रुद्र संहिता · अध्याय 166
शङ्खचूड-तपःकरण-विवाह-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.166.1)
सनत्कुमार उवाच । ततश्च शङ्खचूडोऽसौ जैगीषव्योपदेशतः । ततश्चकार सुप्रीत्या ब्रह्मणः पुष्करे चिरम्
sanatkumāra uvāca tataśca śaṅkhacūḍo'sau jaigīṣavyopadeśataḥ tataścakāra suprītyā brahmaṇaḥ puṣkare ciram
सनत्कुमार ने कहा — तत्पश्चात् जैगीषव्य के उपदेश से शङ्खचूड ने पुष्कर में दीर्घकाल तक अत्यंत प्रीतिपूर्वक ब्रह्मा की तपस्या की।
श्लोक 2 (shiva.rudra.166.2)
गुरुदत्तां ब्रह्मविद्यां जजाप नियतेन्द्रियः । स एकाग्रमना भूत्वा करणानि निगृह्य च
gurudattāṁ brahmavidyāṁ jajāpa niyatendriyaḥ sa ekāgramanā bhūtvā karaṇāni nigṛhya ca
वह इन्द्रियों को वश में करके गुरु द्वारा प्रदत्त ब्रह्मविद्या का जप करने लगा; एकाग्रचित्त होकर तथा इन्द्रियों को वश में रखकर —
श्लोक 3 (shiva.rudra.166.3)
तपन्तं पुष्करे तं वै शङ्खचूडं च दानवम् । वरं दातुं जगामाशु ब्रह्मा लोकगुरुर्विभुः
tapantaṁ puṣkare taṁ vai śaṅkhacūḍaṁ ca dānavam varaṁ dātuṁ jagāmāśu brahmā lokagururvibhuḥ
पुष्कर में तपस्या करते हुए उस शङ्खचूड दानव के पास वर देने के लिए लोकगुरु प्रभु ब्रह्मा शीघ्र ही पधारे।
श्लोक 4 (shiva.rudra.166.4)
वरं ब्रूहीति प्रोवाच दानवेन्द्रं विधिस्तदा । स दृष्ट्वा तं ननामातिनम्रस्तुष्टाव सद्गिरा
varaṁ brūhīti provāca dānavendraṁ vidhistadā sa dṛṣṭvā taṁ nanāmātinamrastuṣṭāva sadgirā
विधाता ने तब दानवेन्द्र से कहा — 'वर माँगो।' उन्हें देखकर वह अत्यंत विनम्रतापूर्वक प्रणाम कर सच्ची वाणी से उनकी स्तुति करने लगा।
श्लोक 5 (shiva.rudra.166.5)
वरं ययाचे ब्रह्माणमजेयत्वं दिवौकसाम् । तथेत्याह विधिस्तं वै सुप्रसन्नेन चेतसा
varaṁ yayāce brahmāṇamajeyatvaṁ divaukasām tathetyāha vidhistaṁ vai suprasannena cetasā
उसने ब्रह्मा से देवताओं द्वारा अजेय होने का वर माँगा; विधाता ने अत्यंत प्रसन्नचित्त होकर उससे कहा — 'ऐसा ही हो।'
श्लोक 6 (shiva.rudra.166.6)
श्रीकृष्णकवचं दिव्यं जगन्मङ्गलमङ्गलम् । दत्तवान् शङ्खचूडाय सर्वत्र विजयप्रदम्
śrīkṛṣṇakavacaṁ divyaṁ jaganmaṅgalamaṅgalam dattavān śaṅkhacūḍāya sarvatra vijayapradam
उन्होंने शङ्खचूड को श्रीकृष्ण का दिव्य कवच प्रदान किया, जो जगत के समस्त मंगलों में परम मंगल तथा सर्वत्र विजय देने वाला था।
श्लोक 7 (shiva.rudra.166.7)
बदरीं सम्प्रयाहि त्वं तुलस्या सह तत्र वै । विवाहं कुरु तत्रैव सा तपस्यति कामतः
badarīṁ samprayāhi tvaṁ tulasyā saha tatra vai vivāhaṁ kuru tatraiva sā tapasyati kāmataḥ
तुम अब बदरी को जाओ; वहीं तुलसी से विवाह करो — वह वहाँ पति की कामना से तप कर रही है।
श्लोक 8 (shiva.rudra.166.8)
धर्मध्वजसुता सेति सन्दिदेश च तं विधिः । अन्तर्धानं जगामाशु पश्यतस्तस्य तत्क्षणात्
dharmadhvajasutā seti sandideśa ca taṁ vidhiḥ antardhānaṁ jagāmāśu paśyatastasya tatkṣaṇāt
'वह धर्मध्वज की कन्या है' — यह कहकर आदेश देकर विधाता उसके देखते-देखते उसी क्षण अन्तर्धान हो गये।
श्लोक 9 (shiva.rudra.166.9)
ततःस शङ्खचूडो हि तपःसिद्धोऽतिपुष्करे । गले बबन्ध कवचं जगन्मङ्गलमङ्गलम्
tataḥsa śaṅkhacūḍo hi tapaḥsiddho'tipuṣkare gale babandha kavacaṁ jaganmaṅgalamaṅgalam
तत्पश्चात् पुष्कर में तपःसिद्ध हुआ वह शङ्खचूड उस जगन्मंगलमंगल कवच को अपने गले में बाँध लिया।
श्लोक 10 (shiva.rudra.166.10)
आज्ञया ब्रह्मणः सोऽपि तपःसिद्धमनोरथः । समाययौ प्रहृष्टास्यस्तूर्णं बदरिकाश्रमम्
ājñayā brahmaṇaḥ so'pi tapaḥsiddhamanorathaḥ samāyayau prahṛṣṭāsyastūrṇaṁ badarikāśramam
ब्रह्मा की आज्ञा से तप द्वारा सिद्ध मनोरथ वाला वह अत्यंत प्रसन्न मुख से शीघ्र ही बदरिकाश्रम को आया।
श्लोक 11 (shiva.rudra.166.11)
यदृच्छयाऽऽगतस्तत्र शङ्खचूडश्च दानवः । तपश्चरन्ती तुलसी यत्र धर्मध्वजात्मजा
yadṛcchayā''gatastatra śaṅkhacūḍaśca dānavaḥ tapaścarantī tulasī yatra dharmadhvajātmajā
वहाँ मानो अनायास ही पहुँचा हुआ शङ्खचूड दानव, उस स्थान पर धर्मध्वज-पुत्री तुलसी को तपस्या करते हुए देखा।
श्लोक 12 (shiva.rudra.166.12)
सुरूपा सुस्मिता तन्वी शुभभूषणभूषिता । सकटाक्षं ददर्शासौ तमेव पुरुषं परम्
surūpā susmitā tanvī śubhabhūṣaṇabhūṣitā sakaṭākṣaṁ dadarśāsau tameva puruṣaṁ param
सुन्दर रूप वाली, मन्द मुस्कान वाली, कोमलांगी, शुभ आभूषणों से सज्जित वह तुलसी उस श्रेष्ठ पुरुष को कटाक्ष से देखने लगी।
श्लोक 13 (shiva.rudra.166.13)
दृष्ट्वा तां ललितां रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम् । उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः
dṛṣṭvā tāṁ lalitāṁ ramyāṁ suśīlāṁ sundarīṁ satīm uvāsa tatsamīpe tu madhuraṁ tāmuvāca saḥ
उस ललित, रम्य, सुशील, सुन्दरी, सती को देखकर वह उसके समीप बैठ गया और मधुर वचनों में उससे बोलने लगा।
श्लोक 14 (shiva.rudra.166.14)
शङ्खचूड उवाच । का त्वं कस्य सुता त्वं हि किं करोषि स्थितात्र किम् । मौनीभूता किङ्करं मां सम्भावितुमिहार्हसि
śaṅkhacūḍa uvāca kā tvaṁ kasya sutā tvaṁ hi kiṁ karoṣi sthitātra kim maunībhūtā kiṅkaraṁ māṁ sambhāvitumihārhasi
शङ्खचूड ने कहा — तुम कौन हो, किसकी पुत्री हो, यहाँ क्या कर रही हो, मौन होकर क्यों बैठी हो? तुम्हें अपने इस सेवक को सम्मान देना चाहिए।
श्लोक 15 (shiva.rudra.166.15)
सनत्कुमार उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामं तमुवाच सा
sanatkumāra uvāca ityevaṁ vacanaṁ śrutvā sakāmaṁ tamuvāca sā
सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार का वचन सुनकर, वह कामसहित होकर उससे बोली।
श्लोक 16 (shiva.rudra.166.16)
तुलस्युवाच । धर्मध्वजसुताहं च तपस्यामि तपस्विनी । तपोवने च तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्
tulasyuvāca dharmadhvajasutāhaṁ ca tapasyāmi tapasvinī tapovane ca tiṣṭhāmi kastvaṁ gaccha yathāsukham
तुलसी ने कहा — मैं धर्मध्वज की पुत्री हूँ, तपस्विनी होकर तप कर रही हूँ; इस तपोवन में निवास करती हूँ। तुम कौन हो? जैसी इच्छा हो वैसे चले जाओ।
श्लोक 17 (shiva.rudra.166.17)
नारीजातिर्मोहिनी च ब्रह्मादीनां विषोपमा । निन्द्या दोषकरी माया शृङ्खला ह्यनुशायिनाम्
nārījātirmohinī ca brahmādīnāṁ viṣopamā nindyā doṣakarī māyā śṛṅkhalā hyanuśāyinām
नारी जाति मोहिनी है, ब्रह्मादि के लिए भी विष के समान है; वह निन्दनीय, दोषकारिणी, माया-स्वरूपा तथा उसमें आसक्त रहने वालों के लिए शृंखला के समान है।
श्लोक 18 (shiva.rudra.166.18)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी तं च सरसं विरराम ह । दृष्ट्वा तां सस्मितां सोऽपि प्रवक्तुमुपचक्रमे
sanatkumāra uvāca ityuktvā tulasī taṁ ca sarasaṁ virarāma ha dṛṣṭvā tāṁ sasmitāṁ so'pi pravaktumupacakrame
सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर तुलसी सरसतापूर्वक चुप हो गयी। उसे मुस्कराते देखकर वह भी बोलने लगा।
श्लोक 19 (shiva.rudra.166.19)
शङ्खचूड उवाच । त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किञ्चिन्मत्तो निशामय
śaṅkhacūḍa uvāca tvayā yatkathitaṁ devi na ca sarvamalīkakam kiñcitsatyamalīkaṁ ca kiñcinmatto niśāmaya
शङ्खचूड ने कहा — हे देवि! तुमने जो कहा, वह सर्वथा असत्य नहीं है; कुछ सत्य है और कुछ असत्य — मुझसे सुनो।
श्लोक 20 (shiva.rudra.166.20)
पतिव्रताः स्त्रियो याश्च तासां मध्ये त्वमग्रणीः । न चाहं पापदृक्कामी तथा त्वं नेति धीर्मम
pativratāḥ striyo yāśca tāsāṁ madhye tvamagraṇīḥ na cāhaṁ pāpadṛkkāmī tathā tvaṁ neti dhīrmama
जो स्त्रियाँ पतिव्रता होती हैं, उनमें तुम अग्रणी हो; और मैं पापदृष्टि वाला कामी नहीं हूँ, न ही तुम वैसी हो — ऐसा मेरा विचार है।
श्लोक 21 (shiva.rudra.166.21)
आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गान्धर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने
āgacchāmi tvatsamīpamājñayā brahmaṇo'dhunā gāndharveṇa vivāhena tvāṁ grahīṣyāmi śobhane
मैं इस समय ब्रह्मा की आज्ञा से तुम्हारे समीप आया हूँ; हे शोभने! मैं गान्धर्व विवाह-विधि से तुम्हारा वरण करूँगा।
श्लोक 22 (shiva.rudra.166.22)
शङ्खचूडोऽहमेवास्मि देवविद्रावकारकः । मां न जानासि किं भद्रे न श्रुतोऽहं कदाचन
śaṅkhacūḍo'hamevāsmi devavidrāvakārakaḥ māṁ na jānāsi kiṁ bhadre na śruto'haṁ kadācana
मैं ही शङ्खचूड हूँ, देवताओं में त्रास उत्पन्न करने वाला। हे भद्रे! क्या तुम मुझे नहीं जानतीं? क्या तुमने मेरा नाम कभी नहीं सुना?
श्लोक 23 (shiva.rudra.166.23)
दनुवंश्यो विशेषेण दम्भपुत्रश्च दानवः । सुदामा नाम गोपोऽहं पार्षदश्च हरेः पुरा
danuvaṁśyo viśeṣeṇa dambhaputraśca dānavaḥ sudāmā nāma gopo'haṁ pārṣadaśca hareḥ purā
मैं विशेष रूप से दनु के वंश का, दम्भ का पुत्र दानव हूँ; किन्तु पूर्वजन्म में मैं सुदामा नामक गोप, हरि का पार्षद था।
श्लोक 24 (shiva.rudra.166.24)
अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः । जातिस्मरोऽहं जानामि सर्वं कृष्णप्रभावतः
adhunā dānavendro'haṁ rādhikāyāśca śāpataḥ jātismaro'haṁ jānāmi sarvaṁ kṛṣṇaprabhāvataḥ
अब राधिका के शाप से मैं दानवेन्द्र हूँ; मुझे पूर्वजन्म का स्मरण है और कृष्ण के प्रभाव से मैं सब कुछ जानता हूँ।
श्लोक 25 (shiva.rudra.166.25)
सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा शङ्खचूडो विरराम च तत्पुरः । दानवेन्द्रेण सेत्युक्ता वचनं सत्यमादरात् । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे
sanatkumāra uvāca evamuktvā śaṅkhacūḍo virarāma ca tatpuraḥ dānavendreṇa setyuktā vacanaṁ satyamādarāt sasmitaṁ tulasī tuṣṭā pravaktumupacakrame
सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर शङ्खचूड उसके समक्ष चुप हो गया। दानवेन्द्र द्वारा आदरपूर्वक कहे गये इस सत्य वचन को सुनकर तुलसी प्रसन्न होकर मुस्कराते हुए बोलने लगी।
श्लोक 26 (shiva.rudra.166.26)
तुलस्युवाच । त्वयाहमधुना सत्त्वविचारेण पराजिता । स धन्यः पुरुषो लोके न स्त्रिया यः पराजितः
tulasyuvāca tvayāhamadhunā sattvavicāreṇa parājitā sa dhanyaḥ puruṣo loke na striyā yaḥ parājitaḥ
तुलसी ने कहा — मैं अब तुम्हारे द्वारा सत्त्व-विचार में पराजित हुई हूँ; इस लोक में वही पुरुष धन्य है, जो किसी स्त्री से पराजित नहीं होता।
श्लोक 27 (shiva.rudra.166.27)
सत्क्रियोऽप्यशुचिर्नित्यं स पुमान्यः स्त्रिया जितः । निन्दन्ति पितरो देवा मानवाःसकलाश्च तम्
satkriyo'pyaśucirnityaṁ sa pumānyaḥ striyā jitaḥ nindanti pitaro devā mānavāḥsakalāśca tam
सत्कर्म करने वाला होकर भी जो पुरुष स्त्री से पराजित होता है, वह सदा अशुद्ध रहता है; पितर, देवता तथा समस्त मनुष्य उसकी निन्दा करते हैं।
श्लोक 28 (shiva.rudra.166.28)
शुध्येद्विप्रो दशाहेन जातके मृतसूतके । क्षत्रियो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहतः
śudhyedvipro daśāhena jātake mṛtasūtake kṣatriyo dvādaśāhena vaiśyaḥ pañcadaśāhataḥ
जन्म अथवा मृत्यु के सूतक में ब्राह्मण दस दिनों में, क्षत्रिय बारह दिनों में, वैश्य पन्द्रह दिनों में शुद्ध होता है —
श्लोक 29 (shiva.rudra.166.29)
शूद्रो मासेन शुध्येत्तु हीति वेदानुशासनम् । न शुचिः स्त्रीजितः क्वापि चितादाहं विना पुमान्
śūdro māsena śudhyettu hīti vedānuśāsanam na śuciḥ strījitaḥ kvāpi citādāhaṁ vinā pumān
और शूद्र एक मास में शुद्ध होता है — यह वेद का अनुशासन है। किन्तु स्त्री से जीता हुआ पुरुष चिता-दाह के बिना कहीं भी शुद्ध नहीं होता।
श्लोक 30 (shiva.rudra.166.30)
न गृह्णन्तीच्छया तस्मात्पितरः पिण्डतर्पणम् । न गृह्णन्ति सुरास्तेन दत्तं पुष्पफलादिकम्
na gṛhṇantīcchayā tasmātpitaraḥ piṇḍatarpaṇam na gṛhṇanti surāstena dattaṁ puṣpaphalādikam
इसीलिए पितर उसके द्वारा दिये गये पिण्ड-तर्पण को इच्छापूर्वक ग्रहण नहीं करते; और देवता भी उसके द्वारा अर्पित पुष्प-फलादि को स्वीकार नहीं करते।
श्लोक 31 (shiva.rudra.166.31)
तस्य किं ज्ञानसुतपोजपहोमप्रपूजनैः । विद्यया दानतः किं वा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्
tasya kiṁ jñānasutapojapahomaprapūjanaiḥ vidyayā dānataḥ kiṁ vā strībhiryasya mano hṛtam
जिसका मन स्त्रियों द्वारा हर लिया गया हो, उसके ज्ञान, उत्तम तप, जप, हवन और पूजन से क्या लाभ? विद्या या दान से भी क्या लाभ?
श्लोक 32 (shiva.rudra.166.32)
विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः । कृत्वा कान्तपरीक्षां वै वृणुयात्कामिनी वरम्
vidyāprabhāvajñānārthaṁ mayā tvaṁ ca parīkṣitaḥ kṛtvā kāntaparīkṣāṁ vai vṛṇuyātkāminī varam
मैंने तुम्हारी विद्या और ज्ञान की शक्ति जानने के लिए तुम्हारी परीक्षा ली; प्रेमकामिनी को अपने प्रियतम की परीक्षा करके ही वर का वरण करना चाहिए।
श्लोक 33 (shiva.rudra.166.33)
सनत्कुमार उवाच । इत्येवं प्रवदन्त्यां तु तुलस्यां तत्क्षणे विधिः । तत्राजगाम संस्रष्टा प्रोवाच वचनं ततः
sanatkumāra uvāca ityevaṁ pravadantyāṁ tu tulasyāṁ tatkṣaṇe vidhiḥ tatrājagāma saṁsraṣṭā provāca vacanaṁ tataḥ
सनत्कुमार ने कहा — तुलसी के इस प्रकार कहते-कहते ही उसी क्षण सृष्टिकर्ता ब्रह्मा वहाँ आ पहुँचे और उन्होंने यह वचन कहा।
श्लोक 34 (shiva.rudra.166.34)
ब्रह्मोवाच । किं करोषि शङ्खचूड संवादमनया सह । गान्धर्वेण विवाहेन त्वमस्या ग्रहणं कुरु
brahmovāca kiṁ karoṣi śaṅkhacūḍa saṁvādamanayā saha gāndharveṇa vivāhena tvamasyā grahaṇaṁ kuru
ब्रह्मा ने कहा — हे शङ्खचूड! तुम इसके साथ यह वार्तालाप क्यों कर रहे हो? गान्धर्व विवाह-विधि से इसका वरण करो।
श्लोक 35 (shiva.rudra.166.35)
त्वं वै पुरुषरत्नं च स्त्रीरत्नं च त्वियं सती । विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान् भवेत्
tvaṁ vai puruṣaratnaṁ ca strīratnaṁ ca tviyaṁ satī vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo guṇavān bhavet
तुम पुरुषों में रत्न हो, और यह सती स्त्रियों में रत्न है; विदग्ध पुरुष का विदग्ध स्त्री से संगम गुणकारी होता है।
श्लोक 36 (shiva.rudra.166.36)
निर्विरोधं सुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम् । योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः
nirvirodhaṁ sukhaṁ rājan ko vā tyajati durlabham yo'virodhasukhatyāgī sa paśurnātra saṁśayaḥ
हे राजन्! निर्विरोध और दुर्लभ सुख को कौन त्यागता है? जो ऐसे निर्विरोध सुख का त्याग करता है, वह निश्चय ही पशु के समान है।
श्लोक 37 (shiva.rudra.166.37)
किं त्वं परीक्षसे कान्तमीदृशं गुणिनं सति । देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम्
kiṁ tvaṁ parīkṣase kāntamīdṛśaṁ guṇinaṁ sati devānāmasurāṇāṁ ca dānavānāṁ vimardakam
हे सती! ऐसे गुणवान् पति की, जो देवों, असुरों और दानवों तक का संहारक है, तुम परीक्षा क्यों लेती हो?
श्लोक 38 (shiva.rudra.166.38)
अनेन सार्धं सुचिरं विहारं कुरु सर्वदा । स्थाने स्थाने यथेच्छं च सर्वलोकेषु सुन्दरि
anena sārdhaṁ suciraṁ vihāraṁ kuru sarvadā sthāne sthāne yathecchaṁ ca sarvalokeṣu sundari
हे सुन्दरि! तुम इनके साथ दीर्घकाल तक सदा विहार करो, अपनी इच्छानुसार स्थान-स्थान पर, समस्त लोकों में।
श्लोक 39 (shiva.rudra.166.39)
अन्ते प्राप्स्यति गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव सः । चतुर्भुजं च वैकुण्ठे मृते तस्मिंस्त्वमाप्स्यसि
ante prāpsyati goloke śrīkṛṣṇaṁ punareva saḥ caturbhujaṁ ca vaikuṇṭhe mṛte tasmiṁstvamāpsyasi
अन्त में वह गोलोक में पुनः श्रीकृष्ण को प्राप्त करेगा; और उसकी मृत्यु के पश्चात् तुम वैकुण्ठ में चतुर्भुज भगवान् को प्राप्त करोगी।
श्लोक 40 (shiva.rudra.166.40)
सनत्कुमार उवाच । इत्येवमाशिषं दत्त्वा स्वालयं तु ययौ विधिः । गान्धर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः
sanatkumāra uvāca ityevamāśiṣaṁ dattvā svālayaṁ tu yayau vidhiḥ gāndharveṇa vivāhena jagṛhe tāṁ ca dānavaḥ
सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार आशीर्वाद देकर विधाता अपने धाम को चले गये; और उस दानव ने गान्धर्व विवाह-विधि से उसका वरण किया।
श्लोक 41 (shiva.rudra.166.41)
एवं विवाह्य तुलसीं पितुः स्थानं जगाम ह । स रेमे रमया सार्धं वासगेहे मनोरमे
evaṁ vivāhya tulasīṁ pituḥ sthānaṁ jagāma ha sa reme ramayā sārdhaṁ vāsagehe manorame
इस प्रकार तुलसी से विवाह करके वह अपने पिता के धाम को गया; वहाँ वह अपनी प्रिया के साथ मनोरम वासगृह में विहार करने लगा।