Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 158

सामान्य गण-असुर युद्ध वर्णन

अध्याय 157अध्याय-सूचीअध्याय 159

श्लोक 1 (shiva.rudra.158.1)

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ कथा ते श्राविताद्भुता । महाप्रभोः शङ्करस्य यत्र लीला च पावनी

vyāsa uvāca sanatkumāra sarvajña kathā te śrāvitādbhutā mahāprabhoḥ śaṅkarasya yatra līlā ca pāvanī

व्यास ने कहा — हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! आपने मुझे यह अद्भुत कथा सुनायी, जिसमें महाप्रभु शंकर की पावन लीला है।

श्लोक 2 (shiva.rudra.158.2)

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या कृपां कृत्वा ममोपरि । राहुर्मुक्तः कुत्र गतः पुरुषेण महामुने

idānīṁ brūhi suprītyā kṛpāṁ kṛtvā mamopari rāhurmuktaḥ kutra gataḥ puruṣeṇa mahāmune

हे महामुने! अब कृपापूर्वक प्रसन्नतापूर्वक मुझे बताइये कि उस पुरुष द्वारा छोड़ा गया राहु कहाँ गया।

श्लोक 3 (shiva.rudra.158.3)

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितमेधसः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः

sūta uvāca ityākarṇya vacastasya vyāsasyāmitamedhasaḥ pratyuvāca prasannātmā brahmaputro mahāmuniḥ

सूत ने कहा — अपार बुद्धि वाले व्यास के इन वचनों को सुनकर प्रसन्नचित्त ब्रह्मपुत्र महामुनि सनत्कुमार ने उत्तर दिया।

श्लोक 4 (shiva.rudra.158.4)

सनत्कुमार उवाच । राहुर्विमुक्तो यस्तेन सोऽपि तद्वर्वरस्थले । अतः स वर्वरो भूत इति भूमौ प्रथां गतः

sanatkumāra uvāca rāhurvimukto yastena so'pi tadvarvarasthale ataḥ sa varvaro bhūta iti bhūmau prathāṁ gataḥ

सनत्कुमार ने कहा — जिस स्थान पर राहु को छोड़ा गया, वह वर्वर-स्थल कहलाया; इसीलिए वह पृथ्वी पर 'वर्वर' नाम से प्रसिद्ध हुआ।

श्लोक 5 (shiva.rudra.158.5)

ततः स मन्यमानः स्वं पुनर्जनिमथानतः । गतगर्वो जगामाथ जलन्धरपुरं शनैः

tataḥ sa manyamānaḥ svaṁ punarjanimathānataḥ gatagarvo jagāmātha jalandharapuraṁ śanaiḥ

तब अपने को मानो पुनर्जन्म प्राप्त हुआ मानते हुए, नतमस्तक, निर्गर्व होकर वह धीरे-धीरे जलन्धरपुर की ओर चला।

श्लोक 6 (shiva.rudra.158.6)

जलन्धराय सोऽभ्येत्य सर्वमीशविचेष्टितम् । कथयामास तद्व्यासाद्व्यास दैत्येश्वराय वै

jalandharāya so'bhyetya sarvamīśaviceṣṭitam kathayāmāsa tadvyāsādvyāsa daityeśvarāya vai

हे व्यास! जलन्धर के पास पहुँचकर उसने ईश्वर द्वारा किये गये समस्त वृत्तान्त को विस्तारपूर्वक उस दैत्येश्वर को सुनाया।

श्लोक 7 (shiva.rudra.158.7)

जलन्धरस्तु तच्छ्रुत्वा कोपाकुलितविग्रहः । बभूव बलवान्सिन्धुपुत्रो दैत्येन्द्रसत्तमः

jalandharastu tacchrutvā kopākulitavigrahaḥ babhūva balavānsindhuputro daityendrasattamaḥ

यह सुनकर बलवान् सिन्धुपुत्र, दैत्येन्द्रसत्तम जलन्धर का शरीर क्रोध से आकुलित हो गया।

श्लोक 8 (shiva.rudra.158.8)

ततः कोपपराधीनमानसो दैत्यसत्तमः । उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह

tataḥ kopaparādhīnamānaso daityasattamaḥ udyogaṁ sarvasainyānāṁ daityānāmādideśa ha

तब क्रोध के अधीन मन वाले उस दैत्यसत्तम ने समस्त दैत्य-सेनाओं को कूच करने की आज्ञा दी।

श्लोक 9 (shiva.rudra.158.9)

जलन्धर उवाच । निर्गच्छन्त्वखिला दैत्याः कालनेमिमुखाः खलु । तथा शुम्भनिशुम्भाद्या वीराः स्वबलसंयुताः

jalandhara uvāca nirgacchantvakhilā daityāḥ kālanemimukhāḥ khalu tathā śumbhaniśumbhādyā vīrāḥ svabalasaṁyutāḥ

जलन्धर ने कहा — कालनेमि आदि समस्त दैत्य, तथा शुम्भ-निशुम्भ आदि वीर अपनी-अपनी सेनाओं सहित प्रस्थान करें।

श्लोक 10 (shiva.rudra.158.10)

कोटिर्वीरकुलोत्पन्नाः कम्बुवंश्याश्च दौर्हृदाः । कालकाः कालकेयाश्च मौर्या धौम्रास्तथैव च

koṭirvīrakulotpannāḥ kambuvaṁśyāśca daurhṛdāḥ kālakāḥ kālakeyāśca mauryā dhaumrāstathaiva ca

कोटि वीर-कुलों में उत्पन्न, कम्बुवंशी, दौर्हृद, कालक, कालकेय, मौर्य तथा धौम्र भी प्रस्थान करें।

श्लोक 11 (shiva.rudra.158.11)

इत्याज्ञाप्यासुरपतिः सिन्धुपुत्रः प्रतापवान् । निर्जगामाशु दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः

ityājñāpyāsurapatiḥ sindhuputraḥ pratāpavān nirjagāmāśu daityānāṁ koṭibhiḥ parivāritaḥ

इस प्रकार आज्ञा देकर वह प्रतापी असुरपति सिन्धुपुत्र दैत्यों की कोटियों से घिरा हुआ शीघ्र ही प्रस्थान कर गया।

श्लोक 12 (shiva.rudra.158.12)

ततस्तस्याग्रतः शुक्रो राहुश्छिन्नशिरोऽभवत् । मुकुटश्चापतद्भूमौ वेगात्प्रस्खलितस्तदा

tatastasyāgrataḥ śukro rāhuśchinnaśiro'bhavat mukuṭaścāpatadbhūmau vegātpraskhalitastadā

तब उसके आगे शुक्र (अशुभ ग्रह-योग) दिखायी दिया और राहु मानो शिरविहीन हो गया; उसका मुकुट भी वेग के कारण डगमगाकर भूमि पर गिर पड़ा।

श्लोक 13 (shiva.rudra.158.13)

व्यराजत नभः पूर्णं प्रावृषीव यथा घनैः । जाता अशकुना भूरि महानिद्राविसूचकाः

vyarājata nabhaḥ pūrṇaṁ prāvṛṣīva yathā ghanaiḥ jātā aśakunā bhūri mahānidrāvisūcakāḥ

आकाश ऐसे शोभित हुआ मानो वर्षा ऋतु में बादलों से भरा हो; अनेक अपशकुन उत्पन्न हुए जो महानिद्रा (मृत्यु) के सूचक थे।

श्लोक 14 (shiva.rudra.158.14)

तस्योद्योगं तथा दृष्ट्वा गीर्वाणास्ते सवासवाः । अलक्षितास्तदा जग्मुः कैलासं शङ्करालयम्

tasyodyogaṁ tathā dṛṣṭvā gīrvāṇāste savāsavāḥ alakṣitāstadā jagmuḥ kailāsaṁ śaṅkarālayam

उसके इस प्रस्थान को देखकर इन्द्र सहित वे देवगण उस समय अलक्षित होकर शंकर के धाम कैलास को गये।

श्लोक 15 (shiva.rudra.158.15)

तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सवासवाः । देवाः सर्वे नतस्कन्धाः करौ बद्ध्वा च तुष्टुवुः

tatra gatvā śivaṁ dṛṣṭvā supraṇamya savāsavāḥ devāḥ sarve nataskandhāḥ karau baddhvā ca tuṣṭuvuḥ

वहाँ जाकर शिव को देखकर, इन्द्र सहित समस्त देवगण भलीभाँति प्रणाम करके, नतस्कन्ध और हाथ जोड़कर स्तुति करने लगे।

श्लोक 16 (shiva.rudra.158.16)

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणाकर शङ्कर । नमस्तेऽस्तु महेशा न पाहि नः शरणागतान्

devā ūcuḥ devadeva mahādeva karuṇākara śaṅkara namaste'stu maheśā na pāhi naḥ śaraṇāgatān

देवताओं ने कहा — हे देवदेव महादेव! हे करुणाकर शंकर! हे महेश्वर! आपको नमस्कार है, हम शरणागतों की रक्षा कीजिये।

श्लोक 17 (shiva.rudra.158.17)

विह्वलाः वयमत्युग्रं जलन्धरकृतात्प्रभो । उपद्रवात्सदेवेन्द्राः स्थानभ्रष्टाः क्षितिस्थिताः

vihvalāḥ vayamatyugraṁ jalandharakṛtātprabho upadravātsadevendrāḥ sthānabhraṣṭāḥ kṣitisthitāḥ

हे प्रभो! जलन्धर द्वारा किये गये अत्यंत उग्र उपद्रव से हम इन्द्र सहित व्याकुल होकर अपने स्थान से भ्रष्ट हो पृथ्वी पर निवास कर रहे हैं।

श्लोक 18 (shiva.rudra.158.18)

न जानासि कथं स्वामिन्देवापत्तिमिमां प्रभो । तस्मान्नो रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम्

na jānāsi kathaṁ svāmindevāpattimimāṁ prabho tasmānno rakṣaṇārthāya jahi sāgaranandanam

हे स्वामिन्! हे प्रभो! आप देवताओं की इस विपत्ति को कैसे नहीं जानते? अतः हमारी रक्षा के लिए सागरनन्दन का वध कीजिये।

श्लोक 19 (shiva.rudra.158.19)

अस्माकं रक्षणार्थाय यत्पूर्वं गरुडध्वजः । नियोजितस्त्वया नाथ न क्षमः सोऽद्य रक्षितुम्

asmākaṁ rakṣaṇārthāya yatpūrvaṁ garuḍadhvajaḥ niyojitastvayā nātha na kṣamaḥ so'dya rakṣitum

हे नाथ! हमारी रक्षा के लिए आपने पहले जिन गरुड़ध्वज (विष्णु) को नियुक्त किया था, वे आज हमारी रक्षा करने में समर्थ नहीं हैं।

श्लोक 20 (shiva.rudra.158.20)

तदधीनो गृहे तस्य रमया सह तिष्ठति । वयं च तत्र तिष्ठामस्तदाज्ञावशगाः सुराः

tadadhīno gṛhe tasya ramayā saha tiṣṭhati vayaṁ ca tatra tiṣṭhāmastadājñāvaśagāḥ surāḥ

वे उसके अधीन होकर रमा (लक्ष्मी) सहित उसके घर में निवास कर रहे हैं; और हम देवगण भी वहीं उसकी आज्ञा के अधीन रह रहे हैं।

श्लोक 21 (shiva.rudra.158.21)

अलक्षिता वयं चात्रागताः शम्भो त्वदन्तिकम् । स आयाति त्वया कर्त्तुं रणं सिन्धुसुतो बली

alakṣitā vayaṁ cātrāgatāḥ śambho tvadantikam sa āyāti tvayā karttuṁ raṇaṁ sindhusuto balī

हे शम्भो! हम अलक्षित होकर आपके समीप यहाँ आये हैं; वह बलवान् सिन्धुसुत आपसे युद्ध करने के लिए आ रहा है।

श्लोक 22 (shiva.rudra.158.22)

अतः स्वामिन् रणे त्वं तमविलम्बं जलन्धरम् । हन्तुमर्हसि सर्वज्ञ पाहि नः शरणागतान्

ataḥ svāmin raṇe tvaṁ tamavilambaṁ jalandharam hantumarhasi sarvajña pāhi naḥ śaraṇāgatān

अतः हे स्वामिन्! हे सर्वज्ञ! आप युद्ध में उस जलन्धर का विना विलम्ब वध कीजिये और हम शरणागतों की रक्षा कीजिये।

श्लोक 23 (shiva.rudra.158.23)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा ते सुराः सर्वे प्रभुं नत्वा सवासवाः । पादौ निरीक्ष्य सन्तस्थुर्महेशस्य विनम्रकाः

sanatkumāra uvāca ityuktvā te surāḥ sarve prabhuṁ natvā savāsavāḥ pādau nirīkṣya santasthurmaheśasya vinamrakāḥ

सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार कहकर इन्द्र सहित समस्त देवगण प्रभु को प्रणाम करके, विनम्र होकर महेश के चरणों को निहारते हुए खड़े रहे।

श्लोक 24 (shiva.rudra.158.24)

इति देववचः श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः । द्रुतं विष्णुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्

iti devavacaḥ śrutvā prahasya vṛṣabhadhvajaḥ drutaṁ viṣṇuṁ samāhūya vacanaṁ cedamabravīt

देवताओं के इन वचनों को सुनकर वृषभध्वज (शिव) मुस्कुराकर, शीघ्र ही विष्णु को बुलाकर यह वचन बोले।

श्लोक 25 (shiva.rudra.158.25)

ईश्वर उवाच । हृषीकेश महाविष्णो देवाश्चात्र समागताः । जलन्धरकृतापीडाः शरणं मेऽतिविह्वलाः

īśvara uvāca hṛṣīkeśa mahāviṣṇo devāścātra samāgatāḥ jalandharakṛtāpīḍāḥ śaraṇaṁ me'tivihvalāḥ

ईश्वर ने कहा — हे हृषीकेश! हे महाविष्णो! जलन्धर द्वारा पीड़ित, अत्यंत व्याकुल देवगण यहाँ मेरी शरण में आये हैं।

श्लोक 26 (shiva.rudra.158.26)

जलन्धरः कथं विष्णो सङ्गरे न हतस्त्वया । तद् गृहं चापि यातोऽसि त्यक्त्वा वैकुण्ठमात्मनः

jalandharaḥ kathaṁ viṣṇo saṅgare na hatastvayā tad gṛhaṁ cāpi yāto'si tyaktvā vaikuṇṭhamātmanaḥ

हे विष्णो! जलन्धर का संग्राम में तुमने वध क्यों नहीं किया, और अपने वैकुण्ठ को त्यागकर उसके घर क्यों चले गये?

श्लोक 27 (shiva.rudra.158.27)

मया नियोजितस्त्वं हि साधुसंरक्षणाय च । निग्रहाय खलानां च स्वतन्त्रेण विहारिणा

mayā niyojitastvaṁ hi sādhusaṁrakṣaṇāya ca nigrahāya khalānāṁ ca svatantreṇa vihāriṇā

मैंने स्वतन्त्र लीला से तुम्हें साधुओं की रक्षा और दुष्टों के निग्रह के लिए नियुक्त किया था।

श्लोक 28 (shiva.rudra.158.28)

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं गरुडध्वजः । प्रत्युवाच विनीतात्मा नतकः साञ्जलिर्हरिः

sanatkumāra uvāca ityākarṇya maheśasya vacanaṁ garuḍadhvajaḥ pratyuvāca vinītātmā natakaḥ sāñjalirhariḥ

सनत्कुमार ने कहा — महेश के इन वचनों को सुनकर गरुड़ध्वज हरि विनम्रतापूर्वक झुककर, हाथ जोड़कर उत्तर देने लगे।

श्लोक 29 (shiva.rudra.158.29)

विष्णुरुवाच । तवांशसम्भवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः । मया न निहतः सङ्ख्ये त्वमेनं जहि दानवम्

viṣṇuruvāca tavāṁśasambhavatvācca bhrātṛtvācca tathā śriyaḥ mayā na nihataḥ saṅkhye tvamenaṁ jahi dānavam

विष्णु ने कहा — वह आपके अंश से उत्पन्न होने के कारण, भ्रातृत्व के कारण, तथा श्री (लक्ष्मी) के कारण मैंने युद्ध में उसका वध नहीं किया; आप ही इस दानव का वध कीजिये।

श्लोक 30 (shiva.rudra.158.30)

महाबलो महावीरोऽजेयस्सर्वदिवौकसाम् । अन्येषां चापि देवेश सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम्

mahābalo mahāvīro'jeyassarvadivaukasām anyeṣāṁ cāpi deveśa satyametad bravīmyaham

हे देवेश! वह अत्यंत बलशाली, महावीर, समस्त देवताओं तथा अन्यों के लिए भी अजेय है; यह मैं सत्य कहता हूँ।

श्लोक 31 (shiva.rudra.158.31)

मया कृतो रणस्तेन चिरं देवान्वितेन वै । मदुपायो न प्रवृत्तस्तस्मिन्दानवपुङ्गवे

mayā kṛto raṇastena ciraṁ devānvitena vai madupāyo na pravṛttastasmindānavapuṅgave

मैंने देवताओं सहित उसके साथ दीर्घकाल तक युद्ध किया, किन्तु उस दानवश्रेष्ठ के विरुद्ध मेरा कोई उपाय सफल नहीं हुआ।

श्लोक 32 (shiva.rudra.158.32)

तत्पराक्रमतस्तुष्टो वरं ब्रूहीत्यहं खलु । इति मद्वचनं श्रुत्वा स वव्रे वरमुत्तमम्

tatparākramatastuṣṭo varaṁ brūhītyahaṁ khalu iti madvacanaṁ śrutvā sa vavre varamuttamam

उसके पराक्रम से प्रसन्न होकर मैंने उससे कहा, 'वर माँगो।' मेरे इस वचन को सुनकर उसने यह उत्तम वर माँगा।

श्लोक 33 (shiva.rudra.158.33)

मद्भगिन्या मया सार्द्धं मद्गेहे ससुरो वस । मदधीनो महाविष्णो इत्यहं तद्गृहं गतः

madbhaginyā mayā sārddhaṁ madgehe sasuro vasa madadhīno mahāviṣṇo ityahaṁ tadgṛhaṁ gataḥ

'मेरी बहन के साथ, देवताओं सहित, मेरे घर में, मेरे अधीन होकर निवास करो, हे महाविष्णो।' इस प्रकार मैं उसके घर चला गया।

श्लोक 34 (shiva.rudra.158.34)

सनत्कुमार उवाच । इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा शकरः स महेश्वरः । विहस्योवाच सुप्रीतः सदयो भक्तवत्सलः

sanatkumāra uvāca iti viṣṇorvacaḥ śrutvā śakaraḥ sa maheśvaraḥ vihasyovāca suprītaḥ sadayo bhaktavatsalaḥ

सनत्कुमार ने कहा — विष्णु के इन वचनों को सुनकर, दयालु भक्तवत्सल महेश्वर शंकर मुस्कुराकर प्रसन्नतापूर्वक बोले।

श्लोक 35 (shiva.rudra.158.35)

महेश्वर उवाच । हे विष्णो सुरवर्य त्वं शृणु मद्वाक्यमादरात् । जलन्धरं महादैत्यं हनिष्यामि न संशयः

maheśvara uvāca he viṣṇo suravarya tvaṁ śṛṇu madvākyamādarāt jalandharaṁ mahādaityaṁ haniṣyāmi na saṁśayaḥ

महेश्वर ने कहा — हे सुरवर्य विष्णो! तुम आदरपूर्वक मेरा वचन सुनो; मैं महादैत्य जलन्धर का वध करूँगा, इसमें कोई संशय नहीं।

श्लोक 36 (shiva.rudra.158.36)

स्वस्थानं गच्छ निर्भीतो देवा गच्छन्त्वपि ध्रुवम् । निर्भया वीतसन्देहा हतं मत्वाऽसुराधिपम्

svasthānaṁ gaccha nirbhīto devā gacchantvapi dhruvam nirbhayā vītasandehā hataṁ matvā'surādhipam

तुम निर्भय होकर अपने स्थान को जाओ; देवगण भी निःसंशय, निर्भय होकर, उस असुराधिप को मरा हुआ मानकर अवश्य चले जायें।

श्लोक 37 (shiva.rudra.158.37)

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं स रमापतिः । सनिर्जरो जगामाशु स्वस्थानं गतसंशयः

sanatkumāra uvāca iti śrutvā maheśasya vacanaṁ sa ramāpatiḥ sanirjaro jagāmāśu svasthānaṁ gatasaṁśayaḥ

सनत्कुमार ने कहा — महेश के इन वचनों को सुनकर रमापति विष्णु देवताओं सहित निःसंशय होकर शीघ्र ही अपने स्थान को चले गये।

श्लोक 38 (shiva.rudra.158.38)

एतस्मिन्नन्तरे व्यास स दैत्येन्द्रोऽतिविक्रमः । सन्नद्धैरसुरैस्सार्द्धं शैलप्रान्तं ययौ बली

etasminnantare vyāsa sa daityendro'tivikramaḥ sannaddhairasuraissārddhaṁ śailaprāntaṁ yayau balī

हे व्यास! इसी बीच वह अत्यंत पराक्रमी बलवान् दैत्येन्द्र सन्नद्ध असुरों सहित पर्वत के समीप पहुँचा।

श्लोक 39 (shiva.rudra.158.39)

कैलासमवरुध्याथ महत्या सेनया युतः । सन्तस्थौ कालसङ्काशः कुर्वन्सिंहरवं महान्

kailāsamavarudhyātha mahatyā senayā yutaḥ santasthau kālasaṅkāśaḥ kurvansiṁharavaṁ mahān

वह कैलास को घेरकर विशाल सेना सहित, काल के समान, महान सिंहनाद करता हुआ वहीं खड़ा हो गया।

श्लोक 40 (shiva.rudra.158.40)

अथ कोलाहलं श्रुत्वा दैत्यनादसमुद्भवम् । चुक्रोधातिमहेशानो महालीलः खलान्तकः

atha kolāhalaṁ śrutvā daityanādasamudbhavam cukrodhātimaheśāno mahālīlaḥ khalāntakaḥ

तब दैत्यों के कोलाहल से उत्पन्न महान् शोर को सुनकर महालीला वाले, दुष्टों के संहारक महेश अत्यंत क्रोधित हुए।

श्लोक 41 (shiva.rudra.158.41)

समादिदेश सङ्ख्याय स्वगणान्स महाबलान् । नन्द्यादिकान्महादेवो महोतिः कौतुकी हरः

samādideśa saṅkhyāya svagaṇānsa mahābalān nandyādikānmahādevo mahotiḥ kautukī haraḥ

महान् कर्मों वाले, कौतुकी हर महादेव ने नन्दी आदि अपने महाबली गणों को गिनकर आज्ञा दी।

श्लोक 42 (shiva.rudra.158.42)

नन्दीभमुखसेनानीमुखास्सर्वे शिवाज्ञया । गणाश्च समनह्यन्त युद्धायातित्वरान्विताः

nandībhamukhasenānīmukhāssarve śivājñayā gaṇāśca samanahyanta yuddhāyātitvarānvitāḥ

नन्दी और भृंगी आदि सेनापतियों तथा समस्त गणों ने शिव की आज्ञा से अत्यंत शीघ्रतापूर्वक युद्ध के लिए शस्त्र धारण किये।

श्लोक 43 (shiva.rudra.158.43)

अवतेरुर्गणाः सर्वे कैलासात्क्रोधदुर्मदाः । वल्गन्तो रणशब्दांश्च महावीरा रणाय हि

avaterurgaṇāḥ sarve kailāsātkrodhadurmadāḥ valganto raṇaśabdāṁśca mahāvīrā raṇāya hi

क्रोध से उन्मत्त सभी गण, वे महावीर, युद्ध के लिए रणघोष करते हुए कैलास से उतर आये।

श्लोक 44 (shiva.rudra.158.44)

ततः समभवद्युद्धं कैलासोपत्यकासु वै । प्रमथाधिपदैत्यानां घोरं शस्त्रास्त्रसङ्कुलम्

tataḥ samabhavadyuddhaṁ kailāsopatyakāsu vai pramathādhipadaityānāṁ ghoraṁ śastrāstrasaṅkulam

तब कैलास की तलहटी में प्रमथाधिपों और दैत्यों के बीच शस्त्र-अस्त्रों से भरा घोर युद्ध छिड़ गया।

श्लोक 45 (shiva.rudra.158.45)

भेरीमृदङ्गशङ्खौघैर्निःस्वानैर्वीरहर्षणैः । गजाश्वरथशब्दैश्च नादिता भूर्व्यकम्पत

bherīmṛdaṅgaśaṅkhaughairniḥsvānairvīraharṣaṇaiḥ gajāśvarathaśabdaiśca nāditā bhūrvyakampata

भेरी, मृदंग और शंखों की ध्वनियों से, वीरों को उल्लसित करने वाले नादों से, तथा हाथी-घोड़े-रथों के शब्दों से गूँजती हुई पृथ्वी काँप उठी।

श्लोक 46 (shiva.rudra.158.46)

शक्तितोमरबाणौघैर्मुसलैः पाशपट्टिशैः । व्यराजत नभः पूर्णं मुक्ताभिरिव संवृतम्

śaktitomarabāṇaughairmusalaiḥ pāśapaṭṭiśaiḥ vyarājata nabhaḥ pūrṇaṁ muktābhiriva saṁvṛtam

शक्ति, तोमर, बाणों के समूहों, मूसलों, पाशों तथा पट्टिशों से भरा हुआ आकाश मानो मोतियों से आच्छादित होकर सुशोभित हो रहा था।

श्लोक 47 (shiva.rudra.158.47)

निहतैरिव नागाश्वैः पत्तिभिर्भूर्व्यराजत । वज्राहतैः पर्वतेन्द्रैः पूर्वमासीत्सुसंवृता

nihatairiva nāgāśvaiḥ pattibhirbhūrvyarājata vajrāhataiḥ parvatendraiḥ pūrvamāsītsusaṁvṛtā

मारे गये हाथियों, घोड़ों तथा पैदल सैनिकों से आच्छादित पृथ्वी वैसे ही सुशोभित हो रही थी जैसे पूर्वकाल में वज्र से आहत पर्वतों से आच्छादित हुई थी।

श्लोक 48 (shiva.rudra.158.48)

प्रमथाहतदैत्यौघैर्दैत्याहतगणैस्तथा । वसासृङ्मांसपङ्काढ्या भूरगम्याभवत्तदा

pramathāhatadaityaughairdaityāhatagaṇaistathā vasāsṛṅmāṁsapaṅkāḍhyā bhūragamyābhavattadā

प्रमथों द्वारा मारे गये दैत्यसमूहों और दैत्यों द्वारा मारे गये गणों से, चर्बी-रक्त-मांस के कीचड़ से भरी हुई पृथ्वी उस समय अगम्य हो गयी।

श्लोक 49 (shiva.rudra.158.49)

प्रमथाहतदैत्यौघान्भार्गवः समजीवयत् । युद्धे पुनः पुनश्चैव मृतसञ्जीवनी बलात्

pramathāhatadaityaughānbhārgavaḥ samajīvayat yuddhe punaḥ punaścaiva mṛtasañjīvanī balāt

प्रमथों द्वारा मारे गये दैत्यसमूहों को भार्गव (शुक्राचार्य) मृतसंजीवनी विद्या के बल से युद्ध में बार-बार जीवित कर देते थे।

श्लोक 50 (shiva.rudra.158.50)

दृष्ट्वा व्याकुलितांस्तांस्तु गणाः सर्वे भयार्दिताः । शशंसुर्देवदेवाय सर्वे शुक्रविचेष्टितम्

dṛṣṭvā vyākulitāṁstāṁstu gaṇāḥ sarve bhayārditāḥ śaśaṁsurdevadevāya sarve śukraviceṣṭitam

उन दैत्यों को बार-बार जीवित होते देखकर भयभीत समस्त गणों ने देवदेव को शुक्राचार्य के इस कृत्य की सूचना दी।

श्लोक 51 (shiva.rudra.158.51)

तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रश्चकार क्रोधमुल्बणम् । भयङ्करोऽतिरौद्रश्च बभूव प्रज्वलन्दिशः

tacchrutvā bhagavān rudraścakāra krodhamulbaṇam bhayaṅkaro'tiraudraśca babhūva prajvalandiśaḥ

यह सुनकर भगवान् रुद्र को अत्यंत क्रोध हुआ; वे भयंकर, अतिरौद्र होकर दिशाओं को प्रज्वलित करते हुए प्रकट हुए।

श्लोक 52 (shiva.rudra.158.52)

अथ रुद्रमुखात्कृत्या बभूवातीव भीषणा । तालजङ्घा दरीवक्त्रा स्तनापीडितभूरुहा

atha rudramukhātkṛtyā babhūvātīva bhīṣaṇā tālajaṅghā darīvaktrā stanāpīḍitabhūruhā

तब रुद्र के मुख से एक अत्यंत भीषण कृत्या उत्पन्न हुई, जिसकी जंघाएँ ताड़ के समान, मुख गुफा के समान, और स्तन वृक्षों को कुचल देने वाले थे।

श्लोक 53 (shiva.rudra.158.53)

सा युद्धभूमिं तरसा ससाद मुनिसत्तम । विचचार महाभीमा भक्षयन्ती महासुरान्

sā yuddhabhūmiṁ tarasā sasāda munisattama vicacāra mahābhīmā bhakṣayantī mahāsurān

हे मुनिसत्तम! वह वेगपूर्वक युद्धभूमि में जा पहुँची और महाभीमा वह महाअसुरों को भक्षण करती हुई विचरण करने लगी।

श्लोक 54 (shiva.rudra.158.54)

अथ सा रणमध्ये हि जगाम गतभीर्द्रुतम् । यत्रास्ते संवृतो दैत्यवरेन्द्रैस्स हि भार्गवः

atha sā raṇamadhye hi jagāma gatabhīrdrutam yatrāste saṁvṛto daityavarendraissa hi bhārgavaḥ

तब निर्भय होकर वह वेगपूर्वक रणभूमि के मध्य में, जहाँ भार्गव दैत्यश्रेष्ठों से घिरे हुए थे, वहाँ पहुँची।

श्लोक 55 (shiva.rudra.158.55)

स्वतेजसा नभो व्याप्य भूमिं कृत्वा च सा मुने । भार्गवं स्वभगे धृत्वा जगामान्तर्हिता नभः

svatejasā nabho vyāpya bhūmiṁ kṛtvā ca sā mune bhārgavaṁ svabhage dhṛtvā jagāmāntarhitā nabhaḥ

हे मुने! अपने तेज से आकाश को व्याप्त कर और पृथ्वी को अंधकारमय करके, उसने भार्गव को अपने में समेट लिया और अन्तर्हित होकर आकाश में चली गयी।

श्लोक 56 (shiva.rudra.158.56)

विधृतं भार्गवं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यगणास्तथा । प्रम्लानवदना युद्धान्निर्जग्मुर्युद्धदुर्मदाः

vidhṛtaṁ bhārgavaṁ dṛṣṭvā daityasainyagaṇāstathā pramlānavadanā yuddhānnirjagmuryuddhadurmadāḥ

भार्गव को इस प्रकार पकड़ा गया देखकर, युद्ध में उन्मत्त रहे दैत्य सैन्यगण भी म्लान मुख होकर युद्ध से हट गये।

श्लोक 57 (shiva.rudra.158.57)

अथोऽभज्यत दैत्यानां सेना गणभयार्दिता । वायुवेगहता यद्वत्प्रकीर्णा तृणसंहतिः

atho'bhajyata daityānāṁ senā gaṇabhayārditā vāyuvegahatā yadvatprakīrṇā tṛṇasaṁhatiḥ

तब गणों के भय से आतंकित दैत्यों की सेना उसी प्रकार तितर-बितर हो गयी, जैसे वायु के वेग से तिनकों का ढेर बिखर जाता है।

श्लोक 58 (shiva.rudra.158.58)

भग्नां गणभयाद्दैत्यसेनां दृष्ट्वातिमर्षिताः । निशुम्भशुम्भौ सेनान्यौ कालनेमिश्च चुक्रुधुः

bhagnāṁ gaṇabhayāddaityasenāṁ dṛṣṭvātimarṣitāḥ niśumbhaśumbhau senānyau kālanemiśca cukrudhuḥ

गणों के भय से भग्न हुई दैत्यसेना को देखकर अत्यंत क्रुद्ध सेनापति निशुम्भ, शुम्भ तथा कालनेमि क्रोधित हो उठे।

श्लोक 59 (shiva.rudra.158.59)

त्रयस्ते वारयामासुर्गणसेनां महाबलाः । मुञ्चन्तः शरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकाः

trayaste vārayāmāsurgaṇasenāṁ mahābalāḥ muñcantaḥ śaravarṣāṇi prāvṛṣīva balāhakāḥ

उन तीनों महाबलियों ने वर्षा ऋतु के मेघों की भाँति बाणों की वर्षा करते हुए गणसेना को रोक दिया।

श्लोक 60 (shiva.rudra.158.60)

ततो दैत्यशरौघास्ते शलभानामिव व्रजाः । रुरुधुः खं दिशः सर्वा गणसेनामकम्पयन्

tato daityaśaraughāste śalabhānāmiva vrajāḥ rurudhuḥ khaṁ diśaḥ sarvā gaṇasenāmakampayan

तब दैत्यों के बाण-समूह टिड्डियों के झुंड के समान आकाश और समस्त दिशाओं को अवरुद्ध करते हुए गणसेना को कंपित करने लगे।

श्लोक 61 (shiva.rudra.158.61)

गणाः शरशतैर्भिन्ना रुधिरासारवर्षिणः । वसन्तकिंशुकाभासा न प्राजानन्हि किञ्चन

gaṇāḥ śaraśatairbhinnā rudhirāsāravarṣiṇaḥ vasantakiṁśukābhāsā na prājānanhi kiñcana

सैकड़ों बाणों से बिंधे हुए, रक्त की धारा बहाते, वसन्त के किंशुक पुष्पों के समान दिखने वाले गण कुछ भी समझ नहीं पा रहे थे।

श्लोक 62 (shiva.rudra.158.62)

ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नन्द्यादिलम्बोदरकार्त्तिकेयाः । त्वरान्विता दैत्यवरान्प्रसह्य निवारयामासुरमर्षणास्ते

tataḥ prabhagnaṁ svabalaṁ vilokya nandyādilambodarakārttikeyāḥ tvarānvitā daityavarānprasahya nivārayāmāsuramarṣaṇāste

तब अपनी सेना को भग्न होते देखकर नन्दी, लम्बोदर (गणेश) और कार्तिकेय, अत्यंत क्रोध से भरे हुए, शीघ्रतापूर्वक उन दैत्यश्रेष्ठों को बलपूर्वक रोकने लगे।

अध्याय 157अध्याय-सूचीअध्याय 159