्तमम्

ardhena nārī puruṣaścārdhena santato mune | sa tasyāmasṛjad dvandvaṁ sarvasādhanamuttamam

हे मुने! आधे भाग से स्त्री और आधे भाग से पुरुष होकर, उसने उसमें समस्त साधनों में उत्तम युगल (जोड़ी) को उत्पन्न किया।

श्लोक 12 (shiva.rudra.16.12)

स्वायम्भुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् । शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी

svāyambhuvo manustatra puruṣaḥ parasādhanam | śatarūpābhidhā nārī yoginī sā tapasvinī

वहाँ पुरुष स्वायम्भुव मनु थे, जो परम साधन थे; और शतरूपा नाम की स्त्री एक योगिनी, तपस्विनी थी।

श्लोक 13 (shiva.rudra.16.13)

सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना । विवाहविधिना तातासृजत्सर्गं समैथुनम्

sā punarmanunā tena gṛhītātīva śobhanā | vivāhavidhinā tātāsṛjatsargaṁ samaithunam

वह अत्यंत सुन्दर स्त्री उन्हीं मनु द्वारा विवाह-विधि से पुनः ग्रहण की गई; हे तात! और उन्होंने मैथुनी सृष्टि उत्पन्न की।

श्लोक 14 (shiva.rudra.16.14)

तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः । तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः

tasyāṁ tena samutpannastanayaśca priyavrataḥ | tathaivottānapādaśca tathā kanyātrayaṁ punaḥ

उनसे उनके द्वारा पुत्र प्रियव्रत उत्पन्न हुआ, तथा उसी प्रकार उत्तानपाद भी, और पुनः तीन कन्याएँ भी।

श्लोक 15 (shiva.rudra.16.15)

आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः । आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम्

ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti viśrutāḥ | ākūtiṁ rucaye prādātkardamāya tu madhyamām

आकूति, देवहूति और प्रसूति नाम से वे विख्यात हुईं; आकूति को रुचि को दिया, और मध्यमा को कर्दम को दिया।

श्लोक 16 (shiva.rudra.16.16)

ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताम् । तासां प्रसूतिप्रसवैः सर्वं व्याप्तं चराचरम्

dadau prasūtiṁ dakṣāyottānapādānujāṁ sutām | tāsāṁ prasūtiprasavaiḥ sarvaṁ vyāptaṁ carācaram

उत्तानपाद की छोटी बहन प्रसूति को दक्ष को दिया; उन कन्याओं की संतानों से सारा चराचर जगत् व्याप्त हो गया।

श्लोक 17 (shiva.rudra.16.17)

आकूत्यां च रुचेश्चाभूद् द्वन्द्वं यज्ञश्च दक्षिणा । यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश

ākūtyāṁ ca ruceścābhūd dvandvaṁ yajñaśca dakṣiṇā | yajñasya jajñire putrā dakṣiṇāyāṁ ca dvādaśa

आकूति में रुचि से यज्ञ और दक्षिणा नामक जोड़ी उत्पन्न हुई; यज्ञ से दक्षिणा में बारह पुत्र उत्पन्न हुए।

श्लोक 18 (shiva.rudra.16.18)

देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जाताः सुता मुने । दक्षाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः

devahūtyāṁ kardamācca bahvyo jātāḥ sutā mune | dakṣājjātāścatasraśca tathā putryaśca viṁśatiḥ

हे मुने! देवहूति में कर्दम से अनेक कन्याएँ उत्पन्न हुईं; और दक्ष से चार पुत्र तथा बीस कन्याएँ उत्पन्न हुईं।

श्लोक 19 (shiva.rudra.16.19)

धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश । शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर

dharmāya dattā dakṣeṇa śraddhādyāstu trayodaśa | śṛṇu tāsāṁ ca nāmāni dharmastrīṇāṁ munīśvara

दक्ष ने श्रद्धा आदि तेरह कन्याएँ धर्म को दीं; हे मुनीश्वर! धर्म की उन पत्नियों के नाम सुनिए।

श्लोक 20 (shiva.rudra.16.20)

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश

śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā tathā kriyā | buddhirlajjā vasuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśa

श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, तुष्टि, पुष्टि, मेधा तथा क्रिया; बुद्धि, लज्जा, वसु, शान्ति, सिद्धि और कीर्ति — ये तेरह।

श्लोक 21 (shiva.rudra.16.21)

ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्पथसम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा

tābhyāṁ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ | khyātiḥ satpathasambhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā

इनके अतिरिक्त ग्यारह छोटी, सुलोचना कन्याएँ शेष थीं — ख्याति, सत्पथ से उत्पन्न सम्भूति, स्मृति, प्रीति, क्षमा,

श्लोक 22 (shiva.rudra.16.22)

सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः

sannatiścānurūpā ca ūrjā svāhā svadhā tathā | bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ

सन्नति, अनुरूपा, ऊर्जा, स्वाहा तथा स्वधा — (ये क्रमशः दी गईं) भृगु, भव, मरीचि, तथा मुनि अंगिरा को —

श्लोक 23 (shiva.rudra.16.23)

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा । अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम्

pulastyaḥ pulahaścaiva kratuścarṣivarastathā | atrirvasiṣṭho vahniśca pitaraśca yathākramam

पुलस्त्य, पुलह, ऋषिश्रेष्ठ क्रतु, तथा अत्रि, वसिष्ठ, वह्नि और पितरों को — यथाक्रम।

श्लोक 24 (shiva.rudra.16.24)

ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्याः साधका वराः । ततःसम्पूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

khyātāstā jagṛhuḥ kanyā bhṛgvādyāḥ sādhakā varāḥ | tataḥsampūritaṁ sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram

उन विख्यात कन्याओं को उत्तम साधक भृगु आदि ने ग्रहण किया; इससे सम्पूर्ण त्रैलोक्य चराचर सहित परिपूर्ण हो गया।

श्लोक 25 (shiva.rudra.16.25)

एवं कर्मानुरूपेण प्राणिनामम्बिकापतेः । आज्ञया बहवो जाता असङ्ख्याता द्विजर्षभाः

evaṁ karmānurūpeṇa prāṇināmambikāpateḥ | ājñayā bahavo jātā asaṅkhyātā dvijarṣabhāḥ

हे द्विजश्रेष्ठ! इस प्रकार अम्बिकापति की आज्ञा से प्राणियों के कर्मानुसार अनेक असंख्य (जीव) उत्पन्न हुए।

श्लोक 26 (shiva.rudra.16.26)

कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः । तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम्

kalpabhedena dakṣasya ṣaṣṭiḥ kanyāḥ prakīrtitāḥ | tāsāṁ daśa ca dharmāya śaśine saptaviṁśatim

कल्प-भेद से दक्ष की साठ कन्याएँ कही गई हैं; उनमें से दस धर्म को, और सत्ताईस चन्द्रमा को —

श्लोक 27 (shiva.rudra.16.27)

विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश । चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद

vidhinā dattavāndakṣaḥ kaśyapāya trayodaśa | catasraḥ pararūpāya dadau tārkṣyāya nārada

विधिपूर्वक दक्ष ने तेरह कश्यप को दीं; और हे नारद! चार तार्क्ष्य (दूसरे रूप में कश्यप) को दीं।

श्लोक 28 (shiva.rudra.16.28)

भृग्वङ्गिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् । ताभ्यस्तेभ्यस्तु सञ्जाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा

bhṛgvaṅgiraḥ kṛśāśvebhyo dve dve kanye ca dattavān | tābhyastebhyastu sañjātā bahvī sṛṣṭiścarācarā

भृगु, अंगिरा और कृशाश्व को दो-दो कन्याएँ दीं; उनसे उन-उन ऋषियों में विशाल चराचर सृष्टि उत्पन्न हुई।

श्लोक 29 (shiva.rudra.16.29)

त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने । दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम

trayodaśamitāstasmai kaśyapāya mahātmane | dattā dakṣeṇa yāḥ kanyā vidhivanmunisattama

हे मुनिसत्तम! विधिपूर्वक दक्ष द्वारा उस महात्मा कश्यप को दी गई वे तेरह कन्याएँ —

श्लोक 30 (shiva.rudra.16.30)

तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्थावरं जङ्गमं चैव शून्यं नैव तु किञ्चन

tāsāṁ prasūtibhirvyāptaṁ trailokyaṁ sacarācaram | sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva śūnyaṁ naiva tu kiñcana

उनकी संतानों से सम्पूर्ण त्रैलोक्य, स्थावर और जंगम सहित, चराचर व्याप्त हो गया; कुछ भी शून्य नहीं रहा।

श्लोक 31 (shiva.rudra.16.31)

देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे । वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः

devāśca ṛṣayaścaiva daityāścaiva prajajñire | vṛkṣāśca pakṣiṇaścaiva sarve parvatavīrudhaḥ

देवता, ऋषि तथा दैत्य उत्पन्न हुए; तथा वृक्ष, पक्षी और समस्त पर्वत एवं लताएँ भी।

श्लोक 32 (shiva.rudra.16.32)

दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् । पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम्

dakṣakanyāprasūtaiśca vyāptamevaṁ carācaram | pātālatalamārabhya satyalokāvadhi dhruvam

दक्ष की कन्याओं की संतानों से इस प्रकार चराचर जगत् व्याप्त हो गया, पाताल-तल से लेकर सत्यलोक तक निश्चय ही।

श्लोक 33 (shiva.rudra.16.33)

ब्रह्माण्डं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन । एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शम्भुशासनात्

brahmāṇḍaṁ sakalaṁ vyāptaṁ śūnyaṁ naiva kadācana | evaṁ sṛṣṭiḥ kṛtā samyagbrahmaṇā śambhuśāsanāt

सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड व्याप्त हो गया, कहीं भी शून्य नहीं रहा। इस प्रकार शम्भु की आज्ञा से ब्रह्मा द्वारा भलीभाँति सृष्टि की गई।

श्लोक 34 (shiva.rudra.16.34)

सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता । तपोऽर्थं निर्मिता पूर्वं शम्भुना सर्वविष्णुना

satī nāma triśūlāgre sadā rudreṇa rakṣitā | tapo'rthaṁ nirmitā pūrvaṁ śambhunā sarvaviṣṇunā

सती नामक वह, त्रिशूल की नोक पर सदा रुद्र द्वारा रक्षित, पहले सर्वस्वरूप विष्णुरूप शम्भु द्वारा तप के लिए रची गई थी।

श्लोक 35 (shiva.rudra.16.35)

सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च । लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे

saiva dakṣātsamudbhūtā lokakāryārthameva ca | līlāṁ cakāra bahuśo bhaktoddharaṇahetave

वही दक्ष से जन्मी, केवल लोक-कार्य के लिए; और भक्तों के उद्धार हेतु उसने बार-बार लीला रची।

श्लोक 36 (shiva.rudra.16.36)

वामाङ्गो यस्य वैकुण्ठो दक्षिणाङ्गोऽहमेव च । रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः

vāmāṅgo yasya vaikuṇṭho dakṣiṇāṅgo'hameva ca | rudro hṛdayajo yasya trividhastu śivaḥ smṛtaḥ

जिनका वाम अंग वैकुण्ठ (विष्णु) है, और दक्षिण अंग मैं स्वयं हूँ, और जिनके हृदय से रुद्र उत्पन्न हुए — वे शिव त्रिविध कहे गए हैं।

श्लोक 37 (shiva.rudra.16.37)

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः । स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययः शिवः

ahaṁ viṣṇuśca rudraśca guṇāstraya udāhṛtāḥ | svayaṁ sadā nirguṇaśca parabrahmāvyayaḥ śivaḥ

मैं, विष्णु और रुद्र — तीनों गुण कहे गए हैं; जबकि शिव स्वयं सदा निर्गुण, अव्यय परब्रह्म हैं।

श्लोक 38 (shiva.rudra.16.38)

विष्णुः सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः । लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा

viṣṇuḥ sattvaṁ rajo'haṁ ca tamo rudra udāhṛtaḥ | lokācārata ityevaṁ nāmato vastuto'nyathā

विष्णु सत्त्व हैं, मैं रजस् हूँ, और रुद्र तमस् कहे गए हैं — यह केवल लोकाचार के अनुसार नाममात्र है, वास्तव में अन्यथा है।

श्लोक 39 (shiva.rudra.16.39)

अन्तस्तमो बहिः सत्त्वो विष्णू रुद्रस्तथा मतः । अन्तः सत्त्वस्तमो बाह्यो रजोऽहं सर्वथा मुने

antastamo bahiḥ sattvo viṣṇū rudrastathā mataḥ | antaḥ sattvastamo bāhyo rajo'haṁ sarvathā mune

विष्णु और रुद्र भीतर से तमस् और बाहर से सत्त्व माने गए हैं; और हे मुने! मैं सर्वथा भीतर से सत्त्व और बाहर से तमस्, रजस्-रूप हूँ —

श्लोक 40 (shiva.rudra.16.40)

राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपा तु सा सती । लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया त्रिरूपा च शिवा परा

rājasī ca surā devī sattvarūpā tu sā satī | lakṣmīstamomayī jñeyā trirūpā ca śivā parā

राजसी देवी सुरा (वाग्देवी) हैं, और वह सती सत्त्वरूपा है; लक्ष्मी को तमोमयी जानना चाहिए — इस प्रकार शिवा (शक्ति) परम त्रिरूपा हैं।

श्लोक 41 (shiva.rudra.16.41)

एवं शिवा सती भूत्वा शङ्करेण विवाहिता । पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादरात् स्वपदं ययौ

evaṁ śivā satī bhūtvā śaṅkareṇa vivāhitā | pituryajñe tanuṁ tyaktvā nādarāt svapadaṁ yayau

इस प्रकार शिवा सती होकर शंकर से विवाहित हुई; पिता के यज्ञ में अनादर के कारण देह त्यागकर अपने पद को चली गई।

श्लोक 42 (shiva.rudra.16.42)

पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा । तपः कृत्वा सुविपुलं पुनः शिवमुपागता

punaśca pārvatī jātā devaprārthanayā śivā | tapaḥ kṛtvā suvipulaṁ punaḥ śivamupāgatā

पुनः देवताओं की प्रार्थना से वही शिवा पार्वती के रूप में जन्मी; अत्यंत विपुल तप करके वह पुनः शिव को प्राप्त हुई।

श्लोक 43 (shiva.rudra.16.43)

तस्य नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर । कालिका चण्डिका भद्रा चामुण्डा विजया जया

tasya nāmānyanekāni jātāni ca munīśvara | kālikā caṇḍikā bhadrā cāmuṇḍā vijayā jayā

हे मुनीश्वर! उसके अनेक नाम हुए — कालिका, चण्डिका, भद्रा, चामुण्डा, विजया, जया,

श्लोक 44 (shiva.rudra.16.44)

जयन्ती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च । कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमङ्गला

jayantī bhadrakālī ca durgā bhagavatīti ca | kāmākhyā kāmadā hyambā mṛḍānī sarvamaṅgalā

जयन्ती, भद्रकाली, दुर्गा, भगवती, कामाख्या, कामदा, अम्बा, मृडानी, सर्वमंगला।

श्लोक 45 (shiva.rudra.16.45)

नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती

nāmadheyānyanekāni bhuktimuktipradāni ca | guṇakarmānurūpāṇi prāyaśastatra pārvatī

भोग और मोक्ष देने वाले, गुण और कर्म के अनुरूप ऐसे अनेक नाम हैं; वहाँ प्रायः वह पार्वती ही है।

श्लोक 46 (shiva.rudra.16.46)

गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः । मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम्

guṇamayyastathā devyo devā guṇamayāstrayaḥ | militvā vividhaṁ sṛṣṭeścakruste kāryamuttamam

इस प्रकार गुणमयी देवियाँ और गुणमय तीनों देवता मिलकर सृष्टि का विविध उत्तम कार्य करते हैं।

श्लोक 47 (shiva.rudra.16.47)

एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्माण्डस्य मयाखिलः

evaṁ sṛṣṭiprakāraste varṇito munisattama | śivājñayā viracito brahmāṇḍasya mayākhilaḥ

हे मुनिसत्तम! इस प्रकार आपको सृष्टि का यह प्रकार बताया गया; शिव की आज्ञा से यह सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड मेरे द्वारा रचा गया।

श्लोक 48 (shiva.rudra.16.48)

परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः

paraṁ brahma śivaḥ proktastasya rūpāstrayaḥ surāḥ | ahaṁ viṣṇuśca rudraśca guṇabhedānurūpataḥ

शिव को परब्रह्म कहा गया है; उनके तीन रूप ही देवता हैं — मैं, विष्णु और रुद्र — गुणों के भेद के अनुरूप।

श्लोक 49 (shiva.rudra.16.49)

शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे । स्वतन्त्रः परमात्मा हि निर्गुणः सगुणोऽपि वै

śivayā ramate svairaṁ śivaloke manorame | svatantraḥ paramātmā hi nirguṇaḥ saguṇo'pi vai

स्वतन्त्र परमात्मा, निर्गुण होते हुए भी सगुण, मनोहर शिवलोक में शिवा के साथ स्वच्छन्दतापूर्वक रमण करते हैं।

श्लोक 50 (shiva.rudra.16.50)

तस्य पूर्णावतारो हि रुद्रः साक्षाच्छिवः स्मृतः । कैलासे भवनं रम्यं पञ्चवक्त्रश्चकार ह । ब्रह्माण्डस्य तथा नाशे तस्य नाशोऽस्ति वै न हि

tasya pūrṇāvatāro hi rudraḥ sākṣācchivaḥ smṛtaḥ | kailāse bhavanaṁ ramyaṁ pañcavaktraścakāra ha | brahmāṇḍasya tathā nāśe tasya nāśo'sti vai na hi

उनका पूर्ण अवतार रुद्र ही साक्षात् शिव कहा गया है; पाँच मुख वाले शिव ने कैलास पर रमणीय भवन बनाया। और ब्रह्माण्ड के नाश में भी उसका नाश नहीं होता।

अध्याय 15अध्याय-सूचीअध्याय 17