Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 153

देव-जलन्धर युद्ध वर्णन

अध्याय 152अध्याय-सूचीअध्याय 154

श्लोक 1 (shiva.rudra.153.1)

सनत्कुमार उवाच । एकदा वारिधिसुतो वृन्दापतिरुदारधीः । सभार्यः संस्थितो वीरोऽसुरैः सर्वैः समन्वितः

sanatkumāra uvāca ekadā vāridhisuto vṛndāpatirudāradhīḥ sabhāryaḥ saṁsthito vīro'suraiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ

सनत्कुमार ने कहा — एक बार समुद्रपुत्र, वृन्दापति, उदार बुद्धि वाला वह वीर, अपनी पत्नी सहित तथा समस्त असुरों से घिरा हुआ बैठा था —

श्लोक 2 (shiva.rudra.153.2)

तत्राजगाम सुप्रीतः सुवर्चास्त्वथ भार्गवः । तेजः पुञ्जो मूर्त इव भासयन्सकला दिशः

tatrājagāma suprītaḥ suvarcāstvatha bhārgavaḥ tejaḥ puñjo mūrta iva bhāsayansakalā diśaḥ

— वहाँ अत्यन्त तेजस्वी भार्गव (शुक्राचार्य) प्रसन्नतापूर्वक आये, मानो तेज की साक्षात् मूर्ति हों, जो समस्त दिशाओं को प्रकाशित कर रहे थे।

श्लोक 3 (shiva.rudra.153.3)

तं दृष्ट्वा गुरुमायान्तमसुरास्तेऽखिला द्रुतम् । प्रणेमुः प्रीतमनसः सिन्धुपुत्रोऽपि सादरम्

taṁ dṛṣṭvā gurumāyāntamasurāste'khilā drutam praṇemuḥ prītamanasaḥ sindhuputro'pi sādaram

अपने गुरु को आते देख वे सभी असुर तुरन्त प्रसन्नचित्त होकर झुक गये; सिन्धुपुत्र ने भी आदरपूर्वक प्रणाम किया।

श्लोक 4 (shiva.rudra.153.4)

दत्त्वाशीर्वचनं तेभ्यो भार्गवस्तेजसां निधिः । निषसादासने रम्ये सन्तस्थुस्तेऽपि पूर्ववत्

dattvāśīrvacanaṁ tebhyo bhārgavastejasāṁ nidhiḥ niṣasādāsane ramye santasthuste'pi pūrvavat

तेज के भण्डार भार्गव ने उन्हें आशीर्वचन देकर एक सुन्दर आसन पर बैठे; तथा वे सभी भी पूर्ववत् बैठे रहे।

श्लोक 5 (shiva.rudra.153.5)

अथ सिन्ध्वात्मजो वीरो दृष्ट्वा प्रीत्या निजां सभाम् । जलन्धरः प्रसन्नोऽभूदनष्टवरशासनः

atha sindhvātmajo vīro dṛṣṭvā prītyā nijāṁ sabhām jalandharaḥ prasanno'bhūdanaṣṭavaraśāsanaḥ

तब समुद्रपुत्र वीर जलन्धर, जिसकी आज्ञा कभी टली नहीं, अपनी सभा को प्रेमपूर्वक देखकर प्रसन्न हो गया।

श्लोक 6 (shiva.rudra.153.6)

तत्स्थितं छिन्नशिरसं दृष्ट्वा राहुं स दैत्यराट् । पप्रच्छ भार्गवं शीघ्रमिदं सागरनन्दनः

tatsthitaṁ chinnaśirasaṁ dṛṣṭvā rāhuṁ sa daityarāṭ papraccha bhārgavaṁ śīghramidaṁ sāgaranandanaḥ

वहाँ बैठे हुए, कटे सिर वाले राहु को देखकर उस दैत्यराज सागरनन्दन ने भार्गव से शीघ्र यह प्रश्न किया।

श्लोक 7 (shiva.rudra.153.7)

जलन्धर उवाच । केनेदं विहितं राहोः शिरश्च्छेदनकं प्रभो । तद्ब्रूहि निखिलं वृत्तं यथावत्तत्त्वतो गुरो

jalandhara uvāca kenedaṁ vihitaṁ rāhoḥ śiraścchedanakaṁ prabho tadbrūhi nikhilaṁ vṛttaṁ yathāvattattvato guro

जलन्धर ने कहा — हे प्रभो! राहु के इस शिरच्छेदन को किसने किया? हे गुरो! यह सम्पूर्ण वृत्तान्त यथावत्, सत्य रूप से मुझे बताइये।

श्लोक 8 (shiva.rudra.153.8)

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्रत्युवाच यथार्थवत्

sanatkumāra uvāca ityākarṇya vacastasya sindhuputrasya bhārgavaḥ smṛtvā śivapadāmbhojaṁ pratyuvāca yathārthavat

सनत्कुमार ने कहा — सिन्धुपुत्र के इस वचन को सुनकर भार्गव ने शिव के चरणकमलों का स्मरण करके यथार्थ उत्तर दिया।

श्लोक 9 (shiva.rudra.153.9)

शुक्र उवाच । जलन्धर महावीर सर्वासुरसहायक । शृणु वृत्तान्तमखिलं यथावत्कथयामि ते

śukra uvāca jalandhara mahāvīra sarvāsurasahāyaka śṛṇu vṛttāntamakhilaṁ yathāvatkathayāmi te

शुक्र ने कहा — हे महावीर जलन्धर! हे सर्वासुरसहायक! सुनो, मैं तुम्हें सम्पूर्ण वृत्तान्त यथावत् बताता हूँ।

श्लोक 10 (shiva.rudra.153.10)

पुराऽभवद् बलिर्वीरो विरोचनसुतो बली । हिरण्यकशिपोश्चैव प्रपौत्रो धर्मवित्तम

purā'bhavad balirvīro virocanasuto balī hiraṇyakaśipoścaiva prapautro dharmavittama

हे धर्मवित्तम! पूर्वकाल में विरोचन का पुत्र, हिरण्यकशिपु का प्रपौत्र, वीर एवं बलशाली बलि हुआ था।

श्लोक 11 (shiva.rudra.153.11)

पराजिताः सुरास्तेन रमेशं शरणं ययुः । सवासवाः स्ववृत्तान्तमाचख्युः स्वार्थसाधकाः

parājitāḥ surāstena rameśaṁ śaraṇaṁ yayuḥ savāsavāḥ svavṛttāntamācakhyuḥ svārthasādhakāḥ

उससे पराजित होकर देवगण इन्द्र सहित रमेश (विष्णु) की शरण में गये; अपने स्वार्थ की सिद्धि हेतु उन्होंने अपना सम्पूर्ण वृत्तान्त कह सुनाया।

श्लोक 12 (shiva.rudra.153.12)

तदाज्ञयाऽसुरैः सार्द्धं चक्रुः सन्धिमथो सुराः । स्वकार्यसिद्धये तात छलकर्मविचक्षणाः

tadājñayā'suraiḥ sārddhaṁ cakruḥ sandhimatho surāḥ svakāryasiddhaye tāta chalakarmavicakṣaṇāḥ

हे तात! उनकी आज्ञा से देवताओं ने, जो छलकर्म में निपुण थे, अपने कार्य की सिद्धि के लिए असुरों के साथ संधि कर ली।

श्लोक 13 (shiva.rudra.153.13)

अथामृतार्थे सिन्धोश्च मन्थनं चक्रुरादरात् । विष्णोः सहायिनस्ते हि सुराः सर्वेऽसुरैस्सह

athāmṛtārthe sindhośca manthanaṁ cakrurādarāt viṣṇoḥ sahāyinaste hi surāḥ sarve'suraissaha

तत्पश्चात् अमृत की प्राप्ति हेतु विष्णु के सहायक वे सभी देवगण असुरों के साथ मिलकर आदरपूर्वक समुद्र-मन्थन करने लगे।

श्लोक 14 (shiva.rudra.153.14)

ततो रत्नोपहरणमकार्षुर्दैत्यशत्रवः । जगृहुर्यत्नतो देवाः पपुरप्यमृतं छलात्

tato ratnopaharaṇamakārṣurdaityaśatravaḥ jagṛhuryatnato devāḥ papurapyamṛtaṁ chalāt

तब दैत्यों के शत्रु देवताओं ने वे रत्न हर लिये; तथा देवताओं ने प्रयत्नपूर्वक छल से अमृत भी पी लिया।

श्लोक 15 (shiva.rudra.153.15)

ततः पराभवं चक्रुरसुराणां सहायतः । विष्णोः सुराः सशक्रास्तेऽमृतपानाद्बलान्विताः

tataḥ parābhavaṁ cakrurasurāṇāṁ sahāyataḥ viṣṇoḥ surāḥ saśakrāste'mṛtapānādbalānvitāḥ

तत्पश्चात् विष्णु की सहायता से, अमृतपान से बलवान् हुए इन्द्र सहित देवताओं ने असुरों को पराजित कर दिया।

श्लोक 16 (shiva.rudra.153.16)

शिरश्छेदं चकारासौ पिबतश्चामृतं हरिः । राहोर्देवसभायां वै पक्षपाती हरेस्सदा

śiraśchedaṁ cakārāsau pibataścāmṛtaṁ hariḥ rāhordevasabhāyāṁ vai pakṣapātī haressadā

उस समय हरि ने राहु का सिर काट दिया, जो देवसभा में अमृत पी रहा था, तथा जो हरि का पक्षधर बनकर वहाँ बैठा था।

श्लोक 17 (shiva.rudra.153.17)

सनत्कुमार उवाच । एवं कविस्तस्य शिरश्छेदं राहोः शशंस च । अमृतार्थे समुद्रस्य मन्थनं देवकारितम्

sanatkumāra uvāca evaṁ kavistasya śiraśchedaṁ rāhoḥ śaśaṁsa ca amṛtārthe samudrasya manthanaṁ devakāritam

सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार कवि (शुक्राचार्य) ने राहु के शिरच्छेदन की तथा अमृत के लिए देवताओं द्वारा किये गये समुद्र-मन्थन की कथा सुनाई।

श्लोक 18 (shiva.rudra.153.18)

रत्नोपहरणं चैव दैत्यानां च पराभवम् । देवैरमृतपानं च कृतं सर्वं च विस्तरात्

ratnopaharaṇaṁ caiva daityānāṁ ca parābhavam devairamṛtapānaṁ ca kṛtaṁ sarvaṁ ca vistarāt

तथा रत्नों का अपहरण, दैत्यों की पराजय, और देवताओं द्वारा अमृतपान — यह सब कुछ उन्होंने विस्तारपूर्वक कहा।

श्लोक 19 (shiva.rudra.153.19)

तदाकर्ण्य महावीरोऽम्बुधिबालः प्रतापवान् । चुक्रोध क्रोधरक्ताक्षः स्वपितुर्मन्थनं तदा

tadākarṇya mahāvīro'mbudhibālaḥ pratāpavān cukrodha krodharaktākṣaḥ svapiturmanthanaṁ tadā

यह सुनकर वह महावीर, प्रतापी सागरपुत्र अपने पिता के मन्थन की बात सुनकर क्रोध से रक्तनेत्र होकर क्रुद्ध हो उठा।

श्लोक 20 (shiva.rudra.153.20)

अथ दूतं समाहूय घस्मराभिधमुत्तमम् । सर्वं शशंस चरितं यदाह गुरुरात्मवान्

atha dūtaṁ samāhūya ghasmarābhidhamuttamam sarvaṁ śaśaṁsa caritaṁ yadāha gururātmavān

तब उत्तम दूत घस्मर नामक को बुलाकर, उसने आत्मज्ञानी गुरु द्वारा कहा गया वह सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाया।

श्लोक 21 (shiva.rudra.153.21)

अथ तं प्रेषयामास स्वदूतं शक्रसन्निधौ । सम्मान्य बहुशः प्रीत्याऽभयं दत्त्वा विशारदम्

atha taṁ preṣayāmāsa svadūtaṁ śakrasannidhau sammānya bahuśaḥ prītyā'bhayaṁ dattvā viśāradam

तब उस निपुण दूत को अनेक प्रकार से प्रेमपूर्वक सम्मानित करके तथा अभय देकर उसने उसे शक्र के पास भेजा।

श्लोक 22 (shiva.rudra.153.22)

दूतस्त्रिविष्टपं तस्य जगामारमलं सुधीः । घस्मरोऽम्बुधिबालस्य सर्वदेवसमन्वितम्

dūtastriviṣṭapaṁ tasya jagāmāramalaṁ sudhīḥ ghasmaro'mbudhibālasya sarvadevasamanvitam

उस बुद्धिमान् दूत घस्मर ने सागरनन्दन के लिए, समस्त देवताओं से युक्त, उस निर्मल एवं रमणीय त्रिविष्टप (स्वर्ग) की ओर प्रस्थान किया।

श्लोक 23 (shiva.rudra.153.23)

तत्र गत्वा स दूतस्तु सुधर्मां प्राप्य सत्वरम् । गर्वादखर्वमौलिर्हि देवेन्द्रं वाक्यमब्रवीत्

tatra gatvā sa dūtastu sudharmāṁ prāpya satvaram garvādakharvamaulirhi devendraṁ vākyamabravīt

वहाँ जाकर वह दूत शीघ्र ही सुधर्मा सभा में पहुँचकर, गर्व से अनत मस्तक होकर देवेन्द्र से यह वचन बोला।

श्लोक 24 (shiva.rudra.153.24)

घस्मर उवाच । जलन्धरोऽब्धितनयः सर्वदैत्यजनेश्वरः । सुप्रतापी महावीरः स्वयं कविसहायवान्

ghasmara uvāca jalandharo'bdhitanayaḥ sarvadaityajaneśvaraḥ supratāpī mahāvīraḥ svayaṁ kavisahāyavān

घस्मर ने कहा — जलन्धर, सागरपुत्र, समस्त दैत्यजनों का स्वामी, महाप्रतापी, महावीर, स्वयं कवि (शुक्राचार्य) की सहायता से युक्त —

श्लोक 25 (shiva.rudra.153.25)

दूतोऽहं तस्य वीरस्य घस्मराख्यो न घस्मरः । प्रेषितस्तेन वीरेण त्वत्सकाशमिहागतः

dūto'haṁ tasya vīrasya ghasmarākhyo na ghasmaraḥ preṣitastena vīreṇa tvatsakāśamihāgataḥ

मैं उस वीर का दूत हूँ, नाम से घस्मर, परन्तु स्वभाव से घस्मर (पेटू) नहीं। उस वीर द्वारा भेजा गया मैं तुम्हारे समक्ष यहाँ आया हूँ।

श्लोक 26 (shiva.rudra.153.26)

अव्याहताज्ञः सर्वत्र जलन्धर उदग्रधीः । निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत्

avyāhatājñaḥ sarvatra jalandhara udagradhīḥ nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śṛṇuṣva tat

सर्वत्र अबाधित आज्ञा वाले, उदात्त बुद्धि वाले, समस्त दैत्य-शत्रुओं के विजेता जलन्धर ने जो कहा है, वह सुनो।

श्लोक 27 (shiva.rudra.153.27)

जलन्धर उवाच । कस्मात्त्वया मम पिता मथितः सागरोऽद्रिणा । नीतानि सर्वरत्नानि पितुर्मे देवताधम

jalandhara uvāca kasmāttvayā mama pitā mathitaḥ sāgaro'driṇā nītāni sarvaratnāni piturme devatādhama

जलन्धर ने कहा — हे देवाधम! तुमने मेरे पिता सागर को पर्वत से क्यों मथा? मेरे पिता के समस्त रत्न क्यों हर लिये?

श्लोक 28 (shiva.rudra.153.28)

उचितं न कृतं तेऽद्य तानि शीघ्रं प्रयच्छ मे । ममायाहि विचार्येत्थं शरणं दैवतैः सह

ucitaṁ na kṛtaṁ te'dya tāni śīghraṁ prayaccha me mamāyāhi vicāryetthaṁ śaraṇaṁ daivataiḥ saha

तुमने आज उचित नहीं किया। वे रत्न शीघ्र मुझे लौटाओ। यह भलीभाँति विचारकर, अन्य देवताओं सहित मेरी शरण में आओ।

श्लोक 29 (shiva.rudra.153.29)

अन्यथा ते भयं भूरि भविष्यति सुराधम । राज्यविध्वंसनं चैव सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

anyathā te bhayaṁ bhūri bhaviṣyati surādhama rājyavidhvaṁsanaṁ caiva satyametadbravīmyaham

अन्यथा हे सुराधम! तुम्हें अत्यन्त भय होगा, तथा तुम्हारे राज्य का विध्वंस भी होगा — यह मैं सत्य कहता हूँ।

श्लोक 30 (shiva.rudra.153.30)

सनत्कुमार उवाच । इति दूतवचः श्रुत्वा विस्मितस्त्रिदशाधिपः । उवाच तं स्मरन्निन्द्रो भयरोषसमन्वितः

sanatkumāra uvāca iti dūtavacaḥ śrutvā vismitastridaśādhipaḥ uvāca taṁ smarannindro bhayaroṣasamanvitaḥ

सनत्कुमार ने कहा — दूत के इस वचन को सुनकर विस्मित त्रिदशाधिप इन्द्र, अतीत का स्मरण करते हुए, भय और क्रोध से युक्त होकर उससे बोले।

श्लोक 31 (shiva.rudra.153.31)

अद्रयो मद्भयात् त्रस्ताः स्वकुक्षिस्था यतः कृताः । अन्येऽपि मद् द्विषस्तेन रक्षिता दितिजाः पुरा

adrayo madbhayāt trastāḥ svakukṣisthā yataḥ kṛtāḥ anye'pi mad dviṣastena rakṣitā ditijāḥ purā

मेरे भय से भयभीत होकर ही पर्वत उसके (सागर के) पेट में जा छिपे थे; तथा मेरे शत्रु अन्य दैत्य भी पूर्वकाल में उसी के द्वारा रक्षित हुए थे।

श्लोक 32 (shiva.rudra.153.32)

तस्मात्तद्रत्नजातं तु मया सर्वं हृतं किल । न तिष्ठति मम द्रोही सुखं सत्यं ब्रवीम्यहम्

tasmāttadratnajātaṁ tu mayā sarvaṁ hṛtaṁ kila na tiṣṭhati mama drohī sukhaṁ satyaṁ bravīmyaham

इसीलिए मैंने वह सम्पूर्ण रत्नराशि हर ली। मेरा शत्रु कभी सुखपूर्वक नहीं रहता — यह मैं सत्य कहता हूँ।

श्लोक 33 (shiva.rudra.153.33)

शङ्खोऽप्येवं पुरा दैत्यो मां द्विषन्सागरात्मजः । अभवन्मूढचित्तस्तु साधुसङ्गात्समुज्झितः

śaṅkho'pyevaṁ purā daityo māṁ dviṣansāgarātmajaḥ abhavanmūḍhacittastu sādhusaṅgātsamujjhitaḥ

इसी प्रकार पूर्वकाल में शंख नामक दैत्य, जो सागरपुत्र था और मुझसे द्वेष रखता था, मूर्खतावश सज्जनों की संगति से बहिष्कृत हो गया था।

श्लोक 34 (shiva.rudra.153.34)

ममानुजेन हरिणा निहतः स हि पापधीः । हिंसकः साधुसङ्घस्य पापिष्ठः सागरोदरे

mamānujena hariṇā nihataḥ sa hi pāpadhīḥ hiṁsakaḥ sādhusaṅghasya pāpiṣṭhaḥ sāgarodare

वह पापी बुद्धि वाला, सज्जन-समुदाय का हिंसक, अत्यन्त पापी, मेरे अनुज हरि द्वारा सागर के भीतर ही मार डाला गया था।

श्लोक 35 (shiva.rudra.153.35)

तद् गच्छ दूत शीघ्रं त्वं कथयस्वास्य तत्त्वतः । अब्धिपुत्रस्य सर्वं हि सिन्धोर्मन्थनकारणम्

tad gaccha dūta śīghraṁ tvaṁ kathayasvāsya tattvataḥ abdhiputrasya sarvaṁ hi sindhormanthanakāraṇam

अतः हे दूत! तुम शीघ्र जाओ और उस समुद्रपुत्र से समुद्र-मन्थन का सम्पूर्ण कारण यथार्थ रूप से कह दो।

श्लोक 36 (shiva.rudra.153.36)

सनत्कुमार उवाच । इत्थं विसर्जितो दूतो घस्मराख्यः सुबुद्धिमान् । तदेन्द्रेणागमत्तूर्णं यत्र वीरो जलन्धरः

sanatkumāra uvāca itthaṁ visarjito dūto ghasmarākhyaḥ subuddhimān tadendreṇāgamattūrṇaṁ yatra vīro jalandharaḥ

सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार इन्द्र द्वारा विदा किया गया वह बुद्धिमान् दूत घस्मर शीघ्र ही वहाँ आया, जहाँ वीर जलन्धर था।

श्लोक 37 (shiva.rudra.153.37)

तदिदं वचनं दैत्यराजो हि तेन धीमता । कथितो निखिलं शक्रप्रोक्तं दूतेन वै तदा

tadidaṁ vacanaṁ daityarājo hi tena dhīmatā kathito nikhilaṁ śakraproktaṁ dūtena vai tadā

तब उस बुद्धिमान् दूत ने दैत्यराज को शक्र द्वारा कहा गया वह सम्पूर्ण वचन कह सुनाया।

श्लोक 38 (shiva.rudra.153.38)

तन्निशम्य ततो दैत्यो रोषात्प्रस्फुरिताधरः । उद्योगमकरोत्तूर्णं सर्वदेवजिगीषया

tanniśamya tato daityo roṣātprasphuritādharaḥ udyogamakarottūrṇaṁ sarvadevajigīṣayā

यह सुनकर वह दैत्य क्रोध से काँपते होठों के साथ, समस्त देवताओं पर विजय पाने की इच्छा से शीघ्र ही युद्ध की तैयारी करने लगा।

श्लोक 39 (shiva.rudra.153.39)

तदोद्योगेऽसुरेन्द्रस्य दिग्भ्यः पातालतस्तथा । दितिजाः प्रत्यपद्यन्ते कोटिशः कोटिशस्तथा

tadodyoge'surendrasya digbhyaḥ pātālatastathā ditijāḥ pratyapadyante koṭiśaḥ koṭiśastathā

उस असुरेन्द्र की उस तैयारी में दिशाओं से तथा पाताल से भी करोड़ों-करोड़ों दितिपुत्र आ जुटे।

श्लोक 40 (shiva.rudra.153.40)

अथ शुम्भनिशुम्भाद्यैर्बलाधिपतिकोटिभिः । निर्जगाम महावीरः सिन्धुपुत्रः प्रतापवान्

atha śumbhaniśumbhādyairbalādhipatikoṭibhiḥ nirjagāma mahāvīraḥ sindhuputraḥ pratāpavān

तब शुम्भ, निशुम्भ आदि करोड़ों सेनापतियों के साथ वह महावीर, प्रतापी सिन्धुपुत्र प्रस्थान कर गया।

श्लोक 41 (shiva.rudra.153.41)

प्राप त्रिविष्टपं सद्यः सर्वसैन्यसमावृतः । दध्मौ शङ्खं जलधिजो नेदुर्वीराश्च सर्वतः

prāpa triviṣṭapaṁ sadyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ dadhmau śaṅkhaṁ jaladhijo nedurvīrāśca sarvataḥ

अपनी सम्पूर्ण सेना से घिरा हुआ वह शीघ्र ही त्रिविष्टप (स्वर्ग) पहुँच गया; उस समुद्रपुत्र ने शंख बजाया, तथा चारों ओर वीर गर्जना करने लगे।

श्लोक 42 (shiva.rudra.153.42)

गत्वा त्रिविष्टपं दैत्यो नन्दनाधिष्ठितोऽभवत् । सर्वसैन्यं समावृत्य कुर्वाणः सिंहवद्रवम्

gatvā triviṣṭapaṁ daityo nandanādhiṣṭhito'bhavat sarvasainyaṁ samāvṛtya kurvāṇaḥ siṁhavadravam

त्रिविष्टप पहुँचकर वह दैत्य समस्त सेना से घिरा हुआ, सिंह के समान गर्जना करता हुआ, नन्दनवन में जा डटा।

श्लोक 43 (shiva.rudra.153.43)

पुरमावृत्य तिष्ठत्तद् दृष्ट्वा सैन्यबलं महत् । निर्ययुस्त्वमरावत्या देवा युद्धाय दंशिताः

puramāvṛtya tiṣṭhattad dṛṣṭvā sainyabalaṁ mahat niryayustvamarāvatyā devā yuddhāya daṁśitāḥ

उसे नगर को घेरकर बैठा तथा उसकी विशाल सेना देखकर, देवगण कवच धारण करके युद्ध हेतु अमरावती से निकल पड़े।

श्लोक 44 (shiva.rudra.153.44)

ततः समभवद्युद्धं देवदानवसेनयोः । मुसलैः परिघैर्बाणैर्गदापरशुशक्तिभिः

tataḥ samabhavadyuddhaṁ devadānavasenayoḥ musalaiḥ parighairbāṇairgadāparaśuśaktibhiḥ

तब देव और दानव-सेनाओं के मध्य मूसल, परिघ, बाण, गदा, परशु तथा शक्ति आदि शस्त्रों से युद्ध होने लगा।

श्लोक 45 (shiva.rudra.153.45)

तेऽन्योऽन्यं समधावेतां जघ्नतुश्च परस्परम् । क्षणेनाभवतां सेने रुधिरौघपरिप्लुते

te'nyo'nyaṁ samadhāvetāṁ jaghnatuśca parasparam kṣaṇenābhavatāṁ sene rudhiraughapariplute

वे परस्पर एक-दूसरे पर टूट पड़े तथा एक-दूसरे का वध करने लगे; क्षणभर में दोनों सेनाएँ रक्त की धारा से आप्लावित हो गयीं।

श्लोक 46 (shiva.rudra.153.46)

पतितैः पात्यमानैश्च गजाश्वरथपत्तिभिः । व्यराजत रणे भूमिः सन्ध्याभ्रपटलैरिव

patitaiḥ pātyamānaiśca gajāśvarathapattibhiḥ vyarājata raṇe bhūmiḥ sandhyābhrapaṭalairiva

गिरे हुए तथा गिरते हुए हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकों से रणभूमि सन्ध्याकालीन मेघों के समान सुशोभित होने लगी।

श्लोक 47 (shiva.rudra.153.47)

तत्र युद्धे मृतान्दैत्यान्भार्गवस्तानजीवयत् । विद्ययामृतजीविन्या मन्त्रितैस्तोयबिन्दुभिः

tatra yuddhe mṛtāndaityānbhārgavastānajīvayat vidyayāmṛtajīvinyā mantritaistoyabindubhiḥ

उस युद्ध में मरे हुए दैत्यों को भार्गव ने मृत-संजीवनी विद्या से, मन्त्रपूत जलबिन्दुओं द्वारा पुनर्जीवित कर दिया।

श्लोक 48 (shiva.rudra.153.48)

देवानपि तथा युद्धे तत्राजीवयदङ्गिराः । दिव्यौषधैः समानीय द्रोणाद्रेः स पुनः पुनः

devānapi tathā yuddhe tatrājīvayadaṅgirāḥ divyauṣadhaiḥ samānīya droṇādreḥ sa punaḥ punaḥ

उसी प्रकार युद्ध में अंगिरा (बृहस्पति) भी देवताओं को पुनर्जीवित करने लगे, बार-बार द्रोणाचल से दिव्य औषधियाँ लाकर।

श्लोक 49 (shiva.rudra.153.49)

दृष्टवान्स तथा युद्धे पुनरेव समुत्थितान् । जलन्धरः क्रोधवशो भार्गवं वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭavānsa tathā yuddhe punareva samutthitān jalandharaḥ krodhavaśo bhārgavaṁ vākyamabravīt

युद्ध में उन्हें बार-बार पुनः उठते देखकर क्रोधवश जलन्धर ने भार्गव से यह वचन कहा।

श्लोक 50 (shiva.rudra.153.50)

जलन्धर उवाच । मया देवा हता युद्धे उत्तिष्ठन्ति कथं पुनः । त्वत्तः सञ्जीविनी विद्या नैवान्यत्रेति वै श्रुता

jalandhara uvāca mayā devā hatā yuddhe uttiṣṭhanti kathaṁ punaḥ tvattaḥ sañjīvinī vidyā naivānyatreti vai śrutā

जलन्धर ने कहा — मेरे द्वारा युद्ध में मारे गये देवगण पुनः कैसे उठ खड़े होते हैं? मैंने सुना है कि संजीवनी विद्या तुम्हारे अतिरिक्त अन्यत्र कहीं नहीं है।

श्लोक 51 (shiva.rudra.153.51)

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सिन्धुपुत्रस्य भार्गवः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा गुरुः शुक्रो जलन्धरम्

sanatkumāra uvāca ityākarṇya vacastasya sindhuputrasya bhārgavaḥ pratyuvāca prasannātmā guruḥ śukro jalandharam

सनत्कुमार ने कहा — सिन्धुपुत्र के इस वचन को सुनकर गुरु शुक्राचार्य ने प्रसन्नचित्त होकर जलन्धर को उत्तर दिया।

श्लोक 52 (shiva.rudra.153.52)

शुक्र उवाच । दिव्यौषधीः समानीय द्रोणाद्रेरङ्गिराः सुरान् । जीवयत्येष वै तात सत्यं जानीहि मे वचः

śukra uvāca divyauṣadhīḥ samānīya droṇādreraṅgirāḥ surān jīvayatyeṣa vai tāta satyaṁ jānīhi me vacaḥ

शुक्र ने कहा — हे तात! यह अंगिरा द्रोणाचल से दिव्य औषधियाँ लाकर ही देवताओं को जीवित करता है; मेरे इस वचन को सत्य जानो।

श्लोक 53 (shiva.rudra.153.53)

जयमिच्छसि चेत्तात शृणु मे वचनं शुभम् । ततः सोऽरं भुजाभ्यां त्वं द्रोणमब्धावुपाहर

jayamicchasi cettāta śṛṇu me vacanaṁ śubham tataḥ so'raṁ bhujābhyāṁ tvaṁ droṇamabdhāvupāhara

हे तात! यदि तुम विजय चाहते हो, तो मेरा यह शुभ वचन सुनो। तुम स्वयं ही अपनी दोनों भुजाओं से द्रोण पर्वत को समुद्र में डाल दो।

श्लोक 54 (shiva.rudra.153.54)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तः स तु दैत्येन्द्रो गुरुणा भार्गवेण ह । द्रुतं जगाम यत्रासावास्ते चैवाद्रिराट् च सः

sanatkumāra uvāca ityuktaḥ sa tu daityendro guruṇā bhārgaveṇa ha drutaṁ jagāma yatrāsāvāste caivādrirāṭ ca saḥ

सनत्कुमार ने कहा — गुरु भार्गव द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वह दैत्येन्द्र शीघ्र ही वहाँ गया, जहाँ वह पर्वतराज स्थित था।

श्लोक 55 (shiva.rudra.153.55)

भुजाभ्यां तरसा दैत्यो नीत्वा द्रोणं च तं तदा । प्राक्षिपत्सागरे तूर्णं चित्रं न हरतेजसि

bhujābhyāṁ tarasā daityo nītvā droṇaṁ ca taṁ tadā prākṣipatsāgare tūrṇaṁ citraṁ na haratejasi

उस दैत्य ने अपनी दोनों भुजाओं से वेगपूर्वक उस द्रोणाचल को उठाकर तत्काल ही समुद्र में फेंक दिया — यह हरि के तेज को देखते हुए कोई आश्चर्य की बात नहीं थी।

श्लोक 56 (shiva.rudra.153.56)

पुनरायान्महावीरस्सिन्धुपुत्रो महाहवम् । जघानास्त्रैश्च विविधैः सुरान्कृत्वा बलं महत्

punarāyānmahāvīrassindhuputro mahāhavam jaghānāstraiśca vividhaiḥ surānkṛtvā balaṁ mahat

वह महावीर सिन्धुपुत्र पुनः उस महासंग्राम में लौटकर, अपनी महती शक्ति लगाकर, विविध अस्त्रों से देवताओं का संहार करने लगा।

श्लोक 57 (shiva.rudra.153.57)

अथ देवान्हतान्दृष्ट्वा द्रोणाद्रिमगमद् गुरुः । तावत्तत्र गिरीद्रं तं न ददर्श सुरार्चितः

atha devānhatāndṛṣṭvā droṇādrimagamad guruḥ tāvattatra girīdraṁ taṁ na dadarśa surārcitaḥ

तब देवताओं को मरा हुआ देखकर गुरु द्रोणाचल की ओर गये; परन्तु देवपूजित वे वहाँ उस पर्वतराज को न देख सके।

श्लोक 58 (shiva.rudra.153.58)

ज्ञात्वा दैत्यहृतं द्रोणं धिषणो भयविह्वलः । आगत्य देवान्प्रोवाच जीवो व्याकुलमानसः

jñātvā daityahṛtaṁ droṇaṁ dhiṣaṇo bhayavihvalaḥ āgatya devānprovāca jīvo vyākulamānasaḥ

द्रोण पर्वत को दैत्य द्वारा हर लिया गया जानकर, भयाकुल जीव (बृहस्पति) व्याकुलचित्त होकर देवताओं के पास आकर बोले।

श्लोक 59 (shiva.rudra.153.59)

गुरुरुवाच । पलायध्वं सुराः सर्वे द्रोणो नास्ति गिरिर्महान् । ध्रुवं ध्वस्तश्च दैत्येन पाथोधितनयेन हि

gururuvāca palāyadhvaṁ surāḥ sarve droṇo nāsti girirmahān dhruvaṁ dhvastaśca daityena pāthodhitanayena hi

गुरु ने कहा — हे देवगण! सभी भाग जाओ। वह महान् पर्वत द्रोण अब नहीं रहा; निश्चय ही उस सागरपुत्र दैत्य द्वारा उसका विनाश कर दिया गया है।

श्लोक 60 (shiva.rudra.153.60)

जलन्धरो महादैत्यो नायं जेतुं क्षमो यतः । रुद्रांशसम्भवो ह्येष सर्वामरविमर्दनः

jalandharo mahādaityo nāyaṁ jetuṁ kṣamo yataḥ rudrāṁśasambhavo hyeṣa sarvāmaravimardanaḥ

यह महादैत्य जलन्धर जीता नहीं जा सकता, क्योंकि यह रुद्र के अंश से उत्पन्न है, तथा समस्त अमरों का मर्दन करने वाला है।

श्लोक 61 (shiva.rudra.153.61)

मया ज्ञातः प्रभावोऽस्य यथोत्पन्नः स्वयं सुराः । शिवापमानकृच्छक्रचेष्टितं स्मरताखिलम्

mayā jñātaḥ prabhāvo'sya yathotpannaḥ svayaṁ surāḥ śivāpamānakṛcchakraceṣṭitaṁ smaratākhilam

हे देवगण! मुझे इसका प्रभाव तथा यह स्वयं कैसे उत्पन्न हुआ, यह ज्ञात है। तुम सब शिव के अपमान का कारण बने शक्र के उस आचरण को स्मरण करो।

श्लोक 62 (shiva.rudra.153.62)

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा तद्वचनं देवाःसुराचार्यप्रकीर्तितम् । जयाशां त्यक्तवन्तस्ते भयविह्वलितास्तथा

sanatkumāra uvāca śrutvā tadvacanaṁ devāḥsurācāryaprakīrtitam jayāśāṁ tyaktavantaste bhayavihvalitāstathā

सनत्कुमार ने कहा — देवगुरु द्वारा कहे गये उस वचन को सुनकर देवताओं ने विजय की आशा त्याग दी और भय से व्याकुल हो गये।

श्लोक 63 (shiva.rudra.153.63)

दैत्यराजेन तेनातिहन्यमानाः समन्ततः । धैर्यं त्यक्त्वाऽपलायन्त दिशो दश सवासवाः

daityarājena tenātihanyamānāḥ samantataḥ dhairyaṁ tyaktvā'palāyanta diśo daśa savāsavāḥ

उस दैत्यराज द्वारा चारों ओर से अत्यन्त पीड़ित होकर, इन्द्र सहित वे धैर्य त्यागकर दसों दिशाओं में भाग गये।

श्लोक 64 (shiva.rudra.153.64)

देवान्विद्रावितान्दृष्ट्वा दैत्यः सागरनन्दनः । शङ्खभेरीजयरवैः प्रविवेशामरावतीम्

devānvidrāvitāndṛṣṭvā daityaḥ sāgaranandanaḥ śaṅkhabherījayaravaiḥ praviveśāmarāvatīm

देवताओं को भागते हुए देखकर सागरनन्दन दैत्य शंख, भेरी तथा जय-जयकार की ध्वनियों के साथ अमरावती में प्रविष्ट हुआ।

श्लोक 65 (shiva.rudra.153.65)

प्रविष्टे नगरीं दैत्ये देवाः शक्रपुरोगमाः । सुवर्णाद्रिगुहां प्राप्ता न्यवसन्दैत्यतापिताः

praviṣṭe nagarīṁ daitye devāḥ śakrapurogamāḥ suvarṇādriguhāṁ prāptā nyavasandaityatāpitāḥ

दैत्य के नगर में प्रवेश करने पर शक्र सहित देवगण, दैत्य द्वारा संतप्त होकर, सुवर्णाचल (मेरु) की गुफा में जा बसे।

श्लोक 66 (shiva.rudra.153.66)

तदैव सर्वेष्वसुरोऽधिकारे- ष्विन्द्रादिकानां विनिवेश्य सम्यक् । शुम्भादिकान्दैत्यवरान् पृथक्पृथक् स्वयं सुवर्णाद्रिगुहां व्यगान्मुने

tadaiva sarveṣvasuro'dhikāre- ṣvindrādikānāṁ viniveśya samyak śumbhādikāndaityavarān pṛthakpṛthak svayaṁ suvarṇādriguhāṁ vyagānmune

हे मुने! उसी समय उस असुर ने इन्द्र आदि के सभी अधिकारों पर शुम्भ आदि श्रेष्ठ दैत्यों को अलग-अलग भलीभाँति नियुक्त करके, स्वयं सुवर्णाचल की गुफा की ओर प्रस्थान किया।

अध्याय 152अध्याय-सूचीअध्याय 154