रुद्र संहिता · अध्याय 172
शङ्खचूडयात्रावर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.172.1)
व्यास उवाच । विधितात महाबुद्धे मुने जीव चिरं समाः । कथितं सुमहच्चित्रं चरितं चन्द्रमौलिनः
vyāsa uvāca vidhitāta mahābuddhe mune jīva ciraṁ samāḥ kathitaṁ sumahaccitraṁ caritaṁ candramaulinaḥ
व्यास ने कहा — हे तात! हे महाबुद्धे मुने! तुम चिरकाल तक जीवित रहो। तुमने चन्द्रमौलि शिव के अत्यंत अद्भुत तथा महान चरित्र का वर्णन किया है।
श्लोक 2 (shiva.rudra.172.2)
शिवदूते गते तत्र शङ्खचूडश्च दानवः । किं चकार प्रतापी स तत्त्वं वद सुविस्तरम्
śivadūte gate tatra śaṅkhacūḍaśca dānavaḥ kiṁ cakāra pratāpī sa tattvaṁ vada suvistaram
जब शिवदूत वहाँ जाकर लौट आया, तब उस प्रतापी दानव शङ्खचूड ने क्या किया? यह सत्य वृत्तान्त मुझे विस्तारपूर्वक बताओ।
श्लोक 3 (shiva.rudra.172.3)
सनत्कुमार उवाच । अथ दूते गते तत्र शङ्खचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यन्तरमेव ताम्
sanatkumāra uvāca atha dūte gate tatra śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān uvāca tulasīṁ vārtāṁ gatvābhyantarameva tām
सनत्कुमार ने कहा — तत्पश्चात् दूत के चले जाने पर प्रतापी शङ्खचूड अन्तःपुर में जाकर तुलसी को वह समाचार सुनाने लगे।
श्लोक 4 (shiva.rudra.172.4)
शङ्खचूड उवाच । शम्भुदूतमुखाद्देवि युद्धायाहं समुद्यतः । तेन गच्छाम्यहं योद्धुं शासनं कुरु मे ध्रुवम्
śaṅkhacūḍa uvāca śambhudūtamukhāddevi yuddhāyāhaṁ samudyataḥ tena gacchāmyahaṁ yoddhuṁ śāsanaṁ kuru me dhruvam
शङ्खचूड ने कहा — हे देवि! शम्भु के दूत के मुख से मुझे युद्ध के लिये ललकारा गया है। इसलिये मैं युद्ध करने जा रहा हूँ; तुम निश्चयपूर्वक मुझे आज्ञा दो।
श्लोक 5 (shiva.rudra.172.5)
इत्येवमुक्त्वा स ज्ञानी नानाबोधनतः प्रियाम् । क्रीडां चकार हर्षेण तमनादृत्य शङ्करम्
ityevamuktvā sa jñānī nānābodhanataḥ priyām krīḍāṁ cakāra harṣeṇa tamanādṛtya śaṅkaram
यह कहकर वह ज्ञानी अनेक प्रकार से अपनी प्रियतमा को समझाकर, शंकर की परवाह न करते हुए, हर्षपूर्वक उसके साथ विहार करने लगा।
श्लोक 6 (shiva.rudra.172.6)
तौ दम्पती चिक्रीडाते निमग्नौ सुखसागरे । नानाकामकलाभिश्च निशि चाटुशतैरपि
tau dampatī cikrīḍāte nimagnau sukhasāgare nānākāmakalābhiśca niśi cāṭuśatairapi
वे दोनों दम्पती सुख के सागर में डूबे हुए, अनेक कामकलाओं तथा सैकड़ों प्रिय वचनों के साथ रात्रि में क्रीड़ा करते रहे।
श्लोक 7 (shiva.rudra.172.7)
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । नित्यकार्यं च कृत्वादौ ददौ दानमनन्तकम्
brāhme muhūrte cotthāya prātaḥkṛtyaṁ vidhāya ca nityakāryaṁ ca kṛtvādau dadau dānamanantakam
ब्राह्ममुहूर्त में उठकर प्रातःकालीन कृत्य करके तथा पहले नित्यकर्म पूर्ण कर उसने अनन्त दान दिया।
श्लोक 8 (shiva.rudra.172.8)
पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सर्वेषु दानवेषु च । पुत्रे समर्प्य भार्यां च स राज्यं सर्वसम्पदम्
putraṁ kṛtvā ca rājendraṁ sarveṣu dānaveṣu ca putre samarpya bhāryāṁ ca sa rājyaṁ sarvasampadam
फिर अपने पुत्र को समस्त दानवों का राजेन्द्र बनाकर, उसने अपनी पत्नी तथा सम्पूर्ण सम्पदा सहित राज्य भी पुत्र को सौंप दिया।
श्लोक 9 (shiva.rudra.172.9)
प्रियामाश्वासयामास स राजा रुदतीं पुनः । निषेधन्तीं च गमनं नाना वार्तां प्रकथ्य च
priyāmāśvāsayāmāsa sa rājā rudatīṁ punaḥ niṣedhantīṁ ca gamanaṁ nānā vārtāṁ prakathya ca
उस राजा ने अपनी रोती हुई प्रियतमा को, जो उसके जाने से मना कर रही थी, अनेक प्रकार की बातें कहकर पुनः सान्त्वना दी।
श्लोक 10 (shiva.rudra.172.10)
निजसेनापतिं वीरं समाहूय समादृतः । आदिदेश स सनद्धः सङ्ग्रामं कर्तुमुद्यतः
nijasenāpatiṁ vīraṁ samāhūya samādṛtaḥ ādideśa sa sanaddhaḥ saṅgrāmaṁ kartumudyataḥ
फिर उसने आदरपूर्वक अपने वीर सेनापति को बुलाकर, स्वयं शस्त्रसज्जित तथा युद्ध के लिये उद्यत होकर उसे आज्ञा दी।
श्लोक 11 (shiva.rudra.172.11)
शङ्खचूड उवाच । अद्य सेनापते वीराः सर्वे समरशालिनः । सन्नद्धाखिलकर्माणो निर्गच्छन्तु रणाय च
śaṅkhacūḍa uvāca adya senāpate vīrāḥ sarve samaraśālinaḥ sannaddhākhilakarmāṇo nirgacchantu raṇāya ca
शङ्खचूड ने कहा — हे सेनापते! आज युद्ध में निपुण सभी वीर अपने समस्त कार्यों से सन्नद्ध होकर रणभूमि के लिये प्रस्थान करें।
श्लोक 12 (shiva.rudra.172.12)
दैत्याश्च दानवाः शूरा षडशीतिरुदायुधाः । कङ्कानां बलिनां शीघ्रं सेना निर्यान्तु निर्भयाः
daityāśca dānavāḥ śūrā ṣaḍaśītirudāyudhāḥ kaṅkānāṁ balināṁ śīghraṁ senā niryāntu nirbhayāḥ
छियासी शूरवीर दैत्य तथा दानव शस्त्र उठाये हुए, और बलवान् कंकों की सेना शीघ्र निर्भय होकर निकल पड़े।
श्लोक 13 (shiva.rudra.172.13)
पञ्चाशदसुराणां हि निर्गच्छन्तु कुलानि वै । कोटिवीर्याणि युद्धार्थं शम्भुना देवपक्षिणा
pañcāśadasurāṇāṁ hi nirgacchantu kulāni vai koṭivīryāṇi yuddhārthaṁ śambhunā devapakṣiṇā
करोड़ों की शक्ति रखने वाले असुरों के पचास कुल देवपक्षधर शम्भु के विरुद्ध युद्ध के लिये निकल पड़ें।
श्लोक 14 (shiva.rudra.172.14)
सन्नद्धानि च धौम्राणां कुलानि च शतं द्रुतम् । निर्गच्छन्तु रणार्थं हि शम्भुना मम शासनात्
sannaddhāni ca dhaumrāṇāṁ kulāni ca śataṁ drutam nirgacchantu raṇārthaṁ hi śambhunā mama śāsanāt
धौम्र वंश के सौ सन्नद्ध कुल भी शीघ्र ही मेरी आज्ञा से शम्भु के विरुद्ध युद्ध के लिये निकल पड़ें।
श्लोक 15 (shiva.rudra.172.15)
कालकेयाश्च मौर्याश्च दौर्हृदाः कालकास्तथा । सज्जा निर्यान्तु युद्धाय रुद्रेण मम शासनात्
kālakeyāśca mauryāśca daurhṛdāḥ kālakāstathā sajjā niryāntu yuddhāya rudreṇa mama śāsanāt
कालकेय, मौर्य, दौर्हृद तथा कालक भी तैयार होकर मेरी आज्ञा से रुद्र के विरुद्ध युद्ध के लिये निकल पड़ें।
श्लोक 16 (shiva.rudra.172.16)
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्यासुरपतिर्दानवेन्द्रो महाबलः । निर्जगाम महासैन्यः सहस्रैर्बहुभिर्वृतः
sanatkumāra uvāca ityājñāpyāsurapatirdānavendro mahābalaḥ nirjagāma mahāsainyaḥ sahasrairbahubhirvṛtaḥ
सनत्कुमार ने कहा — यह आज्ञा देकर असुरपति महाबली दानवेन्द्र विशाल सेना के साथ अनेक सहस्रों से घिरे हुए निकल पड़े।
श्लोक 17 (shiva.rudra.172.17)
तस्य सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः । महारथो महावीरो रथिनां प्रवरो रणे
tasya senāpatiścaiva yuddhaśāstraviśāradaḥ mahāratho mahāvīro rathināṁ pravaro raṇe
उसका सेनापति युद्धशास्त्र में निपुण, महारथी, महावीर तथा युद्ध में रथियों में श्रेष्ठ था —
श्लोक 18 (shiva.rudra.172.18)
त्रिलक्षाक्षौहिणीयुक्तो माण्डल्यं च चकार ह । बहिर्बभूव शिविराद्रणे वीरभयङ्करः
trilakṣākṣauhiṇīyukto māṇḍalyaṁ ca cakāra ha bahirbabhūva śivirādraṇe vīrabhayaṅkaraḥ
तीन लाख अक्षौहिणी सेना से युक्त होकर उसने मण्डलाकार व्यूह बनाया, और वीरों को भयभीत करने वाला वह शिविर से बाहर निकल आया।
श्लोक 19 (shiva.rudra.172.19)
रत्नेन्द्रसारनिर्माणं विमानमभिरुह्य सः । गुरुवर्गं पुरस्कृत्य रणार्थं प्रययौ किल
ratnendrasāranirmāṇaṁ vimānamabhiruhya saḥ guruvargaṁ puraskṛtya raṇārthaṁ prayayau kila
श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित विमान पर आरूढ़ होकर तथा गुरुजनों को आगे करके वह निश्चय ही युद्ध के लिये प्रस्थान कर गया।
श्लोक 20 (shiva.rudra.172.20)
पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमे च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं सुसिद्धिदम्
puṣpabhadrānadītīre yatrākṣayavaṭaḥ śubhaḥ siddhāśrame ca siddhānāṁ siddhikṣetraṁ susiddhidam
वह पुष्पभद्रा नदी के तट पर पहुँचा, जहाँ शुभ अक्षयवट है, तथा सिद्धाश्रम में स्थित सिद्धों की वह सिद्धिक्षेत्र भूमि है, जो उत्तम सिद्धि प्रदान करने वाली है।
श्लोक 21 (shiva.rudra.172.21)
कपिलस्य ततःस्थानं पुण्यक्षेत्रे च भारते । पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य हि पश्चिमे
kapilasya tataḥsthānaṁ puṇyakṣetre ca bhārate paścimodadhipūrve ca malayasya hi paścime
वहीं भारतवर्ष के उस पुण्यक्षेत्र में कपिल मुनि का स्थान भी है, जो पश्चिम समुद्र के पूर्व तथा मलय पर्वत के पश्चिम में स्थित है।
श्लोक 22 (shiva.rudra.172.22)
श्रीशैलोत्तरभागे च गन्धमादनदक्षिणे । पञ्चयोजनविस्तीर्णे दैर्घ्ये शतगुणस्तथा
śrīśailottarabhāge ca gandhamādanadakṣiṇe pañcayojanavistīrṇe dairghye śataguṇastathā
श्रीशैल के उत्तर भाग में तथा गन्धमादन के दक्षिण में — पाँच योजन चौड़ा तथा उससे सौ गुना लम्बा वह क्षेत्र है।
श्लोक 23 (shiva.rudra.172.23)
शुद्धस्फटिकसङ्काशा भारते च सुपुण्यदा । पुष्पभद्रा नदी रम्या जलपूर्णा सरस्वती
śuddhasphaṭikasaṅkāśā bhārate ca supuṇyadā puṣpabhadrā nadī ramyā jalapūrṇā sarasvatī
भारत में अत्यंत पुण्यदायिनी, शुद्ध स्फटिक के समान निर्मल, जल से परिपूर्ण वह रमणीय पुष्पभद्रा नदी सरस्वती ही है।
श्लोक 24 (shiva.rudra.172.24)
लवणोदधिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसंयुता । सरस्वतीसंश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
lavaṇodadhipriyā bhāryā śaśvatsaubhāgyasaṁyutā sarasvatīsaṁśritā ca nirgatā sā himālayāt
वह सदा सौभाग्य से युक्त, लवण-समुद्र की प्रिया पत्नी के समान, सरस्वती में समाहित होकर, हिमालय से निकलती है।
श्लोक 25 (shiva.rudra.172.25)
गोमन्तं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शङ्खचूडः शिवसेनां ददर्श ह
gomantaṁ vāmataḥ kṛtvā praviṣṭā paścimodadhau tatra gatvā śaṅkhacūḍaḥ śivasenāṁ dadarśa ha
गोमन्त पर्वत को अपने बायें रखते हुए वह पश्चिम समुद्र में प्रवेश करती है। वहाँ पहुँचकर शङ्खचूड ने शिव की सेना को देखा।