Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 167

शङ्खचूड-राज्यकरण एवं पूर्वभव-वृत्तान्त

अध्याय 166अध्याय-सूचीअध्याय 168

श्लोक 1 (shiva.rudra.167.1)

सनत्कुमार उवाच । स्वगेहमागते तस्मिन् शङ्खचूडे विवाहिते । तपः कृत्वा वरं प्राप्य मुमुदुर्दानवादयः

sanatkumāra uvāca svagehamāgate tasmin śaṅkhacūḍe vivāhite tapaḥ kṛtvā varaṁ prāpya mumudurdānavādayaḥ

सनत्कुमार ने कहा — विवाहित शङ्खचूड के अपने घर लौट आने पर, तपस्या करके वर प्राप्त कर लेने के कारण दानव आदि सभी हर्षित हुए।

श्लोक 2 (shiva.rudra.167.2)

स्वलोकादाशु निर्गत्य गुरुणा स्वेन संयुताः । सर्वेऽसुराः सम्मिलिताः समाजग्मुस्तदन्तिकम्

svalokādāśu nirgatya guruṇā svena saṁyutāḥ sarve'surāḥ sammilitāḥ samājagmustadantikam

अपने-अपने लोकों से शीघ्र ही निकलकर, अपने गुरु के साथ, समस्त असुर एकत्र होकर उसके समीप आये।

श्लोक 3 (shiva.rudra.167.3)

प्रणम्य तं सविनयं संस्तुत्य विविधादरात् । स्थितास्तत्रैव सुप्रीत्या मत्वा तेजस्विनं विभुम्

praṇamya taṁ savinayaṁ saṁstutya vividhādarāt sthitāstatraiva suprītyā matvā tejasvinaṁ vibhum

उसे विनयपूर्वक प्रणाम कर, विविध प्रकार से आदरपूर्वक स्तुति कर, वे उसे तेजस्वी प्रभु मानकर अत्यंत प्रीतिपूर्वक वहीं ठहर गये।

श्लोक 4 (shiva.rudra.167.4)

सोऽपि दम्भात्मजो दृष्ट्वाऽऽगतं कुलगुरुं च तम् । प्रणनाम महाभक्त्या साष्टाङ्गं परमादरात्

so'pi dambhātmajo dṛṣṭvā''gataṁ kulaguruṁ ca tam praṇanāma mahābhaktyā sāṣṭāṅgaṁ paramādarāt

दम्भ-पुत्र शङ्खचूड ने भी अपने कुलगुरु को आया देखकर परम आदरपूर्वक महाभक्ति से साष्टांग प्रणाम किया।

श्लोक 5 (shiva.rudra.167.5)

अथ शुक्रः कुलाचार्यो दृष्ट्वाशिषमनुत्तमम् । वृत्तान्तं कथयामास देवदानवयोस्तदा

atha śukraḥ kulācāryo dṛṣṭvāśiṣamanuttamam vṛttāntaṁ kathayāmāsa devadānavayostadā

तब कुलाचार्य शुक्र ने उसके अनुपम सौभाग्य को देखकर देव और दानवों का समस्त वृत्तान्त उसे सुनाया।

श्लोक 6 (shiva.rudra.167.6)

स्वाभाविकं च तद्वैरमसुराणां पराभवम् । विजयं निर्जराणां च जीवसाहाय्यमेव च

svābhāvikaṁ ca tadvairamasurāṇāṁ parābhavam vijayaṁ nirjarāṇāṁ ca jīvasāhāyyameva ca

उनके स्वाभाविक वैर, असुरों की पराजय, देवताओं की विजय तथा देवगुरु जीव की सहायता का वर्णन किया।

श्लोक 7 (shiva.rudra.167.7)

ततः स सम्मतं कृत्वाऽसुरैः सर्वैः समुत्सवम् । दानवाद्यसुराणां तमधिपं विदधे गुरुः

tataḥ sa sammataṁ kṛtvā'suraiḥ sarvaiḥ samutsavam dānavādyasurāṇāṁ tamadhipaṁ vidadhe guruḥ

तत्पश्चात् समस्त असुरों की सम्मति लेकर, महोत्सव के मध्य, गुरु ने उसे दानवों तथा अन्य असुरों का अधिपति नियुक्त किया।

श्लोक 8 (shiva.rudra.167.8)

तदा समुत्सवो जातोऽसुराणां मुदितात्मनाम् । उपायनानि सुप्रीत्या ददुस्तस्मै च तेऽखिलाः

tadā samutsavo jāto'surāṇāṁ muditātmanām upāyanāni suprītyā dadustasmai ca te'khilāḥ

तब हर्षित हृदय वाले असुरों में महान उत्सव हुआ; और उन सबने अत्यंत प्रेमपूर्वक उसे भेंट-उपहार अर्पित किये।

श्लोक 9 (shiva.rudra.167.9)

अथ दम्भात्मजो वीरः शङ्खचूडः प्रतापवान् । राज्याभिषेकमासाद्य स रेजेऽसुरराट् तदा

atha dambhātmajo vīraḥ śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān rājyābhiṣekamāsādya sa reje'surarāṭ tadā

तब दम्भ-पुत्र वीर एवं प्रतापी शङ्खचूड राज्याभिषेक प्राप्त कर असुरराज के रूप में देदीप्यमान हुआ।

श्लोक 10 (shiva.rudra.167.10)

स सेनां महतीं कर्षन्दैत्यदानवरक्षसाम् । रथमास्थाय तरसा जेतुं शक्रपुरीं ययौ

sa senāṁ mahatīṁ karṣandaityadānavarakṣasām rathamāsthāya tarasā jetuṁ śakrapurīṁ yayau

दैत्यों, दानवों और राक्षसों की विशाल सेना को साथ लेकर, रथ पर आरूढ़ होकर, वह वेगपूर्वक इन्द्रपुरी को जीतने के लिए चल पड़ा।

श्लोक 11 (shiva.rudra.167.11)

गच्छन्स दानवेन्द्रस्तु तेषां सेवनकुर्वताम् । विरेजे शशिवद्भानां ग्रहाणां ग्रहराडिव

gacchansa dānavendrastu teṣāṁ sevanakurvatām vireje śaśivadbhānāṁ grahāṇāṁ graharāḍiva

जाते हुए वह दानवेन्द्र, अपनी सेवा करने वाले उन ग्रहों के समान तेजस्वी योद्धाओं के मध्य, चन्द्रमा के समान ग्रहराज की भाँति सुशोभित हो रहा था।

श्लोक 12 (shiva.rudra.167.12)

आगच्छन्तं शङ्खचूडमाकर्ण्याखण्डलस्स्वराट् । निखिलैरमरैः सार्धं तेन योद्धुं समुद्यतः

āgacchantaṁ śaṅkhacūḍamākarṇyākhaṇḍalassvarāṭ nikhilairamaraiḥ sārdhaṁ tena yoddhuṁ samudyataḥ

शङ्खचूड को आते हुए सुनकर, स्वराट् इन्द्र समस्त देवताओं सहित उसके साथ युद्ध करने के लिए तत्पर हो गये।

श्लोक 13 (shiva.rudra.167.13)

तदाऽसुरैःसुराणां च सङ्ग्रामस्तुमुलो ह्यभूत् । वीराऽऽनन्दकरः क्लीबभयदो रोमहर्षणः

tadā'suraiḥsurāṇāṁ ca saṅgrāmastumulo hyabhūt vīrā''nandakaraḥ klībabhayado romaharṣaṇaḥ

तब असुरों और देवताओं के मध्य घमासान युद्ध हुआ, जो वीरों को आनन्द देने वाला, कायरों को भयभीत करने वाला तथा रोमांचकारी था।

श्लोक 14 (shiva.rudra.167.14)

महान्कोलाहलो जातो वीराणां गर्जतां रणे । वाद्यध्वनिस्तथा चाऽऽसीत्तत्र वीरत्ववर्द्धिनी

mahānkolāhalo jāto vīrāṇāṁ garjatāṁ raṇe vādyadhvanistathā cā''sīttatra vīratvavarddhinī

युद्धभूमि में गर्जना करते हुए वीरों का महान कोलाहल उत्पन्न हुआ; और वहाँ वाद्यों की ध्वनि भी वीरता को बढ़ाने वाली थी।

श्लोक 15 (shiva.rudra.167.15)

देवाः प्रकुप्य युयुधुरसुरैर्बलवत्तराः । पराजयं च सम्प्रापुरसुरा दुद्रुवुर्भयात्

devāḥ prakupya yuyudhurasurairbalavattarāḥ parājayaṁ ca samprāpurasurā dudruvurbhayāt

देवगण अत्यंत क्रोधित होकर असुरों से अधिक बल के साथ युद्ध करने लगे; असुर पराजित होकर भय से भाग खड़े हुए।

श्लोक 16 (shiva.rudra.167.16)

पलायमानास्तान्दृष्ट्वा शङ्खचूडः स्वयं प्रभुः । युयुधे निर्जरैःसाकं सिंहनादं प्रगर्ज्य च

palāyamānāstāndṛṣṭvā śaṅkhacūḍaḥ svayaṁ prabhuḥ yuyudhe nirjaraiḥsākaṁ siṁhanādaṁ pragarjya ca

उन्हें भागते देखकर स्वयं शङ्खचूड ने सिंहनाद करते हुए देवताओं के साथ युद्ध करना आरम्भ किया।

श्लोक 17 (shiva.rudra.167.17)

तरसा सहसा चक्रे कदनं त्रिदिवौकसाम् । प्रदुद्रुवुः सुराः सर्वे तत्सुतेजो न सेहिरे

tarasā sahasā cakre kadanaṁ tridivaukasām pradudruvuḥ surāḥ sarve tatsutejo na sehire

उसने वेगपूर्वक और अकस्मात् देवताओं का संहार आरम्भ कर दिया; उसके महान तेज को न सहन कर पाने से समस्त देवगण भाग खड़े हुए।

श्लोक 18 (shiva.rudra.167.18)

यत्र तत्र स्थिता दीना गिरीणां कन्दरासु च । तदधीना न स्वतन्त्रा निष्प्रभाः सागरा यथा

yatra tatra sthitā dīnā girīṇāṁ kandarāsu ca tadadhīnā na svatantrā niṣprabhāḥ sāgarā yathā

यहाँ-वहाँ पर्वतों की गुफाओं में दीन-हीन होकर छिपे हुए वे उसके अधीन तथा स्वतन्त्रताविहीन हो गये, मानो निस्तेज सागर हों।

श्लोक 19 (shiva.rudra.167.19)

सोऽपि दम्भात्मजः शूरो दानवेन्द्रः प्रतापवान् । सुराधिकारान्सञ्जह्रे सर्वाँल्लोकान्विजित्य च

so'pi dambhātmajaḥ śūro dānavendraḥ pratāpavān surādhikārānsañjahre sarvā~llokānvijitya ca

वह दम्भ-पुत्र शूरवीर, प्रतापी दानवेन्द्र समस्त लोकों को जीतकर देवताओं के अधिकारों को छीन लिया।

श्लोक 20 (shiva.rudra.167.20)

त्रैलोक्यं स्ववशं चक्रे यज्ञभागांश्च कृत्स्नशः । स्वयमिन्द्रो बभूवापि शासितं निखिलं जगत्

trailokyaṁ svavaśaṁ cakre yajñabhāgāṁśca kṛtsnaśaḥ svayamindro babhūvāpi śāsitaṁ nikhilaṁ jagat

उसने त्रिलोक को अपने वश में कर लिया तथा समस्त यज्ञ-भागों को भी अपने अधीन कर लिया; वह स्वयं इन्द्र बन गया और सम्पूर्ण जगत का शासन करने लगा।

श्लोक 21 (shiva.rudra.167.21)

कौबेरमैन्दवं सौर्यमाग्नेयं याम्यमेव च । कारयामास वायव्यमधिकारं स्वशक्तितः

kauberamaindavaṁ sauryamāgneyaṁ yāmyameva ca kārayāmāsa vāyavyamadhikāraṁ svaśaktitaḥ

उसने अपनी शक्ति से कुबेर, चन्द्र, सूर्य, अग्नि, यम तथा वायु के अधिकारों को भी अपने अधीन कर लिया।

श्लोक 22 (shiva.rudra.167.22)

देवानामसुराणां च दानवानां च रक्षसाम् । गन्धर्वाणां च नागानां किन्नराणां रसौकसाम्

devānāmasurāṇāṁ ca dānavānāṁ ca rakṣasām gandharvāṇāṁ ca nāgānāṁ kinnarāṇāṁ rasaukasām

देवताओं, असुरों, दानवों, राक्षसों, गन्धर्वों, नागों, किन्नरों तथा रसातलवासियों —

श्लोक 23 (shiva.rudra.167.23)

त्रिलोकस्य परेषां च सकलानामधीश्वरः । स बभूव महावीरः शङ्खचूडो महाबली

trilokasya pareṣāṁ ca sakalānāmadhīśvaraḥ sa babhūva mahāvīraḥ śaṅkhacūḍo mahābalī

तथा त्रिलोक और अन्य समस्त प्राणियों का भी वह महावीर, महाबली शङ्खचूड अधीश्वर बन गया।

श्लोक 24 (shiva.rudra.167.24)

एवं स बुभुजे राज्यं राजराजेश्वरो महान् । सर्वेषां भुवनानां च शङ्खचूडश्चिरं समाः

evaṁ sa bubhuje rājyaṁ rājarājeśvaro mahān sarveṣāṁ bhuvanānāṁ ca śaṅkhacūḍaściraṁ samāḥ

इस प्रकार राजराजेश्वर महान शङ्खचूड ने दीर्घकाल तक समस्त भुवनों के राज्य का उपभोग किया।

श्लोक 25 (shiva.rudra.167.25)

तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न मारी नाऽशुभग्रहाः । आधयो व्याधयो नैव सुखिन्यश्च प्रजाः सदा

tasya rājye na durbhikṣaṁ na mārī nā'śubhagrahāḥ ādhayo vyādhayo naiva sukhinyaśca prajāḥ sadā

उसके राज्य में न कोई अकाल था, न महामारी, न अशुभ ग्रह; न मानसिक पीड़ा थी, न रोग — प्रजा सदा सुखी रहती थी।

श्लोक 26 (shiva.rudra.167.26)

अकृष्टपच्या पृथिवी ददौ सस्यान्यनेकशः । ओषध्यो विविधाश्चासन्सफलाःसरसाः सदा

akṛṣṭapacyā pṛthivī dadau sasyānyanekaśaḥ oṣadhyo vividhāścāsansaphalāḥsarasāḥ sadā

बिना जोते-बोए ही पृथ्वी अनेक प्रकार के धान्यों को उपजाती थी; विविध ओषधियाँ सदा फलयुक्त तथा रसयुक्त रहती थीं।

श्लोक 27 (shiva.rudra.167.27)

मण्याकराश्च नितरां रत्नखन्यश्च सागराः । सदा पुष्पफला वृक्षा नद्यः सुसलिलावहाः

maṇyākarāśca nitarāṁ ratnakhanyaśca sāgarāḥ sadā puṣpaphalā vṛkṣā nadyaḥ susalilāvahāḥ

खानें पर्याप्त मणियों से युक्त थीं, सागर रत्नों की खानें बने रहते थे; वृक्ष सदा पुष्प-फलों से युक्त थे तथा नदियाँ स्वच्छ जल से प्रवाहित होती थीं।

श्लोक 28 (shiva.rudra.167.28)

देवान् विनाखिला जीवाः सुखिनो निर्विकारकाः । स्वस्वधर्मास्थिताः सर्वे चतुर्वर्णाश्रमाः परे

devān vinākhilā jīvāḥ sukhino nirvikārakāḥ svasvadharmāsthitāḥ sarve caturvarṇāśramāḥ pare

देवताओं को छोड़कर सभी प्राणी सुखी और निर्विकार थे; चारों वर्ण और आश्रम सभी अपने-अपने धर्म में स्थित थे।

श्लोक 29 (shiva.rudra.167.29)

तस्मिन् शासति त्रैलोक्ये न कश्चिद् दुःखितोऽभवत् । भ्रातृवैरत्वमाश्रित्य केवलं दुःखिनोऽमराः

tasmin śāsati trailokye na kaścid duḥkhito'bhavat bhrātṛvairatvamāśritya kevalaṁ duḥkhino'marāḥ

उसके त्रिलोक-शासन में कोई भी दुःखी नहीं था; केवल अपने भाई-बन्धुओं के वैर के कारण देवगण ही दुःखी थे।

श्लोक 30 (shiva.rudra.167.30)

स शङ्खचूडः प्रबलः कृष्णस्य परमः सखा । कृष्णभक्तिरतः साधुः सदा गोलोकवासिनः

sa śaṅkhacūḍaḥ prabalaḥ kṛṣṇasya paramaḥ sakhā kṛṣṇabhaktirataḥ sādhuḥ sadā golokavāsinaḥ

वह प्रबल शङ्खचूड कृष्ण का परम सखा था, सदा कृष्णभक्ति में रत, साधु स्वभाव वाला, नित्य गोलोकवासी।

श्लोक 31 (shiva.rudra.167.31)

पूर्वशापप्रभावेण दानवीं योनिमाश्रितः । न दानवमतिः सोऽभूद्दानवत्वेऽपि वै मुने

pūrvaśāpaprabhāveṇa dānavīṁ yonimāśritaḥ na dānavamatiḥ so'bhūddānavatve'pi vai mune

पूर्वजन्म के शाप के प्रभाव से वह दानव-योनि को प्राप्त हुआ था; किन्तु हे मुने! दानव होते हुए भी उसकी बुद्धि दानव जैसी नहीं थी।

श्लोक 32 (shiva.rudra.167.32)

ततः सुरगणाः सर्वे हृतराज्याः पराजिताः । सम्मन्त्र्य सर्षयस्तात प्रययुर्ब्रह्मणःसभाम्

tataḥ suragaṇāḥ sarve hṛtarājyāḥ parājitāḥ sammantrya sarṣayastāta prayayurbrahmaṇaḥsabhām

तत्पश्चात् राज्य-वंचित एवं पराजित समस्त देवगण, हे तात! ऋषियों सहित परामर्श कर ब्रह्मा की सभा में गये।

श्लोक 33 (shiva.rudra.167.33)

तत्र दृष्ट्वा विधातारं नत्वा स्तुत्वा विशेषतः । ब्रह्मणे कथयामासुः सर्वं वृत्तान्तमाकुलाः

tatra dṛṣṭvā vidhātāraṁ natvā stutvā viśeṣataḥ brahmaṇe kathayāmāsuḥ sarvaṁ vṛttāntamākulāḥ

वहाँ विधाता को देखकर, उन्हें प्रणाम कर एवं विशेष रूप से स्तुति कर, व्याकुल देवताओं ने ब्रह्मा को समस्त वृत्तान्त सुनाया।

श्लोक 34 (shiva.rudra.167.34)

ब्रह्मा तदा समाश्वास्य सुरान् सर्वान्मुनीनपि । तैश्च सार्द्धं ययौ लोके वैकुण्ठं सुखदं सताम्

brahmā tadā samāśvāsya surān sarvānmunīnapi taiśca sārddhaṁ yayau loke vaikuṇṭhaṁ sukhadaṁ satām

ब्रह्मा ने तब समस्त देवताओं तथा मुनियों को सान्त्वना देकर, उन सबके साथ सज्जनों को सुख देने वाले वैकुण्ठ लोक को प्रस्थान किया।

श्लोक 35 (shiva.rudra.167.35)

ददर्श तत्र लक्ष्मीशं ब्रह्मा देवगणैःसह । किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालाविभूषितम्

dadarśa tatra lakṣmīśaṁ brahmā devagaṇaiḥsaha kirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁ vanamālāvibhūṣitam

वहाँ ब्रह्मा ने देवताओं के साथ लक्ष्मीपति को देखा, जो मुकुट धारण किये, कुण्डलों से युक्त तथा वनमाला से विभूषित थे।

श्लोक 36 (shiva.rudra.167.36)

शङ्खचक्रगदापद्मधरं देवं चतुर्भुजम् । सनन्दनाद्यैः सिद्धैश्च सेवितं पीतवाससम्

śaṅkhacakragadāpadmadharaṁ devaṁ caturbhujam sanandanādyaiḥ siddhaiśca sevitaṁ pītavāsasam

शंख, चक्र, गदा और पद्म धारण करने वाले चतुर्भुज देव, पीताम्बरधारी, सनन्दनादि सिद्धों द्वारा सेवित —

श्लोक 37 (shiva.rudra.167.37)

दृष्ट्वा विष्णुं सुराःसर्वे ब्रह्माद्याः समुनीश्वराः । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या बद्धाञ्जलिकरा विभुम्

dṛṣṭvā viṣṇuṁ surāḥsarve brahmādyāḥ samunīśvarāḥ praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā baddhāñjalikarā vibhum

विष्णु को देखकर ब्रह्मादि समस्त देवगण तथा महर्षिगण हाथ जोड़कर उन विभु को प्रणाम कर भक्तिपूर्वक उनकी स्तुति करने लगे।

श्लोक 38 (shiva.rudra.167.38)

देवा ऊचु देवदेव जगन्नाथ वैकुण्ठाधिपते प्रभो । रक्षास्मान् शरणापन्नान् श्रीहरे त्रिजगद्गुरो

devā ūcu devadeva jagannātha vaikuṇṭhādhipate prabho rakṣāsmān śaraṇāpannān śrīhare trijagadguro

देवताओं ने कहा — हे देवदेव! हे जगन्नाथ! हे वैकुण्ठाधिपति प्रभो! हे श्रीहरे! हे त्रिजगद्गुरो! हम शरणागतों की रक्षा कीजिए।

श्लोक 39 (shiva.rudra.167.39)

त्वमेव जगतां पाता त्रिलोकेशाच्युत प्रभो । लक्ष्मीनिवास गोविन्द भक्तप्राण नमोऽस्तु ते

tvameva jagatāṁ pātā trilokeśācyuta prabho lakṣmīnivāsa govinda bhaktaprāṇa namo'stu te

हे त्रिलोकेश! हे अच्युत प्रभो! आप ही जगत के पालनकर्ता हैं। हे लक्ष्मीनिवास! हे गोविन्द! हे भक्तप्राण! आपको नमस्कार है।

श्लोक 40 (shiva.rudra.167.40)

इति स्तुत्वा सुराः सर्वे रुरुदुः पुरतो हरेः । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्

iti stutvā surāḥ sarve ruruduḥ purato hareḥ tacchrutvā bhagavānviṣṇurbrahmāṇamidamabravīt

इस प्रकार स्तुति करके समस्त देवगण हरि के समक्ष रोने लगे; यह सुनकर भगवान् विष्णु ने ब्रह्मा से यह कहा।

श्लोक 41 (shiva.rudra.167.41)

विष्णुरुवाच । किमर्थमागतोऽसि त्वं वैकुण्ठं योगिदुर्लभम् । किं कष्टं ते समुद्भूतं तत् त्वं वद ममाग्रतः

viṣṇuruvāca kimarthamāgato'si tvaṁ vaikuṇṭhaṁ yogidurlabham kiṁ kaṣṭaṁ te samudbhūtaṁ tat tvaṁ vada mamāgrataḥ

विष्णु ने कहा — तुम योगियों के लिए भी दुर्लभ इस वैकुण्ठ में किसलिए आये हो? तुम्हें क्या कष्ट उत्पन्न हुआ है, वह मुझसे कहो।

श्लोक 42 (shiva.rudra.167.42)

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा विनयानतकन्धरः

sanatkumāra uvāca iti śrutvā harervākyaṁ praṇamya ca muhurmuhuḥ baddhāñjalipuṭo bhūtvā vinayānatakandharaḥ

सनत्कुमार ने कहा — हरि का यह वचन सुनकर, बार-बार प्रणाम करते हुए, हाथ जोड़े, विनयपूर्वक सिर झुकाये हुए —

श्लोक 43 (shiva.rudra.167.43)

वृत्तान्तं कथयामास शङ्खचूडकृतं तदा । देवकष्टसमाख्यानं पुरो विष्णोः परात्मनः

vṛttāntaṁ kathayāmāsa śaṅkhacūḍakṛtaṁ tadā devakaṣṭasamākhyānaṁ puro viṣṇoḥ parātmanaḥ

उसने विष्णु परमात्मा के समक्ष शङ्खचूड द्वारा किये गये कार्यों का वृत्तान्त तथा देवताओं के कष्ट की कथा सुनायी।

श्लोक 44 (shiva.rudra.167.44)

हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वतः सर्वभाववित् । प्रहस्योवाच भगवांस्तद्रहस्यं विधिं प्रति

haristadvacanaṁ śrutvā sarvataḥ sarvabhāvavit prahasyovāca bhagavāṁstadrahasyaṁ vidhiṁ prati

सर्वभावों को जानने वाले हरि उस वचन को सुनकर मुस्कुराये और उन्होंने ब्रह्मा से वह रहस्य कह सुनाया।

श्लोक 45 (shiva.rudra.167.45)

श्रीभगवानुवाच । शङ्खचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं जानामि पद्मज । मद्भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा

śrībhagavānuvāca śaṅkhacūḍasya vṛttāntaṁ sarvaṁ jānāmi padmaja madbhaktasya ca gopasya mahātejasvinaḥ purā

श्रीभगवान् ने कहा — हे पद्मज! मैं शङ्खचूड का समस्त वृत्तान्त जानता हूँ — वह पूर्वजन्म में मेरा भक्त, महातेजस्वी गोप था।

श्लोक 46 (shiva.rudra.167.46)

शृणु तत् सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् । सन्देहो नैव कर्तव्यः शं करिष्यति शङ्करः

śṛṇu tat sarvavṛttāntamitihāsaṁ purātanam sandeho naiva kartavyaḥ śaṁ kariṣyati śaṅkaraḥ

उस समस्त वृत्तान्त, इस प्राचीन इतिहास को सुनो; इसमें कोई सन्देह नहीं करना चाहिए — शंकर ही कल्याण करेंगे।

श्लोक 47 (shiva.rudra.167.47)

सर्वोपरि च यस्यास्ति शिवलोकः परात्परः । यत्र संराजते शम्भुः परब्रह्म परेश्वरः

sarvopari ca yasyāsti śivalokaḥ parātparaḥ yatra saṁrājate śambhuḥ parabrahma pareśvaraḥ

सबसे ऊपर वह शिवलोक है, जो परात्पर है; जहाँ परब्रह्म परमेश्वर शम्भु शासन करते हैं।

श्लोक 48 (shiva.rudra.167.48)

प्रकृतेः पुरुषस्यापि योऽधिष्ठाता त्रिशक्तिधृक् । निर्गुणः सगुणः सोऽपि परञ्ज्योतिः स्वरूपवान्

prakṛteḥ puruṣasyāpi yo'dhiṣṭhātā triśaktidhṛk nirguṇaḥ saguṇaḥ so'pi parañjyotiḥ svarūpavān

वे प्रकृति और पुरुष दोनों के भी अधिष्ठाता हैं, त्रिशक्तिधारी हैं, निर्गुण होते हुए भी सगुण हैं तथा परमज्योति स्वरूप हैं।

श्लोक 49 (shiva.rudra.167.49)

यस्याङ्गजास्तु वै ब्रह्मंस्त्रयःसृष्ट्यादिकारकाः । सत्त्वादिगुणसम्पन्ना विष्णुब्रह्महराभिधाः

yasyāṅgajāstu vai brahmaṁstrayaḥsṛṣṭyādikārakāḥ sattvādiguṇasampannā viṣṇubrahmaharābhidhāḥ

हे ब्रह्मन्! जिनके तीन अंगजात पुत्र सृष्टि आदि के कर्ता हैं, वे सत्त्वादि गुणों से युक्त विष्णु, ब्रह्मा और हर नाम से प्रसिद्ध हैं।

श्लोक 50 (shiva.rudra.167.50)

स एव परमात्मा हि विहरत्युमया सह । यत्र मायाविनिर्मुक्तो नित्यानित्य प्रकल्पकः

sa eva paramātmā hi viharatyumayā saha yatra māyāvinirmukto nityānitya prakalpakaḥ

वे परमात्मा ही उमा के साथ विहार करते हैं, जहाँ माया से सर्वथा मुक्त होकर वे नित्य और अनित्य दोनों की रचना करते हैं।

श्लोक 51 (shiva.rudra.167.51)

तत्समीपे च गोलोको गोशाला शङ्करस्य वै । तस्येच्छया च मद्रूपः कृष्णो वसति तत्र ह

tatsamīpe ca goloko gośālā śaṅkarasya vai tasyecchayā ca madrūpaḥ kṛṣṇo vasati tatra ha

उसी के समीप गोलोक है, जो शंकर की ही गोशाला है; उन्हीं की इच्छा से मेरा स्वरूप कृष्ण वहाँ निवास करता है।

श्लोक 52 (shiva.rudra.167.52)

तद्गवां रक्षणार्थाय तेनाज्ञप्तः सदा सुखी । तत्सम्प्राप्तसुखः सोऽपि सङ्क्रीडति विहारवित्

tadgavāṁ rakṣaṇārthāya tenājñaptaḥ sadā sukhī tatsamprāptasukhaḥ so'pi saṅkrīḍati vihāravit

उन्हीं की आज्ञा से गौओं की रक्षा हेतु सदा सुखी रहते हुए वे कृष्ण भी वहाँ प्राप्त सुख में विहार-कुशल होकर क्रीड़ा करते हैं।

श्लोक 53 (shiva.rudra.167.53)

तस्य नारी समाख्याता राधेति जगदम्बिका । प्रकृतेः परमा मूर्तिः पञ्चमी सुविहारिणी

tasya nārī samākhyātā rādheti jagadambikā prakṛteḥ paramā mūrtiḥ pañcamī suvihāriṇī

उनकी पत्नी राधा नाम से प्रसिद्ध जगदम्बिका हैं, जो प्रकृति की परम मूर्ति तथा पंचम रूप में सुविहारिणी हैं।

श्लोक 54 (shiva.rudra.167.54)

बहुगोपाश्च गोप्यश्च तत्र सन्ति तदङ्गजाः । सुविहारपरा नित्यं राधाकृष्णानुवर्तिनः

bahugopāśca gopyaśca tatra santi tadaṅgajāḥ suvihāraparā nityaṁ rādhākṛṣṇānuvartinaḥ

वहाँ अनेक गोप और गोपियाँ हैं, जो उन्हीं के अंशजात हैं, सदा सुविहार में रत तथा राधा-कृष्ण के अनुगामी हैं।

श्लोक 55 (shiva.rudra.167.55)

स एव लीलया शम्भोरिदानीं मोहितोऽनया । सम्प्राप्तो दानवीं योनिं मुधा शापात्स्वदुःखदाम्

sa eva līlayā śambhoridānīṁ mohito'nayā samprāpto dānavīṁ yoniṁ mudhā śāpātsvaduḥkhadām

वही सुदामा अब शम्भु की लीला से इस राधा के शाप द्वारा मोहित होकर व्यर्थ ही शाप से अपने लिए दुःखदायी दानव-योनि को प्राप्त हुआ है।

श्लोक 56 (shiva.rudra.167.56)

रुद्रशूलेन तन्मृत्युः कृष्णेन विहितः पुरा । ततः स्वदेहमुत्सृज्य पार्षदः स भविष्यति

rudraśūlena tanmṛtyuḥ kṛṣṇena vihitaḥ purā tataḥ svadehamutsṛjya pārṣadaḥ sa bhaviṣyati

उसकी मृत्यु रुद्र के त्रिशूल से होना पूर्व में ही कृष्ण द्वारा निश्चित किया गया था; उसके पश्चात् अपने शरीर को त्यागकर वह पुनः पार्षद बनेगा।

श्लोक 57 (shiva.rudra.167.57)

इति विज्ञाय देवेश न भयं कर्तुमर्हसि । शङ्करं शरणं याहि स सद्यः शं विधास्यति

iti vijñāya deveśa na bhayaṁ kartumarhasi śaṅkaraṁ śaraṇaṁ yāhi sa sadyaḥ śaṁ vidhāsyati

हे देवेश! यह जानकर आपको भय नहीं करना चाहिए। शंकर की शरण में जाइए, वे तत्काल कल्याण करेंगे।

श्लोक 58 (shiva.rudra.167.58)

अहं त्वं चामराः सर्वे तिष्ठन्त्विह विसाध्वसाः

ahaṁ tvaṁ cāmarāḥ sarve tiṣṭhantviha visādhvasāḥ

मैं, तुम तथा समस्त देवगण — हम सब यहाँ निर्भय होकर रहें।

श्लोक 59 (shiva.rudra.167.59)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सविधिर्विष्णुः शिवलोकं जगाम ह । संस्मरन्मनसा शम्भुं सर्वेशं भक्तवत्सलम्

sanatkumāra uvāca ityuktvā savidhirviṣṇuḥ śivalokaṁ jagāma ha saṁsmaranmanasā śambhuṁ sarveśaṁ bhaktavatsalam

सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर विष्णु ब्रह्मा सहित शिवलोक को गये, मन ही मन सर्वेश एवं भक्तवत्सल शम्भु का स्मरण करते हुए।

अध्याय 166अध्याय-सूचीअध्याय 168