Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 151

इन्द्र का पुनर्जीवन

अध्याय 150अध्याय-सूचीअध्याय 152

श्लोक 1 (shiva.rudra.151.1)

व्यास उवाच । भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक । जलन्धरं महादैत्यमवधीच्छङ्करः प्रभुः

vyāsa uvāca bho brahmanbhagavanpūrvaṁ śrutaṁ me brahmaputraka jalandharaṁ mahādaityamavadhīcchaṅkaraḥ prabhuḥ

व्यास ने कहा — हे भगवन् ब्रह्मन्! हे ब्रह्मपुत्र! मैंने पहले सुना है कि प्रभु शंकर ने महादैत्य जलन्धर का वध किया।

श्लोक 2 (shiva.rudra.151.2)

तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम्

tattvaṁ vada mahāprājña caritaṁ śaśimaulinaḥ vistārapūrvakaṁ śṛṇvankastṛpyettadyaśo'malam

हे महाप्राज्ञ! वह चन्द्रमौलि का चरित्र विस्तारपूर्वक बताइये। उस निर्मल यश को सुनकर कौन तृप्त हो सकता है?

श्लोक 3 (shiva.rudra.151.3)

सूत उवाच । इत्येवं व्याससम्पृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः । उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः

sūta uvāca ityevaṁ vyāsasampṛṣṭo brahmaputro mahāmuniḥ uvācārthavadavyagraṁ vākyaṁ vākyaviśāradaḥ

सूत ने कहा — इस प्रकार व्यास द्वारा पूछे जाने पर वाक्यविशारद महामुनि ब्रह्मपुत्र ने अर्थपूर्ण एवं धैर्यपूर्ण वचन कहे।

श्लोक 4 (shiva.rudra.151.4)

सनत्कुमार उवाच । एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने । दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम्

sanatkumāra uvāca ekadā jīvaśakrau ca bhaktyā paramayā mune darśanaṁ kartumīśasya kailāsaṁ jagmaturbhṛśam

सनत्कुमार ने कहा — हे मुने! एक बार जीव (बृहस्पति) और शक्र (इन्द्र) परम भक्तिभाव से ईश के दर्शन हेतु अत्यन्त उत्सुक होकर कैलास गये।

श्लोक 5 (shiva.rudra.151.5)

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वाऽऽगमनं शङ्करः प्रभुः । परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः

atha gurvindrayorjñātvā''gamanaṁ śaṅkaraḥ prabhuḥ parīkṣituṁ tayorjñānaṁ svadarśanaratātmanoḥ

तब भगवान् शंकर ने गुरु और इन्द्र के आगमन को जानकर, अपने दर्शन में रत उन दोनों के ज्ञान की परीक्षा लेने हेतु —

श्लोक 6 (shiva.rudra.151.6)

दिगम्बरोऽथ तन्मार्गमारुद्ध्य सद्गतिः सताम् । जटाबद्धेन शिरसातिष्ठत्संशोभिताननः

digambaro'tha tanmārgamāruddhya sadgatiḥ satām jaṭābaddhena śirasātiṣṭhatsaṁśobhitānanaḥ

— वे दिगम्बर, सज्जनों की सद्गति, उनके मार्ग को रोककर, जटाबद्ध सिर के साथ, सुशोभित मुखमण्डल लिये खड़े हो गये।

श्लोक 7 (shiva.rudra.151.7)

अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वन्तौ गमनं मुदा । आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

atha tau guruśakrau ca kurvantau gamanaṁ mudā ālokya puruṣaṁ bhīmaṁ mārgamadhye'dbhutākṛtim

तब गुरु और शक्र हर्षपूर्वक चलते हुए, मार्ग के मध्य में एक भयंकर, अद्भुत आकृति वाले पुरुष को देखने लगे —

श्लोक 8 (shiva.rudra.151.8)

महातेजस्विनं शान्तं जटासम्बद्धमस्तकम् । महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्

mahātejasvinaṁ śāntaṁ jaṭāsambaddhamastakam mahābāhuṁ mahoraskaṁ gauraṁ nayanabhīṣaṇam

— अत्यन्त तेजस्वी, शान्त, जटाबद्ध मस्तक वाले, महाबाहु, विशाल वक्षस्थल वाले, गौरवर्ण, तथा भयंकर नेत्रों वाले।

श्लोक 9 (shiva.rudra.151.9)

अथो पुरन्दरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः । पुरुषं तं स्वमार्गान्तः स्थितमज्ञाय शङ्करम्

atho purandaro'pṛcchatsvādhikāreṇa durmadaḥ puruṣaṁ taṁ svamārgāntaḥ sthitamajñāya śaṅkaram

तब अपने अधिकार के मद से उन्मत्त पुरन्दर (इन्द्र) ने, उन शंकर को न पहचानकर, अपने मार्ग में खड़े उस पुरुष से प्रश्न किया।

श्लोक 10 (shiva.rudra.151.10)

पुरन्दर उवाच । कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः । स्वस्थाने संस्थितः शम्भुः किं वान्यत्र गतः प्रभुः

purandara uvāca kastvaṁ bhoḥ kuta āyātaḥ kiṁ nāma vada tattvataḥ svasthāne saṁsthitaḥ śambhuḥ kiṁ vānyatra gataḥ prabhuḥ

पुरन्दर ने कहा — हे भो! तुम कौन हो? कहाँ से आये हो? सत्य-सत्य अपना नाम बताओ। क्या शम्भु अपने स्थान पर ही हैं, या प्रभु कहीं अन्यत्र गये हैं?

श्लोक 11 (shiva.rudra.151.11)

सनत्कुमार उवाच । शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किञ्चिन्नोवाच तापसः । शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगम्बरः

sanatkumāra uvāca śakreṇetthaṁ sa pṛṣṭastu kiñcinnovāca tāpasaḥ śakraḥ punarapṛcchadvai novāca sa digambaraḥ

सनत्कुमार ने कहा — शक्र द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर वे तपस्वी कुछ न बोले। शक्र ने पुनः पूछा, तथापि वे दिगम्बर कुछ न बोले।

श्लोक 12 (shiva.rudra.151.12)

पुनः पुरन्दरोऽपृच्छल्लोकानामधिपेश्वरः । तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः

punaḥ purandaro'pṛcchallokānāmadhipeśvaraḥ tūṣṇīmāsa mahāyogī līlārūpadharaḥ prabhuḥ

लोकों के अधिपतियों के स्वामी पुरन्दर ने पुनः पूछा; परन्तु लीला-रूपधारी वे महायोगी प्रभु मौन ही रहे।

श्लोक 13 (shiva.rudra.151.13)

इत्थं पुनः पुनः पृष्टः शक्रेण स दिगम्बरः । नोवाच किञ्चिद्भगवान् शक्रज्ञानपरीक्षया

itthaṁ punaḥ punaḥ pṛṣṭaḥ śakreṇa sa digambaraḥ novāca kiñcidbhagavān śakrajñānaparīkṣayā

इस प्रकार शक्र द्वारा बार-बार पूछे जाने पर भी वे दिगम्बर भगवान् शक्र के ज्ञान की परीक्षा हेतु कुछ न बोले।

श्लोक 14 (shiva.rudra.151.14)

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः । उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

atha cukrodha deveśastrailokyaiśvaryagarvitaḥ uvāca vacanaṁ caiva taṁ nirbhartsya jaṭādharam

तब त्रैलोक्य के ऐश्वर्य पर गर्वित देवेश क्रुद्ध हो गये, और उस जटाधारी को धिक्कारते हुए यह वचन कहा।

श्लोक 15 (shiva.rudra.151.15)

इन्द्र उवाच । रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

indra uvāca re mayā pṛcchyamāno'pi nottaraṁ dattavānasi atastvāṁ hanmi vajreṇa kaste trātāsti durmate

इन्द्र ने कहा — अरे! मेरे द्वारा पूछे जाने पर भी तूने उत्तर नहीं दिया। अतः मैं तुझे वज्र से मारता हूँ — हे दुर्बुद्धे! तेरी रक्षा कौन करेगा?

श्लोक 16 (shiva.rudra.151.16)

सनत्कुमार उवाच । इत्युदीर्य ततो वज्री सन्निरीक्ष्य क्रुधा हि तम् । हन्तुं दिगम्बरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

sanatkumāra uvāca ityudīrya tato vajrī sannirīkṣya krudhā hi tam hantuṁ digambaraṁ vajramudyataṁ sa cakāra ha

सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर वज्रधारी इन्द्र ने क्रोधपूर्वक उसे घूरते हुए, उस दिगम्बर को मारने के लिए वज्र उठाया।

श्लोक 17 (shiva.rudra.151.17)

पुरन्दरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः । चकार स्तम्भनं तस्य वज्रपातस्य शङ्करः

purandaraṁ vajrahastaṁ dṛṣṭvā devassadāśivaḥ cakāra stambhanaṁ tasya vajrapātasya śaṅkaraḥ

वज्र हाथ में लिये पुरन्दर को देखकर देव सदाशिव शंकर ने उस वज्रपात को ही स्तम्भित कर दिया।

श्लोक 18 (shiva.rudra.151.18)

ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयङ्करः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

tato rudraḥ krudhāviṣṭaḥ karālākṣo bhayaṅkaraḥ drutameva prajajvāla tejasā pradahanniva

तब क्रोधाविष्ट रुद्र, विकराल नेत्रों वाले, भयंकर, अपने तेज से मानो सब कुछ भस्म करते हुए तुरन्त ही प्रज्वलित हो उठे।

श्लोक 19 (shiva.rudra.151.19)

बाहुप्रतिष्टम्भभुवा मन्युनान्तः शचीपतिः । समदह्यत भोगीव मन्त्ररुद्धपराक्रमः

bāhupratiṣṭambhabhuvā manyunāntaḥ śacīpatiḥ samadahyata bhogīva mantraruddhaparākramaḥ

अपनी भुजा के स्तम्भित होने से उत्पन्न क्रोध से शचीपति (इन्द्र) भीतर ही भीतर उस प्रकार जलने लगे जैसे मन्त्र द्वारा रोका गया सर्प तड़पता है।

श्लोक 20 (shiva.rudra.151.20)

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलन्तं स्वतेजसा । पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम्

dṛṣṭvā bṛhaspatistūrṇaṁ prajvalantaṁ svatejasā puruṣaṁ taṁ dhiyā jñātvā praṇanāma haraṁ prabhum

उस पुरुष को अपने तेज से अचानक प्रज्वलित होते देखकर बृहस्पति ने अपनी बुद्धि से उन्हें पहचान लिया और प्रभु हर को प्रणाम किया।

श्लोक 21 (shiva.rudra.151.21)

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः । नत्वा च दण्डवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā tato gururudāradhīḥ natvā ca daṇḍavadbhūmau prabhuṁ stotuṁ pracakrame

तब उदार बुद्धि वाले गुरु ने हाथ जोड़कर, भूमि पर दण्डवत् प्रणाम करके, प्रभु की स्तुति करना आरम्भ किया।

श्लोक 22 (shiva.rudra.151.22)

गुरुरुवाच । नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने । महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने

gururuvāca namo devādhidevāya mahādevāya cātmane maheśvarāya prabhave tryambakāya kapardine

गुरु ने कहा — हे देवाधिदेव! हे महादेव! हे आत्मन्! हे महेश्वर! हे प्रभव! हे त्र्यम्बक! हे कपर्दिन्! नमस्कार है।

श्लोक 23 (shiva.rudra.151.23)

दीननाथाय विभवे नमोऽन्धकनिषूदिने । त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने

dīnanāthāya vibhave namo'ndhakaniṣūdine tripuraghnāya śarvāya brahmaṇe parameṣṭhine

हे दीननाथ! हे विभो! हे अन्धकनिषूदन! नमस्कार है। हे त्रिपुरघ्न! हे शर्व! हे ब्रह्मन्! हे परमेष्ठिन्! नमस्कार।

श्लोक 24 (shiva.rudra.151.24)

विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शम्भवे । विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः

virūpākṣāya rudrāya bahurūpāya śambhave virūpāyātirūpāya rūpātītāya te namaḥ

हे विरूपाक्ष! हे रुद्र! हे बहुरूप! हे शम्भो! हे विरूप! हे अतिरूप! हे रूपातीत! आपको नमस्कार है।

श्लोक 25 (shiva.rudra.151.25)

यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने । नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने

yajñavidhvaṁsakartre ca yajñānāṁ phaladāyine namaste makharūpāya parakarmapravartine

हे यज्ञविध्वंसकर्ता! हे यज्ञों के फलदाता! हे मखरूप! हे परकर्मप्रवर्तक! आपको नमस्कार है।

श्लोक 26 (shiva.rudra.151.26)

कालान्तकाय कालाय कालभोगिधराय च । नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः

kālāntakāya kālāya kālabhogidharāya ca namaste parameśāya sarvatra vyāpine namaḥ

हे कालान्तक! हे काल! हे कालरूपी सर्प के धारक! हे परमेश! सर्वत्र व्याप्त रहने वाले आपको नमस्कार है।

श्लोक 27 (shiva.rudra.151.27)

नमो ब्रह्मशिरोहन्त्रे ब्रह्मचन्द्र स्तुताय च । ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने

namo brahmaśirohantre brahmacandra stutāya ca brahmaṇyāya namaste'stu namaste paramātmane

हे ब्रह्मशिरोहन्ता! हे ब्रह्मचन्द्र द्वारा स्तुत! हे ब्रह्मण्य! आपको नमस्कार है। हे परमात्मन्! आपको नमस्कार है।

श्लोक 28 (shiva.rudra.151.28)

त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुन्धरा । त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि

tvamagniranilo vyoma tvamevāpo vasundharā tvaṁ sūryaścandramā bhāni jyotiścakraṁ tvameva hi

आप ही अग्नि, वायु, आकाश हैं; आप ही जल और पृथ्वी हैं। आप ही सूर्य, चन्द्रमा और नक्षत्र हैं; आप ही सम्पूर्ण ज्योतिश्चक्र हैं।

श्लोक 29 (shiva.rudra.151.29)

त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः । मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः

tvameva viṣṇustvaṁ brahmā tatstutastvaṁ pareśvaraḥ munayaḥ sanakādyāstvaṁ nāradastvaṁ tapodhanaḥ

आप ही विष्णु हैं, आप ही ब्रह्मा हैं, आप ही उनके द्वारा स्तुत परमेश्वर हैं। आप ही सनकादि मुनि हैं, आप ही नारद हैं, आप ही तपोधन हैं।

श्लोक 30 (shiva.rudra.151.30)

त्वमेव सर्वलोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः । सर्वान्वयः सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः

tvameva sarvalokeśastvameva jagadātmakaḥ sarvānvayaḥ sarvabhinnastvameva prakṛteḥ paraḥ

आप ही सम्पूर्ण लोकों के ईश्वर हैं, आप ही जगत् की आत्मा हैं। सबमें अन्वित तथा सबसे भिन्न, आप ही प्रकृति से परे हैं।

श्लोक 31 (shiva.rudra.151.31)

त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् । सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत्

tvaṁ vai sṛjasi lokāṁśca rajasā vidhināmabhāk sattvena harirūpastvaṁ sakalaṁ yāsi vai jagat

आप ही रजोगुण से विधि (ब्रह्मा) नाम धारण करके लोकों की सृष्टि करते हैं। सत्त्वगुण से हरिरूप होकर आप सम्पूर्ण जगत् में व्याप्त रहते हैं।

श्लोक 32 (shiva.rudra.151.32)

त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् । लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पाञ्चभौतिकम्

tvamevāsi mahādeva tamasā hararūpadhṛk līlayā bhuvanaṁ sarvaṁ nikhilaṁ pāñcabhautikam

हे महादेव! आप ही तमोगुण से हररूप धारण करते हैं। अपनी लीला से ही पंचभौतिक यह सम्पूर्ण भुवन संचालित होता है।

श्लोक 33 (shiva.rudra.151.33)

त्वद्ध्यानबलतःसूर्यस्तपते विश्वभावन । अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समीरणः

tvaddhyānabalataḥsūryastapate viśvabhāvana amṛtaṁ cyavate loke śaśī vāti samīraṇaḥ

हे विश्वभावन! आपके ध्यान के बल से ही सूर्य तपता है, लोक में चन्द्रमा अमृत की वर्षा करता है, तथा वायु बहती है।

श्लोक 34 (shiva.rudra.151.34)

त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चाम्बु वर्षन्ति शङ्कर । त्वद्ध्यानबलतः शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत्

tvaddhyānabalato meghāścāmbu varṣanti śaṅkara tvaddhyānabalataḥ śakrastrilokīṁ pāti putravat

हे शंकर! आपके ध्यान के बल से ही मेघ जल बरसाते हैं, तथा उसी बल से शक्र त्रिलोकी की पुत्रवत् रक्षा करते हैं।

श्लोक 35 (shiva.rudra.151.35)

त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः । स्वाधिकारं च कुर्वन्ति चकिता भवतो भयात्

tvaddhyānabalato meghāḥ sarve devā munīśvarāḥ svādhikāraṁ ca kurvanti cakitā bhavato bhayāt

आपके ध्यान के बल से ही मेघ, समस्त देवगण तथा मुनीश्वर, आपके भय से भयभीत होकर अपने-अपने अधिकार का पालन करते हैं।

श्लोक 36 (shiva.rudra.151.36)

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः । नाद्रियन्ते सुरान् रुद्र लोकैश्वर्यं च भुञ्जते

tvatpādakamalasyaiva sevanādbhuvi mānavāḥ nādriyante surān rudra lokaiśvaryaṁ ca bhuñjate

हे रुद्र! आपके चरणकमलों की सेवा से ही पृथ्वी पर मनुष्य देवताओं का भी आदर नहीं करते और लोकैश्वर्य का उपभोग करते हैं।

श्लोक 37 (shiva.rudra.151.37)

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् । गतिं योगधनानामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम्

tvatpādakamalasyaiva sevanādagamanparām gatiṁ yogadhanānāmapyagamyāṁ sarvadurlabhām

आपके चरणकमलों की सेवा से ही वे उस परम गति को प्राप्त होते हैं, जो योगधनी पुरुषों के लिए भी अगम्य तथा सर्वदुर्लभ है।

श्लोक 38 (shiva.rudra.151.38)

सनत्कुमार उवाच । बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शङ्करं लोकशङ्करम् । पादयोः पातयामास तस्येशस्य पुरन्दरम्

sanatkumāra uvāca bṛhaspatiriti stutvā śaṅkaraṁ lokaśaṅkaram pādayoḥ pātayāmāsa tasyeśasya purandaram

सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार लोकशंकर शंकर की स्तुति करके बृहस्पति ने पुरन्दर को उन ईश्वर के चरणों में गिरा दिया।

श्लोक 39 (shiva.rudra.151.39)

पातयित्वा च देवेशमिन्द्रं नतशिरोधरम् । बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम्

pātayitvā ca deveśamindraṁ nataśirodharam bṛhaspatiruvācedaṁ praśrayāvanataśśivam

देवेश इन्द्र को नतमस्तक कराकर, विनयपूर्वक झुके हुए बृहस्पति ने शिव से यह कहा।

श्लोक 40 (shiva.rudra.151.40)

बृहस्पतिरुवाच । दीनानाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः । समुद्धर च शान्तं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु

bṛhaspatiruvāca dīnānātha mahādeva praṇataṁ tava pādayoḥ samuddhara ca śāntaṁ svaṁ krodhaṁ nayanajaṁ kuru

बृहस्पति ने कहा — हे दीनानाथ महादेव! यह आपके चरणों में नत है, इसे उबारिये तथा नेत्रजनित अपने क्रोध को शान्त कीजिये।

श्लोक 41 (shiva.rudra.151.41)

तुष्टो भव महादेव पाहीन्द्रं शरणागतम् । अग्निरेष शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः

tuṣṭo bhava mahādeva pāhīndraṁ śaraṇāgatam agnireṣa śamaṁ yātu bhālanetrasamudbhavaḥ

हे महादेव! प्रसन्न होइये, शरणागत इन्द्र की रक्षा कीजिये। आपके भाल-नेत्र से उत्पन्न यह अग्नि शान्त हो जाये।

श्लोक 42 (shiva.rudra.151.42)

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः । उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा

sanatkumāra uvāca ityākarṇya gurorvākyaṁ devadevo maheśvaraḥ uvāca karuṇāsindhurmeghanirhrādayā girā

सनत्कुमार ने कहा — गुरु के इस वचन को सुनकर करुणासिन्धु देवदेव महेश्वर ने मेघ के समान गम्भीर वाणी में कहा।

श्लोक 43 (shiva.rudra.151.43)

महेश्वर उवाच । क्रोधं च निस्सृतं नेत्राद्धारयामि बृहस्पते । कथं हि कञ्चुकीं सर्पः सन्धत्ते नोज्झितां पुनः

maheśvara uvāca krodhaṁ ca nissṛtaṁ netrāddhārayāmi bṛhaspate kathaṁ hi kañcukīṁ sarpaḥ sandhatte nojjhitāṁ punaḥ

महेश्वर ने कहा — हे बृहस्पते! नेत्र से निकल चुके क्रोध को अब मैं कैसे रोक सकता हूँ? भला सर्प अपनी त्यागी हुई केंचुल को पुनः कैसे धारण कर सकता है?

श्लोक 44 (shiva.rudra.151.44)

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शङ्करस्य बृहस्पतिः । उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः

sanatkumāra uvāca iti śrutvā vacastasya śaṅkarasya bṛhaspatiḥ uvāca kliṣṭarūpaśca bhayavyākulamānasaḥ

सनत्कुमार ने कहा — शंकर का यह वचन सुनकर, क्लिष्ट मुख वाले तथा भय से व्याकुलचित्त बृहस्पति बोले।

श्लोक 45 (shiva.rudra.151.45)

बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन्भक्ता अनुकम्प्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शङ्कर

bṛhaspatiruvāca he deva bhagavanbhaktā anukampyāḥ sadaiva hi bhaktavatsalanāmeti tvaṁ satyaṁ kuru śaṅkara

बृहस्पति ने कहा — हे देव! हे भगवन्! भक्तजन सदैव अनुकम्पा के योग्य होते हैं। हे शंकर! अपने 'भक्तवत्सल' नाम को सत्य कीजिये।

श्लोक 46 (shiva.rudra.151.46)

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि । उद्धर्तः सर्वभक्तानां समुद्धर पुरन्दरम्

kṣeptumanyatra deveśa svatejo'tyugramarhasi uddhartaḥ sarvabhaktānāṁ samuddhara purandaram

हे देवेश! अपने इस अत्यन्त उग्र तेज को कहीं अन्यत्र फेंक दीजिये। हे समस्त भक्तों के उद्धारक! पुरन्दर का उद्धार कीजिये।

श्लोक 47 (shiva.rudra.151.47)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा

sanatkumāra uvāca ityukto guruṇā rudro bhaktavatsalanāmabhāk pratyuvāca prasannātmā surejyaṁ praṇatārttihā

सनत्कुमार ने कहा — गुरु द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर, भक्तवत्सल नाम के धारक, प्रणतों की पीड़ा हरने वाले रुद्र ने प्रसन्नचित्त होकर सुरगुरु से कहा।

श्लोक 48 (shiva.rudra.151.48)

शिव उवाच । प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् । इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज

śiva uvāca prītaḥ stutyānayā tāta dadāmi varamuttamam indrasya jīvadānena jīveti tvaṁ prathāṁ vraja

शिव ने कहा — हे तात! इस स्तुति से प्रसन्न होकर मैं तुम्हें उत्तम वर देता हूँ। इन्द्र को जीवनदान देने के कारण तुम 'जीव' नाम से प्रसिद्धि को प्राप्त होओगे।

श्लोक 49 (shiva.rudra.151.49)

समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा । एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरे यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

samudbhūto'nalo yo'yaṁ bhālanetrātsureśahā enaṁ tyakṣyāmyahaṁ dūre yathendraṁ naiva pīḍayet

देवेश्वर का नाशक यह जो अग्नि मेरे भाल-नेत्र से उत्पन्न हुई है, इसे मैं दूर फेंक दूँगा, जिससे यह इन्द्र को पीड़ित न कर सके।

श्लोक 50 (shiva.rudra.151.50)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणाम्भसि

sanatkumāra uvāca ityuktvā taṁ kare dhṛtvā svatejo'nalamadbhutam bhālanetrātsamudbhūtaṁ prākṣipallavaṇāmbhasi

सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर, अपने भाल-नेत्र से उत्पन्न उस अद्भुत तेजोमय अग्नि को हाथ में लेकर, उन्होंने उसे लवण-समुद्र में फेंक दिया।

श्लोक 51 (shiva.rudra.151.51)

ततश्चान्तर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

tataścāntardadhe rudro mahālīlākaraḥ prabhuḥ guruśakrau bhayānmuktau jagmatuḥ sukhamuttamam

तत्पश्चात् महालीला करने वाले प्रभु रुद्र अन्तर्धान हो गये, और भय से मुक्त हुए गुरु तथा शक्र परम सुखपूर्वक चले गये।

श्लोक 52 (shiva.rudra.151.52)

यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै । कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

yadarthaṁ gamanodyuktau darśanaṁ prāpya tasya vai kṛtārthau guruśakrau hi svasthānaṁ jagmaturmudā

जिस प्रयोजन से वे दोनों चले थे, उनका दर्शन प्राप्त कर, गुरु और शक्र कृतार्थ होकर हर्षपूर्वक अपने-अपने स्थान को गये।

अध्याय 150अध्याय-सूचीअध्याय 152