Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 170

शङ्खचूडवध में दूतगमन

अध्याय 169अध्याय-सूचीअध्याय 171

श्लोक 1 (shiva.rudra.170.1)

सनत्कुमार उवाच । अथेशानो महारुद्रो दुष्टकालःसतां गतिः । शङ्खचूडवधं चित्ते निश्चिकाय सुरेच्छया

sanatkumāra uvāca atheśāno mahārudro duṣṭakālaḥsatāṁ gatiḥ śaṅkhacūḍavadhaṁ citte niścikāya surecchayā

सनत्कुमार ने कहा — तब ईशान महारुद्र, जो दुष्टों के लिए काल-स्वरूप तथा सज्जनों की गति हैं, उन्होंने देवताओं की इच्छा से मन ही मन शङ्खचूड के वध का निश्चय किया।

श्लोक 2 (shiva.rudra.170.2)

दूतं कृत्वा चित्ररथं गन्धर्वेश्वरमीप्सितम् । शीघ्रं प्रस्थापयामास शङ्खचूडान्तिके मुदा

dūtaṁ kṛtvā citrarathaṁ gandharveśvaramīpsitam śīghraṁ prasthāpayāmāsa śaṅkhacūḍāntike mudā

गन्धर्वों के अभीष्ट स्वामी चित्ररथ को दूत बनाकर उन्होंने शीघ्र ही उसे प्रसन्नतापूर्वक शङ्खचूड के समीप भेजा।

श्लोक 3 (shiva.rudra.170.3)

सर्वेश्वराज्ञया दूतो ययौ तन्नगरं च सः । महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्

sarveśvarājñayā dūto yayau tannagaraṁ ca saḥ mahendranagarotkṛṣṭaṁ kuberabhavanādhikam

सर्वेश्वर की आज्ञा से वह दूत उस नगर को गया, जो इन्द्रपुरी से भी श्रेष्ठ तथा कुबेर के भवन से भी अधिक था।

श्लोक 4 (shiva.rudra.170.4)

गत्वा ददर्श तन्मध्ये शङ्खचूडालयं वरम् । राजितं द्वादशैर्द्वारैर्द्वारपालसमन्वितम्

gatvā dadarśa tanmadhye śaṅkhacūḍālayaṁ varam rājitaṁ dvādaśairdvārairdvārapālasamanvitam

वहाँ जाकर उसने उस नगर के मध्य शङ्खचूड के श्रेष्ठ भवन को देखा, जो बारह द्वारों से सुशोभित तथा द्वारपालों से युक्त था।

श्लोक 5 (shiva.rudra.170.5)

स दृष्ट्वा पुष्पदन्तस्तु वरं द्वारं ददर्श सः । कथयामास वृत्तान्तं द्वारपालाय निर्भयः

sa dṛṣṭvā puṣpadantastu varaṁ dvāraṁ dadarśa saḥ kathayāmāsa vṛttāntaṁ dvārapālāya nirbhayaḥ

पुष्पदन्त ने उसे देखकर श्रेष्ठ द्वार को देखा; उसने निर्भय होकर द्वारपाल को अपना वृत्तान्त बतलाया।

श्लोक 6 (shiva.rudra.170.6)

अतिक्रम्य च तद् द्वारं जगामाभ्यन्तरे मुदा । अतीव सुन्दरं रम्यं विस्तीर्णं समलङ्कृतम्

atikramya ca tad dvāraṁ jagāmābhyantare mudā atīva sundaraṁ ramyaṁ vistīrṇaṁ samalaṅkṛtam

उस द्वार को पार कर वह आनन्दपूर्वक भीतर गया — जो अत्यंत सुन्दर, रमणीय, विस्तृत तथा भलीभाँति अलंकृत था।

श्लोक 7 (shiva.rudra.170.7)

स गत्वा शङ्खचूडं तं ददर्श दनुजाधिपम् । वीरमण्डलमध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्

sa gatvā śaṅkhacūḍaṁ taṁ dadarśa danujādhipam vīramaṇḍalamadhyasthaṁ ratnasiṁhāsanasthitam

वहाँ जाकर उसने उस दनुजाधिप शङ्खचूड को वीरों के मण्डल के मध्य रत्नजड़ित सिंहासन पर विराजमान देखा।

श्लोक 8 (shiva.rudra.170.8)

दानवेन्द्रैः परिवृतं सेवितं च त्रिकोटिभिः । शतकोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्भिः शस्त्रपाणिभिः

dānavendraiḥ parivṛtaṁ sevitaṁ ca trikoṭibhiḥ śatakoṭibhiranyaiśca bhramadbhiḥ śastrapāṇibhiḥ

वह तीन करोड़ दानवेन्द्रों से घिरा हुआ तथा सेवित था, और शस्त्रधारी घूमते हुए सौ करोड़ अन्य दानवों से भी।

श्लोक 9 (shiva.rudra.170.9)

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा पुष्पदन्तः सविस्मयः । उवाच रणवृत्तान्तं यदुक्तं शङ्करेण च

evambhūtaṁ ca taṁ dṛṣṭvā puṣpadantaḥ savismayaḥ uvāca raṇavṛttāntaṁ yaduktaṁ śaṅkareṇa ca

उसे इस प्रकार देखकर आश्चर्यचकित पुष्पदन्त ने शंकर द्वारा कहे गये युद्ध-वृत्तान्त को कह सुनाया।

श्लोक 10 (shiva.rudra.170.10)

पुष्पदन्त उवाच । राजेन्द्र शिवदूतोऽहं पुष्पदन्ताभिधः प्रभो । यदुक्तं शङ्करेणैव तच्छृणु त्वं ब्रवीमि ते

puṣpadanta uvāca rājendra śivadūto'haṁ puṣpadantābhidhaḥ prabho yaduktaṁ śaṅkareṇaiva tacchṛṇu tvaṁ bravīmi te

पुष्पदन्त ने कहा — हे राजेन्द्र! मैं शिव का दूत, पुष्पदन्त नामक हूँ, हे प्रभो! शंकर ने जो कहा है, वह सुनिए, मैं आपसे कहता हूँ।

श्लोक 11 (shiva.rudra.170.11)

शिव उवाच । राज्यं देहि च देवानामधिकारं हि साम्प्रतम् । नो चेत्कुरु रणं सार्द्धं परेण च मया सताम्

śiva uvāca rājyaṁ dehi ca devānāmadhikāraṁ hi sāmpratam no cetkuru raṇaṁ sārddhaṁ pareṇa ca mayā satām

शिव ने कहा — देवताओं के राज्य और अधिकार को अभी लौटा दो। अन्यथा, सज्जनों के लिए परम स्वरूप मुझसे युद्ध करो।

श्लोक 12 (shiva.rudra.170.12)

देवा मां शरणापन्ना देवेशं शङ्करं सताम् । अहं क्रुद्धो महारुद्रस्त्वां वधिष्याम्यसंशयम्

devā māṁ śaraṇāpannā deveśaṁ śaṅkaraṁ satām ahaṁ kruddho mahārudrastvāṁ vadhiṣyāmyasaṁśayam

देवताओं ने सज्जनों के देवेश शंकर, अर्थात् मेरी, शरण ली है। मैं क्रुद्ध महारुद्र निश्चय ही तुम्हारा वध करूँगा।

श्लोक 13 (shiva.rudra.170.13)

हरोऽस्मि सर्वदेवेभ्यो ह्यभयं दत्तवानहम् । खलदण्डधरोऽहं वै शरणागतवत्सलः

haro'smi sarvadevebhyo hyabhayaṁ dattavānaham khaladaṇḍadharo'haṁ vai śaraṇāgatavatsalaḥ

मैं हर हूँ, मैंने ही समस्त देवताओं को अभय दिया है। मैं ही दुष्टों को दण्ड देने वाला तथा शरणागतवत्सल हूँ।

श्लोक 14 (shiva.rudra.170.14)

राज्यं दास्यसि किं वा त्वं करिष्यसि रणं च किम् । तत्त्वं ब्रूहि द्वयोरेकं दानवेन्द्र विचार्य्य वै

rājyaṁ dāsyasi kiṁ vā tvaṁ kariṣyasi raṇaṁ ca kim tattvaṁ brūhi dvayorekaṁ dānavendra vicāryya vai

क्या तुम राज्य लौटाओगे, या युद्ध करोगे? हे दानवेन्द्र! विचार करके इन दोनों में से एक बात मुझसे कहो।

श्लोक 15 (shiva.rudra.170.15)

पुष्पदन्त उवाच । इत्युक्तं यन्महेशेन तुभ्यं तन्मे निवेदितम् । वितथं शम्भुवाक्यं न कदापि दनुजाधिप

puṣpadanta uvāca ityuktaṁ yanmaheśena tubhyaṁ tanme niveditam vitathaṁ śambhuvākyaṁ na kadāpi danujādhipa

पुष्पदन्त ने कहा — जो महेश ने कहा, वह मैंने आपसे निवेदित कर दिया। हे दनुजाधिप! शम्भु का वचन कभी असत्य नहीं होता।

श्लोक 16 (shiva.rudra.170.16)

अहं स्वस्वामिनं गन्तुमिच्छामि त्वरितं हरम् । गत्वा वक्ष्यामि किं शम्भुं तथा त्वं वद मामिह

ahaṁ svasvāminaṁ gantumicchāmi tvaritaṁ haram gatvā vakṣyāmi kiṁ śambhuṁ tathā tvaṁ vada māmiha

मैं शीघ्र ही अपने स्वामी हर के पास लौटना चाहता हूँ। जाकर मैं शम्भु से क्या कहूँ? वह मुझे यहीं बता दीजिए।

श्लोक 17 (shiva.rudra.170.17)

सनत्कुमार उवाच । इत्थं च पुष्पदन्तस्य शिवदूतस्य सत्पतेः । आकर्ण्य वचनं राजा हसित्वा तमुवाच सः

sanatkumāra uvāca itthaṁ ca puṣpadantasya śivadūtasya satpateḥ ākarṇya vacanaṁ rājā hasitvā tamuvāca saḥ

सनत्कुमार ने कहा — शिवदूत सत्पति पुष्पदन्त का यह वचन सुनकर राजा ने हँसते हुए उससे कहा।

श्लोक 18 (shiva.rudra.170.18)

शङ्खचूड उवाच । राज्यं दास्ये न देवेभ्यो वीरभोग्या वसुन्धरा । रणं दास्यामि ते रुद्र देवानां पक्षपातिने

śaṅkhacūḍa uvāca rājyaṁ dāsye na devebhyo vīrabhogyā vasundharā raṇaṁ dāsyāmi te rudra devānāṁ pakṣapātine

शङ्खचूड ने कहा — मैं देवताओं को राज्य नहीं दूँगा; पृथ्वी वीरों के भोग्य है। हे रुद्र! देवताओं के पक्षधर, मैं तुम्हें युद्ध दूँगा।

श्लोक 19 (shiva.rudra.170.19)

यस्योपरि प्रयायी स्यात्स वीरो भुवेनऽधमः । अतः पूर्वमहं रुद्र त्वां गमिष्याम्यसंशयम्

yasyopari prayāyī syātsa vīro bhuvena'dhamaḥ ataḥ pūrvamahaṁ rudra tvāṁ gamiṣyāmyasaṁśayam

जो वीर पहले आक्रमण करता है, वह भूमि पर अधम माना जाता है; अतः हे रुद्र! मैं निश्चय ही पहले तुम्हारे पास आऊँगा।

श्लोक 20 (shiva.rudra.170.20)

प्रभात आगमिष्यामि वीरयात्रा विचारतः । त्वं गच्छाचक्ष्व रुद्राय हीदृशं वचनं मम

prabhāta āgamiṣyāmi vīrayātrā vicārataḥ tvaṁ gacchācakṣva rudrāya hīdṛśaṁ vacanaṁ mama

प्रातःकाल वीर-यात्रा के विचार से मैं आऊँगा। तुम जाकर रुद्र से मेरा यह वचन कह देना।

श्लोक 21 (shiva.rudra.170.21)

इति श्रुत्वा शङ्खचूडवचनं सुप्रहस्य सः । उवाच दानवेन्द्रं स शम्भुदूतस्तु गर्वितम्

iti śrutvā śaṅkhacūḍavacanaṁ suprahasya saḥ uvāca dānavendraṁ sa śambhudūtastu garvitam

शङ्खचूड का यह वचन सुनकर वह शम्भु का दूत भलीभाँति हँसकर उस अभिमानी दानवेन्द्र से बोला।

श्लोक 22 (shiva.rudra.170.22)

पुष्पदन्त उवाच अन्येषामपि राजेन्द्र गणानां शङ्करस्य च । न स्थातुं सम्मुखे योग्यः किं पुनस्तस्य सम्मुखम्

puṣpadanta uvāca anyeṣāmapi rājendra gaṇānāṁ śaṅkarasya ca na sthātuṁ sammukhe yogyaḥ kiṁ punastasya sammukham

पुष्पदन्त ने कहा — हे राजेन्द्र! तुम शंकर के साधारण गणों के भी सम्मुख खड़े रहने योग्य नहीं हो, फिर उनके स्वयं के सम्मुख की तो बात ही क्या!

श्लोक 23 (shiva.rudra.170.23)

स त्वं देहि च देवानामधिकाराणि सर्वशः । त्वमरं गच्छ पातालं यदि जीवितुमिच्छसि

sa tvaṁ dehi ca devānāmadhikārāṇi sarvaśaḥ tvamaraṁ gaccha pātālaṁ yadi jīvitumicchasi

अतः तुम देवताओं के समस्त अधिकारों को लौटा दो। यदि जीवित रहना चाहते हो, तो शीघ्र पाताल को चले जाओ।

श्लोक 24 (shiva.rudra.170.24)

सामान्यममरं तं नो विद्धि दानवसत्तम । शङ्करः परमात्मा हि सर्वेषामीश्वरेश्वरः

sāmānyamamaraṁ taṁ no viddhi dānavasattama śaṅkaraḥ paramātmā hi sarveṣāmīśvareśvaraḥ

हे दानवश्रेष्ठ! उन्हें साधारण देवता मत समझो; शंकर तो परमात्मा तथा सबके ईश्वरों के भी ईश्वर हैं।

श्लोक 25 (shiva.rudra.170.25)

इन्द्राद्याः सकला देवा यस्याज्ञावर्तिनः सदा । सप्रजापतयः सिद्धा मुनयश्चाप्यहीश्वराः

indrādyāḥ sakalā devā yasyājñāvartinaḥ sadā saprajāpatayaḥ siddhā munayaścāpyahīśvarāḥ

इन्द्रादि समस्त देवगण, प्रजापतिगण, सिद्धगण, मुनिगण तथा नागेश्वर भी सदा उन्हीं की आज्ञा में रहते हैं।

श्लोक 26 (shiva.rudra.170.26)

हरेर्विधेश्च स स्वामी निर्गुणः सगुणः स हि । यस्य भ्रूभङ्गमात्रेण सर्वेषां प्रलयो भवेत्

harervidheśca sa svāmī nirguṇaḥ saguṇaḥ sa hi yasya bhrūbhaṅgamātreṇa sarveṣāṁ pralayo bhavet

वे ही हरि और विधि के स्वामी हैं; वे निर्गुण होते हुए भी सगुण हैं। उनके भ्रूभंगमात्र से ही समस्त प्राणियों का प्रलय हो जाता है।

श्लोक 27 (shiva.rudra.170.27)

शिवस्य पूर्णरूपश्च लोकसंहारकारकः । सतां गतिर्दुष्टहन्ता निर्विकारः परात्परः

śivasya pūrṇarūpaśca lokasaṁhārakārakaḥ satāṁ gatirduṣṭahantā nirvikāraḥ parātparaḥ

वे शिव के पूर्ण रूप, लोक-संहारक, सज्जनों की गति, दुष्टों के संहारक, निर्विकार तथा परात्पर हैं।

श्लोक 28 (shiva.rudra.170.28)

ब्रह्मणोऽधिपतिः सोऽपि हरेरपि महेश्वरः । अवमान्यं न वै तस्य शासनं दानवर्षभ

brahmaṇo'dhipatiḥ so'pi harerapi maheśvaraḥ avamānyaṁ na vai tasya śāsanaṁ dānavarṣabha

वे ब्रह्मा के भी अधिपति हैं तथा हरि के भी महेश्वर हैं। हे दानवर्षभ! उनकी आज्ञा का अनादर नहीं करना चाहिए।

श्लोक 29 (shiva.rudra.170.29)

किं बहूक्तेन राजेन्द्र मनसा संविचार्य च । रुद्रं विद्धि महेशानं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

kiṁ bahūktena rājendra manasā saṁvicārya ca rudraṁ viddhi maheśānaṁ paraṁ brahma cidātmakam

हे राजेन्द्र! अधिक कहने से क्या लाभ? मन में भलीभाँति विचार करके रुद्र महेशान को परब्रह्म, चिदात्मक जानो।

श्लोक 30 (shiva.rudra.170.30)

देहि राज्यं हि देवानामधिकारांश्च सर्वशः । एवं ते कुशलं तात भविष्यत्यन्यथा भयम्

dehi rājyaṁ hi devānāmadhikārāṁśca sarvaśaḥ evaṁ te kuśalaṁ tāta bhaviṣyatyanyathā bhayam

देवताओं के राज्य और समस्त अधिकारों को लौटा दो। हे तात! इसी में तुम्हारा कल्याण है, अन्यथा भय है।

श्लोक 31 (shiva.rudra.170.31)

सन्त्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा दानवेन्द्रः शङ्खचूडः प्रतापवान् । उवाच शिवदूतं तं भवितव्यविमोहितः

santkumāra uvāca iti śrutvā dānavendraḥ śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān uvāca śivadūtaṁ taṁ bhavitavyavimohitaḥ

सनत्कुमार ने कहा — यह सुनकर प्रतापी दानवेन्द्र शङ्खचूड, होनहार से मोहित होकर, शिवदूत से बोला।

श्लोक 32 (shiva.rudra.170.32)

शङ्खचूड उवाच । स्वतो राज्यं न दास्यामि नाधिकारान् विनिश्चयात् । विना युद्धं महेशेन सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम्

śaṅkhacūḍa uvāca svato rājyaṁ na dāsyāmi nādhikārān viniścayāt vinā yuddhaṁ maheśena satyametad bravīmyaham

शङ्खचूड ने कहा — मैं स्वयं राज्य नहीं दूँगा, न ही अधिकार, महेश से युद्ध किये बिना — यह मैं सत्य कहता हूँ।

श्लोक 33 (shiva.rudra.170.33)

कालाधीनं जगत्सर्वं विज्ञेयं सचराचरम् । कालाद्भवति सर्वं हि विनश्यति च कालतः

kālādhīnaṁ jagatsarvaṁ vijñeyaṁ sacarācaram kālādbhavati sarvaṁ hi vinaśyati ca kālataḥ

यह जान लो कि यह समस्त चराचर जगत काल के अधीन है। काल से ही सब कुछ उत्पन्न होता है और काल से ही सब कुछ नष्ट होता है।

श्लोक 34 (shiva.rudra.170.34)

त्वं गच्छ शङ्करं रुद्रं मयोक्तं वद तत्त्वतः । स च युक्तं करोत्वेवं बहुवार्तां कुरुष्व नो

tvaṁ gaccha śaṅkaraṁ rudraṁ mayoktaṁ vada tattvataḥ sa ca yuktaṁ karotvevaṁ bahuvārtāṁ kuruṣva no

तुम शंकर रुद्र के पास जाओ और मैंने जो कहा है, वह यथार्थतः कह देना। वे जैसा उचित समझें वैसा करें; अब हमसे अधिक बातचीत मत करो।

श्लोक 35 (shiva.rudra.170.35)

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शिवदूतोऽसौ जगाम स्वामिनं निजम् । यथार्थं कथयामास पुष्पदन्तश्च सन्मुने

sanatkumāra uvāca ityuktvā śivadūto'sau jagāma svāminaṁ nijam yathārthaṁ kathayāmāsa puṣpadantaśca sanmune

सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर वह शिवदूत अपने स्वामी के पास गया; हे सन्मुने! पुष्पदन्त ने यथार्थ रूप से समस्त वृत्तान्त सुनाया।

अध्याय 169अध्याय-सूचीअध्याय 171