रुद्र संहिता · अध्याय 159
विशेष युद्ध वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.159.1)
सनत्कुमार उवाच । ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् । अमर्षादभ्यधावन्त द्वन्द्वयुद्धाय दानवाः
sanatkumāra uvāca te gaṇādhipatīndṛṣṭvā nandībhamukhaṣaṇmukhān amarṣādabhyadhāvanta dvandvayuddhāya dānavāḥ
सनत्कुमार ने कहा — नन्दी, गजमुख (गणेश) और षण्मुख (कार्तिकेय) आदि गणाधिपतियों को देखकर दानव क्रोधवश द्वन्द्वयुद्ध के लिए दौड़ पड़े।
श्लोक 2 (shiva.rudra.159.2)
नन्दिनं कालनेमिश्च शुम्भो लम्बोदरं तथा । निशुम्भः षण्मुखं देवमभ्यधावत शङ्कितः
nandinaṁ kālanemiśca śumbho lambodaraṁ tathā niśumbhaḥ ṣaṇmukhaṁ devamabhyadhāvata śaṅkitaḥ
कालनेमि नन्दी की ओर, शुम्भ लम्बोदर की ओर, और निशुम्भ आशंकित होकर षण्मुख देव की ओर दौड़ा।
श्लोक 3 (shiva.rudra.159.3)
निशुम्भः कार्तिकेयस्य मयूरं पञ्चभिः शरैः । हृदि विव्याध वेगेन मूर्छितः स पपात ह
niśumbhaḥ kārtikeyasya mayūraṁ pañcabhiḥ śaraiḥ hṛdi vivyādha vegena mūrchitaḥ sa papāta ha
निशुम्भ ने पाँच बाणों से कार्तिकेय के मयूर के हृदय में वेगपूर्वक प्रहार किया; वह मूर्छित होकर गिर पड़ा।
श्लोक 4 (shiva.rudra.159.4)
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पञ्चभिरेव च । विव्याध स्यन्दने तस्य हयान्यन्तारमेव च
tataḥ śaktidharaḥ kruddho bāṇaiḥ pañcabhireva ca vivyādha syandane tasya hayānyantārameva ca
तब शक्तिधारी कार्तिकेय ने क्रोधित होकर पाँच अन्य बाणों से उसके रथ के घोड़ों तथा सारथी को भी बींध डाला।
श्लोक 5 (shiva.rudra.159.5)
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुम्भं देववैरिणम् । जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः
śareṇānyena tīkṣṇena niśumbhaṁ devavairiṇam jaghāna tarasā vīro jagarja raṇadurmadaḥ
एक अन्य तीक्ष्ण बाण से रणदुर्मद वीर कार्तिकेय ने वेगपूर्वक देववैरी निशुम्भ पर प्रहार किया और गर्जना की।
श्लोक 6 (shiva.rudra.159.6)
असुरोऽपि निशुम्भाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् । जघान कार्तिकेयं तं गर्जन्तं स्वेषुणा रणे
asuro'pi niśumbhākhyo mahāvīro'tivīryavān jaghāna kārtikeyaṁ taṁ garjantaṁ sveṣuṇā raṇe
निशुम्भ नामक वह अत्यंत पराक्रमी महावीर असुर भी युद्ध में गर्जन करते हुए कार्तिकेय पर अपने बाण से प्रहार करने लगा।
श्लोक 7 (shiva.rudra.159.7)
ततः शक्तिं कार्तिकेयो यावज्जग्राह रोषतः । तावन्निशुम्भो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्
tataḥ śaktiṁ kārtikeyo yāvajjagrāha roṣataḥ tāvanniśumbho vegena svaśaktyā tamapātayat
तभी कार्तिकेय ने क्रोधवश अपनी शक्ति उठायी ही थी कि निशुम्भ ने वेगपूर्वक अपनी शक्ति से उसे गिरा दिया।
श्लोक 8 (shiva.rudra.159.8)
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुम्भयोः । आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः
evaṁ babhūva tatraiva kārtikeyaniśumbhayoḥ āhavo hi mahānvyāsa vīraśabdaṁ pragarjatoḥ
हे व्यास! इस प्रकार वहीं कार्तिकेय और निशुम्भ के बीच वीर-गर्जना करते हुए एक महान युद्ध हुआ।
श्लोक 9 (shiva.rudra.159.9)
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत । सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत्
tato nandīśvaro bāṇaiḥ kālanemimavidhyata saptabhiśca hayānketuṁ rathaṁ sārathimācchinat
तब नन्दीश्वर ने बाणों से कालनेमि को बींधा, और सात बाणों से उसके घोड़ों, ध्वजा, रथ तथा सारथी को भी काट डाला।
श्लोक 10 (shiva.rudra.159.10)
कालनेमिश्च सङ्क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद नन्दिनः । स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैः शिलीमुखैः
kālanemiśca saṅkruddho dhanuściccheda nandinaḥ svaśarāsananirmuktairmahātīkṣṇaiḥ śilīmukhaiḥ
अत्यंत क्रुद्ध कालनेमि ने अपने धनुष से छोड़े गये महातीक्ष्ण बाणों से नन्दी के धनुष को काट डाला।
श्लोक 11 (shiva.rudra.159.11)
अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् । तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद् दृढम्
atha nandīśvaro vīraḥ kālanemiṁ mahāsuram tamapāsya ca śūlena vakṣasyabhyahanad dṛḍham
तब वीर नन्दीश्वर ने उस टूटे धनुष को त्यागकर त्रिशूल से महासुर कालनेमि की छाती पर दृढ़ प्रहार किया।
श्लोक 12 (shiva.rudra.159.12)
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः । अद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्
sa śūlabhinnahṛdayo hatāśvo hatasārathiḥ adreḥ śikharamutpāṭya nandinaṁ samatāḍayat
शूल से हृदय बिंधने पर भी, घोड़े और सारथी के मारे जाने पर भी, उसने पर्वत का एक शिखर उखाड़कर नन्दी पर प्रहार किया।
श्लोक 13 (shiva.rudra.159.13)
अथ शुम्भो गणेशश्च रथमूषक वाहनौ । युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्
atha śumbho gaṇeśaśca rathamūṣaka vāhanau yudhyamānau śaravrātaiḥ parasparamavidhyatām
तब रथ और मूषक पर सवार शुम्भ तथा गणेश युद्ध करते हुए बाणों की झड़ी से परस्पर एक-दूसरे को बींधने लगे।
श्लोक 14 (shiva.rudra.159.14)
गणेशस्तु तदा शुम्भं हृदि विव्याध पत्रिणा । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले
gaṇeśastu tadā śumbhaṁ hṛdi vivyādha patriṇā sārathiṁ ca tribhirbāṇaiḥ pātayāmāsa bhūtale
गणेश ने तब एक पंख वाले बाण से शुम्भ की छाती बींध दी और तीन बाणों से उसके सारथी को भूमि पर गिरा दिया।
श्लोक 15 (shiva.rudra.159.15)
ततोऽतिक्रुद्धः शुम्भोऽपि बाणवृष्ट्या गणाधिपम् । मूषकं च त्रिभिर्विध्वा ननाद जलदस्वनः
tato'tikruddhaḥ śumbho'pi bāṇavṛṣṭyā gaṇādhipam mūṣakaṁ ca tribhirvidhvā nanāda jaladasvanaḥ
तब अत्यंत क्रुद्ध शुम्भ ने बाणों की वर्षा से गणाधिप को और तीन बाणों से उसके मूषक को भी बींध दिया, और मेघ के समान गर्जना की।
श्लोक 16 (shiva.rudra.159.16)
मूषकः शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः । लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि
mūṣakaḥ śarabhinnāṅgaścacāla dṛḍhavedanaḥ lambodaraśca patitaḥ padātirabhavatsa hi
बाणों से बिंधे अंगों वाला, अत्यंत पीड़ित मूषक डगमगा गया, और गिर पड़ने पर लम्बोदर पैदल हो गये।
श्लोक 17 (shiva.rudra.159.17)
ततो लम्बोदरः शुम्भं हत्वा परशुना हृदि । अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः
tato lambodaraḥ śumbhaṁ hatvā paraśunā hṛdi apātayattadā bhūmau mūṣakaṁ cāruroha saḥ
तब लम्बोदर ने परशु से शुम्भ की छाती पर प्रहार करके उसे भूमि पर गिरा दिया और पुनः अपने मूषक पर आरूढ़ हो गये।
श्लोक 18 (shiva.rudra.159.18)
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः । प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम्
samarāyodyataścābhūtpunargajamukho vibhuḥ prahasya jaghnatuḥ krodhāttotreṇaiva mahādvipam
तब वह गजमुख विभु पुनः युद्ध के लिए उद्यत हुए; मुस्कुराते हुए उन दोनों ने क्रोधवश उस महागज को मात्र अंकुश से ही प्रहार किया।
श्लोक 19 (shiva.rudra.159.19)
कालनेमिर्निशुम्भश्च ह्युभौ लम्बोदरं शरैः । युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम्
kālanemirniśumbhaśca hyubhau lambodaraṁ śaraiḥ yugapaccakhnatuḥ krodhādāśīviṣasamairdrutam
कालनेमि और निशुम्भ दोनों ने मिलकर क्रोधवश सर्प के समान विषैले बाणों से एक साथ लम्बोदर पर वेगपूर्वक प्रहार किया।
श्लोक 20 (shiva.rudra.159.20)
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः । अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा
taṁ pīḍyamānamālokya vīrabhadro mahābalaḥ abhyadhāvata vegena koṭibhūtayutastathā
उसे इस प्रकार पीड़ित देखकर महाबली वीरभद्र करोड़ों भूतों सहित वेगपूर्वक दौड़ पड़े।
श्लोक 21 (shiva.rudra.159.21)
कूष्माण्डा भैरवाश्चापि वेताला योगिनीगणाः । पिशाचा डाकिनी सङ्घा गणाश्चापि समं ययुः
kūṣmāṇḍā bhairavāścāpi vetālā yoginīgaṇāḥ piśācā ḍākinī saṅghā gaṇāścāpi samaṁ yayuḥ
कूष्माण्ड, भैरव, वेताल, योगिनी-समूह, पिशाच, डाकिनी-संघ तथा गणगण भी साथ-साथ गये।
श्लोक 22 (shiva.rudra.159.22)
ततः किलकिला शब्दैः सिंहनादैः सघर्घरैः । विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकम्पत
tataḥ kilakilā śabdaiḥ siṁhanādaiḥ saghargharaiḥ vināditā ḍamarukaiḥ pṛthivī samakampata
तब किलकारी की ध्वनियों, सिंहनादों, घर्घर शब्दों तथा डमरुओं की गूँज से पृथ्वी काँप उठी।
श्लोक 23 (shiva.rudra.159.23)
ततो भूताः प्रधावन्तो भक्षयन्ति स्म दानवान् । उत्पत्य पातयन्ति स्म ननृतुश्च रणाङ्गणे
tato bhūtāḥ pradhāvanto bhakṣayanti sma dānavān utpatya pātayanti sma nanṛtuśca raṇāṅgaṇe
तब भूतगण दौड़ते हुए दानवों को भक्षण करने लगे; उछलकर उन्हें गिराते और रणभूमि में नृत्य करते रहे।
श्लोक 24 (shiva.rudra.159.24)
एतस्मिन्नन्तरे व्यासाभूतां नन्दी गुहश्च तौ । उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे
etasminnantare vyāsābhūtāṁ nandī guhaśca tau utthitāvāptasaṁjñau hi jagarjaturalaṁ raṇe
हे व्यास! इसी बीच नन्दी और गुह (कार्तिकेय), होश में आकर उठ खड़े हुए और युद्ध में जोर से गर्जने लगे।
श्लोक 25 (shiva.rudra.159.25)
स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ । जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरन्तरशरव्रजैः
sa nandī kārtikeyaśca samāyātau tvarānvitau jaghnatuśca raṇe daityānnirantaraśaravrajaiḥ
वे नन्दी और कार्तिकेय शीघ्रतापूर्वक एक साथ आकर निरन्तर बाण-वृष्टि से दैत्यों का संहार करने लगे।
श्लोक 26 (shiva.rudra.159.26)
छिन्नैर्भिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पातितैर्भक्षितैस्तथा । व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा
chinnairbhinnairhatairdaityaiḥ pātitairbhakṣitaistathā vyākulā sābhavatsenā viṣaṇṇavadanā tadā
कटे-फटे, मारे गये, गिराये गये तथा भक्षित दैत्यों से वह सेना उस समय व्याकुल और म्लानमुख हो गयी।
श्लोक 27 (shiva.rudra.159.27)
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् । वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुःसमरेऽधिकम्
evaṁ nandī kārtikeyo vikaṭaśca pratāpavān vīrabhadro gaṇāścānye jagarjuḥsamare'dhikam
इस प्रकार नन्दी, कार्तिकेय, विकट प्रतापी वीरभद्र तथा अन्य गण युद्ध में और भी अधिक गर्जने लगे।
श्लोक 28 (shiva.rudra.159.28)
निशुम्भशुम्भौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा । कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः
niśumbhaśumbhau senānyau sindhuputrasya tau tathā kālanemirmahādaityo'surāścānye parājitāḥ
सिन्धुपुत्र के वे दोनों सेनापति निशुम्भ और शुम्भ, तथा महादैत्य कालनेमि और अन्य असुर पराजित हो गये।
श्लोक 29 (shiva.rudra.159.29)
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः । रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली
pravidhvastāṁ tatassenāṁ dṛṣṭvā sāgaranandanaḥ rathenātipatākena gaṇānabhiyayau balī
अपनी सेना को इस प्रकार तितर-बितर हुआ देखकर सागरनन्दन बलवान् जलन्धर ऊँची पताका वाले रथ पर सवार होकर गणों की ओर बढ़ा।
श्लोक 30 (shiva.rudra.159.30)
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः । जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा
tataḥ parājitā daityā apyabhūvanmahotsavāḥ jagarjuradhikaṁ vyāsa samarāyodyatāstadā
हे व्यास! तब पराजित हुए दैत्य भी पुनः उत्साहित हो उठे और युद्ध के लिए तत्पर होकर और भी अधिक गर्जने लगे।
श्लोक 31 (shiva.rudra.159.31)
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः । नन्दिकार्तिकदन्त्यास्यवीरभद्रादिका मुने
sarve rudragaṇāścāpi jagarjurjayaśālinaḥ nandikārtikadantyāsyavīrabhadrādikā mune
हे मुने! नन्दी, कार्तिकेय, गजमुख गणेश, वीरभद्र आदि विजयशाली रुद्रगण भी गर्जना करने लगे।
श्लोक 32 (shiva.rudra.159.32)
हस्त्यश्वरथसंह्रादः शङ्खभेरीरवस्तथा । अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा
hastyaśvarathasaṁhrādaḥ śaṅkhabherīravastathā abhavatsiṁhanādaśca senayorubhayostathā
दोनों सेनाओं में हाथी-घोड़े-रथों का कोलाहल, शंख-भेरी की ध्वनियाँ तथा सिंहनाद एक साथ गूँजने लगे।
श्लोक 33 (shiva.rudra.159.33)
जलन्धरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव । द्यावापृथिव्योराच्छन्नमन्तरं समपद्यत
jalandharaśaravrātairnīhārapaṭalairiva dyāvāpṛthivyorācchannamantaraṁ samapadyata
जलन्धर के बाण-समूहों से मानो कुहासे के आवरण से आकाश और पृथ्वी के बीच का अन्तराल आच्छादित हो गया।
श्लोक 34 (shiva.rudra.159.34)
शैलादिं पञ्चभिर्विध्वा गणेशं पञ्चभिश्शरैः । वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः
śailādiṁ pañcabhirvidhvā gaṇeśaṁ pañcabhiśśaraiḥ vīrabhadraṁ ca viṁśatyā nanāda jaladasvanaḥ
शैलादि (नन्दी) को पाँच बाणों से, गणेश को पाँच बाणों से, तथा वीरभद्र को बीस बाणों से बींधकर वह मेघ के समान गर्जना करने लगा।
श्लोक 35 (shiva.rudra.159.35)
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् । जलन्धरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च
kārtikeyastato daityaṁ śaktyā vivyādha satvaram jalandharaṁ mahāvīro rudraputro nanāda ca
तब महावीर रुद्रपुत्र कार्तिकेय ने शीघ्र ही अपनी शक्ति से दैत्य जलन्धर को बींध दिया और गर्जना की।
श्लोक 36 (shiva.rudra.159.36)
स घूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः । पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः
sa ghūrṇanayano daityaḥ śaktinirbhinnadehakaḥ papāta bhūmau tvaritamudatiṣṭhanmahābalaḥ
शक्ति से शरीर बिंध जाने पर वह दैत्य आँखें घुमाता हुआ भूमि पर गिर पड़ा, किन्तु वह महाबली तुरंत ही पुनः उठ खड़ा हुआ।
श्लोक 37 (shiva.rudra.159.37)
ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलन्धरः । गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुङ्गवः
tataḥ krodhaparītātmā kārtikeyaṁ jalandharaḥ gadayā tāḍayāmāsa hṛdaye daityapuṅgavaḥ
तब क्रोध से आविष्ट दैत्यपुंगव जलन्धर ने गदा से कार्तिकेय की छाती पर प्रहार किया।
श्लोक 38 (shiva.rudra.159.38)
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन् शङ्करात्मजः । विधिदत्तवराद् व्यास स तूर्णं भूतलेऽपतत्
gadāprabhāvaṁ saphalaṁ darśayan śaṅkarātmajaḥ vidhidattavarād vyāsa sa tūrṇaṁ bhūtale'patat
हे व्यास! शंकरपुत्र कार्तिकेय, ब्रह्मा द्वारा दिये गये वर के प्रभाव से गदा के इस प्रहार की सफलता को प्रकट करते हुए, तुरंत भूतल पर गिर पड़े।
श्लोक 39 (shiva.rudra.159.39)
तथैव नन्दी ह्यपतद्भूतले गदया हतः । महावीरोऽपि रिपुहा किञ्चिद्व्याकुलमानसः
tathaiva nandī hyapatadbhūtale gadayā hataḥ mahāvīro'pi ripuhā kiñcidvyākulamānasaḥ
उसी प्रकार गदा से आहत होकर नन्दी भी भूतल पर गिर पड़े; वह महावीर, शत्रुहन्ता, कुछ व्याकुलचित्त हो गये।
श्लोक 40 (shiva.rudra.159.40)
ततो गणेश्वरः क्रुद्धः स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । सम्प्राप्यातिबलो दैत्यगदां परशुनाच्छिनत्
tato gaṇeśvaraḥ kruddhaḥ smṛtvā śivapadāmbujam samprāpyātibalo daityagadāṁ paraśunācchinat
तब गणेश्वर क्रोधित होकर शिव के चरणकमलों का स्मरण करते हुए, अत्यंत बलपूर्वक निकट जाकर परशु से दैत्य की गदा को काट डाला।
श्लोक 41 (shiva.rudra.159.41)
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् । सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे
vīrabhadrastribhirbāṇairhṛdi vivyādha dānavam saptabhiśca hayānketuṁ dhanuśchatraṁ ca cicchide
वीरभद्र ने तीन बाणों से दानव की छाती बींध दी और सात बाणों से उसके घोड़ों, ध्वजा, धनुष तथा छत्र को भी काट डाला।
श्लोक 42 (shiva.rudra.159.42)
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रः शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् । गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत्
tato'tikruddho daityendraḥ śaktimudyamya dāruṇām gaṇeśaṁ pātayāmāsa rathamanyaṁ samāruhat
तब अत्यंत क्रुद्ध दैत्येन्द्र ने भयंकर शक्ति उठाकर गणेश को गिरा दिया और दूसरे रथ पर आरूढ़ हो गया।
श्लोक 43 (shiva.rudra.159.43)
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः । विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः
abhyagādatha vegena sa daityendro mahābalaḥ vigaṇayya hṛdā taṁ vai vīrabhadraṁ ruṣānvitaḥ
तब वह महाबली दैत्येन्द्र क्रोध से भरकर, मन में उसकी परवाह न करते हुए वेगपूर्वक वीरभद्र की ओर बढ़ा।
श्लोक 44 (shiva.rudra.159.44)
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् । ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलन्धरः
vīrabhadraṁ jaghānāśu tīkṣṇenāśīviṣeṇa tam nanāda ca mahāvīro daityarājo jalandharaḥ
उसने तीक्ष्ण, सर्पविष के समान बाण से शीघ्र ही वीरभद्र पर प्रहार किया और महावीर दैत्यराज जलन्धर गर्जना करने लगा।
श्लोक 45 (shiva.rudra.159.45)
वीरभद्रोऽपि सङ्क्रुद्धस्सितधारेण चेषुणा । चिच्छेद तच्छरं चैव तं विव्याध महेषुणा
vīrabhadro'pi saṅkruddhassitadhāreṇa ceṣuṇā ciccheda taccharaṁ caiva taṁ vivyādha maheṣuṇā
अत्यंत क्रुद्ध वीरभद्र ने भी श्वेत धार वाले बाण से उस शर को काट डाला और एक महाबाण से उसे बींध दिया।
श्लोक 46 (shiva.rudra.159.46)
ततस्तौ सूर्यसङ्काशौ युयुधाते परस्परम् । नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ
tatastau sūryasaṅkāśau yuyudhāte parasparam nānāśastraistathāstraiśca ciraṁ vīravarottamau
तब सूर्य के समान तेजस्वी वे दोनों वीरवरोत्तम विभिन्न शस्त्रों और अस्त्रों से दीर्घकाल तक परस्पर युद्ध करते रहे।
श्लोक 47 (shiva.rudra.159.47)
वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् । धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः
vīrabhadrastatastasya hayānbāṇairapātayat dhanuściccheda rathinaḥ patākāṁ cāpi vegataḥ
तब वीरभद्र ने बाणों से उसके घोड़ों को गिरा दिया और वेगपूर्वक उसके धनुष तथा पताका को भी काट डाला।
श्लोक 48 (shiva.rudra.159.48)
अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः । वीरभद्रोपकण्ठं स द्रुतमाप महाबलः
atho sa daityarājo hi pupluve parighāyudhaḥ vīrabhadropakaṇṭhaṁ sa drutamāpa mahābalaḥ
तब वह दैत्यराज परिघ अस्त्र धारण किये उछल पड़ा और वह महाबली शीघ्र ही वीरभद्र के समीप जा पहुँचा।
श्लोक 49 (shiva.rudra.159.49)
परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान ह । महाबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च
parighenātimahatā vīrabhadraṁ jaghāna ha mahābalo'bdhitanayo mūrdhni vīro jagarja ca
उस अत्यंत विशाल परिघ से उसने वीरभद्र के सिर पर प्रहार किया; वह महाबली अब्धितनय वीर गर्जना करने लगा।
श्लोक 50 (shiva.rudra.159.50)
परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः । वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु
parighenātimahatā bhinnamūrddhā gaṇādhipaḥ vīrabhadraḥ papātorvyāṁ mumoca rudhiraṁ bahu
उस अत्यंत विशाल परिघ से सिर फट जाने पर गणाधिप वीरभद्र पृथ्वी पर गिर पड़े और अत्यधिक रक्त बहाने लगे।
श्लोक 51 (shiva.rudra.159.51)
पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् । अपागच्छन् रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्
patitaṁ vīrabhadraṁ tu dṛṣṭvā rudragaṇā bhayāt apāgacchan raṇaṁ hitvā krośamānā maheśvaram
वीरभद्र को गिरा हुआ देखकर रुद्रगण भयभीत होकर युद्धभूमि छोड़कर महेश्वर को पुकारते हुए वहाँ से चले गये।
श्लोक 52 (shiva.rudra.159.52)
अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः । निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद् गणसत्तमान्
atha kolāhalaṁ śrutvā gaṇānāṁ candraśekharaḥ nijapārśvasthitān vīrānapṛcchad gaṇasattamān
तब गणों का कोलाहल सुनकर चन्द्रशेखर ने अपने पास खड़े श्रेष्ठ गणवीरों से पूछा।
श्लोक 53 (shiva.rudra.159.53)
शङ्कर उवाच । किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् । विचार्यतां महावीराः शान्तिः कार्या मया ध्रुवम्
śaṅkara uvāca kimarthaṁ madgaṇānāṁ hi mahākolāhalo'bhavat vicāryatāṁ mahāvīrāḥ śāntiḥ kāryā mayā dhruvam
शंकर ने कहा — मेरे गणों में यह महाकोलाहल किस कारण हुआ है? हे महावीरों! इस पर विचार करो, मुझे अवश्य शान्ति करनी होगी।
श्लोक 54 (shiva.rudra.159.54)
इति यावत्स देवेशो गणान्पप्रच्छ सादरम् । तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति
iti yāvatsa deveśo gaṇānpapraccha sādaram tāvadgaṇavarāste hi samāyātāḥ prabhuṁ prati
देवेश जब तक आदरपूर्वक गणों से यह पूछ ही रहे थे, तब तक वे श्रेष्ठ गण प्रभु के समीप आ पहुँचे।
श्लोक 55 (shiva.rudra.159.55)
तान्दृष्ट्वा विकलान् रुद्रः पप्रच्छ कुशलं प्रभुः । यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात्
tāndṛṣṭvā vikalān rudraḥ papraccha kuśalaṁ prabhuḥ yathāvatte gaṇā vṛttaṁ samācakhyuśca vistarāt
उन्हें व्याकुल देखकर प्रभु रुद्र ने कुशल पूछा, और उन गणों ने यथावत् सम्पूर्ण वृत्तान्त विस्तारपूर्वक सुना दिया।
श्लोक 56 (shiva.rudra.159.56)
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । अभयं दत्तवांस्तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन्
tacchrutvā bhagavān rudro mahālīlākaraḥ prabhuḥ abhayaṁ dattavāṁstebhyo mahotsāhaṁ pravarddhayan
यह सुनकर महालीलाकारी भगवान् रुद्र ने उन्हें अभयदान दिया और उनका उत्साह बढ़ाया।