Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 173

शिवदूतसंवाद-वर्णन

अध्याय 172अध्याय-सूचीअध्याय 174

श्लोक 1 (shiva.rudra.173.1)

सनत्कुमार उवाच । तत्र स्थित्वा दानवेन्द्रो महान्तं दानवेश्वरम् । दूतं कृत्वा महाविज्ञं प्रेषयामास शङ्करम्

sanatkumāra uvāca tatra sthitvā dānavendro mahāntaṁ dānaveśvaram dūtaṁ kṛtvā mahāvijñaṁ preṣayāmāsa śaṅkaram

सनत्कुमार ने कहा — वहीं ठहरकर उस महान् दानवेन्द्र ने एक परम विद्वान् दूत को नियुक्त कर शंकर के पास भेजा।

श्लोक 2 (shiva.rudra.173.2)

स तत्र गत्वा दूतश्च चन्द्रभालं ददर्श ह । वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्

sa tatra gatvā dūtaśca candrabhālaṁ dadarśa ha vaṭamūle samāsīnaṁ sūryakoṭisamaprabham

वह दूत वहाँ जाकर चन्द्रभाल (शिव) को वटवृक्ष के नीचे विराजमान, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी देखने लगा।

श्लोक 3 (shiva.rudra.173.3)

कृत्वा योगासनं दृष्ट्या मुद्रायुक्तं च सस्मितम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा

kṛtvā yogāsanaṁ dṛṣṭyā mudrāyuktaṁ ca sasmitam śuddhasphaṭikasaṅkāśaṁ jvalantaṁ brahmatejasā

वे योगासन में स्थित, दृष्टि को मुद्रायुक्त किये हुए, मन्द मुस्कान लिये, शुद्ध स्फटिक के समान निर्मल तथा ब्रह्मतेज से देदीप्यमान थे।

श्लोक 4 (shiva.rudra.173.4)

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरावृतम् । भक्तमृत्युहरं शान्तं गौरीकान्तं त्रिलोचनम्

triśūlapaṭṭiśadharaṁ vyāghracarmāmbarāvṛtam bhaktamṛtyuharaṁ śāntaṁ gaurīkāntaṁ trilocanam

त्रिशूल तथा पट्टिश धारण किये, व्याघ्रचर्म वस्त्र पहने, भक्तों की मृत्यु को हरने वाले, शान्त, गौरीकान्त तथा त्रिनेत्र।

श्लोक 5 (shiva.rudra.173.5)

तपसां फलदातारं कर्त्तारं सर्वसम्पदाम् । आशुतोषं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम्

tapasāṁ phaladātāraṁ karttāraṁ sarvasampadām āśutoṣaṁ prasannāsyaṁ bhaktānugrahakārakam

तपस्याओं का फल देने वाले, समस्त सम्पदाओं के दाता, आशुतोष, प्रसन्नमुख तथा भक्तों पर अनुग्रह करने वाले।

श्लोक 6 (shiva.rudra.173.6)

विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम् । विश्वेस्वरं विश्वकरं विश्वसंहारकारणम्

viśvanāthaṁ viśvabījaṁ viśvarūpaṁ ca viśvajam viśvesvaraṁ viśvakaraṁ viśvasaṁhārakāraṇam

विश्वनाथ, विश्वबीज, विश्वरूप तथा विश्वज; विश्वेश्वर, विश्वकर तथा विश्व के संहार के कारण।

श्लोक 7 (shiva.rudra.173.7)

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारकम् । ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्

kāraṇaṁ kāraṇānāṁ ca narakārṇavatārakam jñānapradaṁ jñānabījaṁ jñānānandaṁ sanātanam

समस्त कारणों के भी कारण, नरक-सागर से पार उतारने वाले; ज्ञान देने वाले, ज्ञान के बीज, ज्ञानमय आनन्दस्वरूप तथा सनातन।

श्लोक 8 (shiva.rudra.173.8)

अवरुह्य रथाद् दूतस्तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः । शङ्करं सकुमारं च शिरसा प्रणनाम सः

avaruhya rathād dūtastaṁ dṛṣṭvā dānaveśvaraḥ śaṅkaraṁ sakumāraṁ ca śirasā praṇanāma saḥ

रथ से उतरकर उस दानवेश्वर के दूत ने शंकर को कुमार सहित देखकर उन्हें सिर झुकाकर प्रणाम किया।

श्लोक 9 (shiva.rudra.173.9)

वामतो भद्रकालीं च स्कन्दं तत्पुरतः स्थितम् । लोकाशिषं ददौ तस्मै काली स्कन्दश्च शङ्करः

vāmato bhadrakālīṁ ca skandaṁ tatpurataḥ sthitam lokāśiṣaṁ dadau tasmai kālī skandaśca śaṅkaraḥ

उनके बायें भद्रकाली तथा सामने स्कन्द खड़े थे; काली, स्कन्द तथा शंकर तीनों ने उसे लोक-कल्याणकारी आशीर्वाद दिया।

श्लोक 10 (shiva.rudra.173.10)

अथासौ शङ्खचूडस्य दूतः परमशास्त्रवित् । उवाच शङ्करं नत्वा करौ बद्ध्वा शुभं वचः

athāsau śaṅkhacūḍasya dūtaḥ paramaśāstravit uvāca śaṅkaraṁ natvā karau baddhvā śubhaṁ vacaḥ

तब शङ्खचूड का वह परम शास्त्रज्ञ दूत, शंकर को नमस्कार कर हाथ जोड़कर शुभ वचन बोला।

श्लोक 11 (shiva.rudra.173.11)

दूत उवाच । शङ्खचूडस्य दूतोऽहं त्वत्सकाशमिहागतः । वर्तते ते किमिच्छाद्य तत्त्वं ब्रूहि महेश्वर

dūta uvāca śaṅkhacūḍasya dūto'haṁ tvatsakāśamihāgataḥ vartate te kimicchādya tattvaṁ brūhi maheśvara

दूत ने कहा — मैं शङ्खचूड का दूत हूँ, आपके समीप यहाँ आया हूँ। हे महेश्वर! आज आपकी क्या इच्छा है, यह सत्य बताइये।

श्लोक 12 (shiva.rudra.173.12)

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा च वचनं शङ्खचूडस्य शङ्करः । प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह

sanatkumāra uvāca iti śrutvā ca vacanaṁ śaṅkhacūḍasya śaṅkaraḥ prasannātmā mahādevo bhagavāṁstamuvāca ha

सनत्कुमार ने कहा — शङ्खचूड के इन वचनों को सुनकर, प्रसन्नचित्त भगवान् महादेव शंकर ने उससे कहा।

श्लोक 13 (shiva.rudra.173.13)

महादेव उवाच । शृणु दूत महाप्राज्ञ वचो मम सुखावहम् । कथनीयमिदं तस्मै निर्विवादं विचार्य च

mahādeva uvāca śṛṇu dūta mahāprājña vaco mama sukhāvaham kathanīyamidaṁ tasmai nirvivādaṁ vicārya ca

महादेव ने कहा — हे महाप्राज्ञ दूत! मेरे सुखदायी वचन सुनो; इन्हें भलीभाँति विचारकर निर्विवाद रूप से उसे कह देना।

श्लोक 14 (shiva.rudra.173.14)

विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित् । मरीचिस्तस्य पुत्रश्च कश्यपस्तत्सुतः स्मृतः

vidhātā jagatāṁ brahmā pitā dharmasya dharmavit marīcistasya putraśca kaśyapastatsutaḥ smṛtaḥ

जगत् के विधाता ब्रह्मा धर्म के पिता तथा धर्मज्ञ हैं; उनके पुत्र मरीचि हैं, और मरीचि के पुत्र कश्यप कहलाते हैं।

श्लोक 15 (shiva.rudra.173.15)

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तास्वेका च दनुः साध्वी तत्सौभाग्यविवर्द्धिनी

dakṣaḥ prītyā dadau tasmai nijakanyāstrayodaśa tāsvekā ca danuḥ sādhvī tatsaubhāgyavivarddhinī

दक्ष ने प्रेमपूर्वक अपनी तेरह कन्याएँ कश्यप को प्रदान कीं; उनमें से एक साध्वी दनु थी, जो उनके सौभाग्य को बढ़ाने वाली थी।

श्लोक 16 (shiva.rudra.173.16)

चत्वारस्ते दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः । तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः

catvāraste danoḥ putrā dānavāstejasolbaṇāḥ teṣveko vipracittistu mahābalaparākramaḥ

दनु के चार पुत्र हुए, जो अत्यंत तेजस्वी दानव थे; उनमें से विप्रचित्ति महान् बल-पराक्रम से सम्पन्न था।

श्लोक 17 (shiva.rudra.173.17)

तत्पुत्रो धार्मिको दम्भो दानवेन्द्रो महामतिः । तस्य त्वं तनयः श्रेष्ठो धर्मात्मा दानवेश्वरः

tatputro dhārmiko dambho dānavendro mahāmatiḥ tasya tvaṁ tanayaḥ śreṣṭho dharmātmā dānaveśvaraḥ

उसका पुत्र धार्मिक तथा महामति दानवेन्द्र दम्भ हुआ; और तुम उसी के श्रेष्ठ पुत्र, धर्मात्मा दानवेश्वर हो।

श्लोक 18 (shiva.rudra.173.18)

पुरा त्वं पार्षदो गोपो गोपेष्वेव च धार्मिकः । अधुना राधिकाशापाज्जातस्त्वं दानवेश्वरः

purā tvaṁ pārṣado gopo gopeṣveva ca dhārmikaḥ adhunā rādhikāśāpājjātastvaṁ dānaveśvaraḥ

पूर्वजन्म में तुम एक पार्षद गोप थे, गोपों में भी धर्मपरायण थे; अब राधिका के शाप से तुम दानवेश्वर होकर जन्मे हो।

श्लोक 19 (shiva.rudra.173.19)

दानवीं योनिमायातस्तत्त्वतो न हि दानवः । निजवृत्तं पुरा ज्ञात्वा दैववैरं त्यजाधुना

dānavīṁ yonimāyātastattvato na hi dānavaḥ nijavṛttaṁ purā jñātvā daivavairaṁ tyajādhunā

यद्यपि तुमने दानव-योनि में जन्म लिया है, तथापि वास्तव में तुम दानव नहीं हो। अपने पूर्ववृत्तान्त को जानकर अब देवताओं के प्रति यह वैर त्याग दो।

श्लोक 20 (shiva.rudra.173.20)

द्रोहं न कुरु तैः सार्द्धं स्वपदं भुङ्क्ष्व सादरम् । नाधिकं सविकारं च कुरु राज्यं विचार्य च

drohaṁ na kuru taiḥ sārddhaṁ svapadaṁ bhuṅkṣva sādaram nādhikaṁ savikāraṁ ca kuru rājyaṁ vicārya ca

उनके साथ द्रोह मत करो; आदरपूर्वक अपने ही पद का सुख भोगो। राज्य को भलीभाँति विचारकर, अनावश्यक विकार से रहित होकर चलाओ।

श्लोक 21 (shiva.rudra.173.21)

देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष दानव । निजराज्ये सुखं तिष्ठ तिष्ठन्तु स्वपदे सुराः

dehi rājyaṁ ca devānāṁ matprītiṁ rakṣa dānava nijarājye sukhaṁ tiṣṭha tiṣṭhantu svapade surāḥ

हे दानव! देवताओं का राज्य उन्हें लौटा दो और मेरी प्रसन्नता की रक्षा करो। तुम अपने राज्य में सुखपूर्वक रहो, और देवता भी अपने-अपने पद पर स्थित रहें।

श्लोक 22 (shiva.rudra.173.22)

अलं भूतविरोधेन देवद्रोहेण किं पुनः । कुलीनाः शुद्धकर्माणः सर्वे कश्यपवंशजाः

alaṁ bhūtavirodhena devadroheṇa kiṁ punaḥ kulīnāḥ śuddhakarmāṇaḥ sarve kaśyapavaṁśajāḥ

प्राणियों के परस्पर विरोध से ही क्या लाभ, फिर देवद्रोह से तो और भी क्या? तुम सब कश्यप के वंशज कुलीन तथा शुद्धकर्मा हो।

श्लोक 23 (shiva.rudra.173.23)

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । ज्ञातिद्रोहजपापस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca jñātidrohajapāpasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm

जितने भी पाप हैं, ब्रह्महत्या आदि भी, वे ज्ञातिद्रोह से उत्पन्न पाप के सोलहवें अंश के भी बराबर नहीं हो सकते।

श्लोक 24 (shiva.rudra.173.24)

सनत्कुमार उवाच । इत्यादिबहुवार्त्तां च श्रुतिस्मृतिपरां शुभाम् । प्रोवाच शङ्करः तस्मै बोधयन् ज्ञानमुत्तमम्

sanatkumāra uvāca ityādibahuvārttāṁ ca śrutismṛtiparāṁ śubhām provāca śaṅkaraḥ tasmai bodhayan jñānamuttamam

सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार श्रुति-स्मृति पर आधारित अनेक शुभ वचन कहकर शंकर ने उसे उत्तम ज्ञान का बोध कराया।

श्लोक 25 (shiva.rudra.173.25)

शिक्षितः शङ्खचूडेन स दूतस्तर्कवित्तमः । उवाच वचनं नम्रो भवितव्यविमोहितः

śikṣitaḥ śaṅkhacūḍena sa dūtastarkavittamaḥ uvāca vacanaṁ namro bhavitavyavimohitaḥ

शङ्खचूड द्वारा पहले से सिखाया गया वह तर्ककुशल दूत, विनम्रतापूर्वक किन्तु होनी से मोहित होकर, यह वचन बोला।

श्लोक 26 (shiva.rudra.173.26)

दूत उवाच । त्वया यत्कथितं देव नान्यथा तत्तथा वचः । तथ्यं किञ्चिद्यथार्थं च श्रूयतां मे निवेदनम्

dūta uvāca tvayā yatkathitaṁ deva nānyathā tattathā vacaḥ tathyaṁ kiñcidyathārthaṁ ca śrūyatāṁ me nivedanam

दूत ने कहा — हे देव! आपने जो कहा वह असत्य नहीं, वैसा ही सत्य है। किन्तु मेरा भी एक यथार्थ निवेदन सुनिये।

श्लोक 27 (shiva.rudra.173.27)

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत् । तत्किमीशासुराणां च न सुराणां वद प्रभो

jñātidrohe mahatpāpaṁ tvayoktamadhunā ca yat tatkimīśāsurāṇāṁ ca na surāṇāṁ vada prabho

अभी आपने ज्ञातिद्रोह को महापाप बताया है — तो हे प्रभो! क्या यह केवल असुरों पर ही लागू होता है, देवताओं पर नहीं? यह बताइये।

श्लोक 28 (shiva.rudra.173.28)

सर्वेषामिति चेत्तद्वै तदा वच्मि विचार्य च । निर्णयं ब्रूहि तत्राद्य कुरु सन्देहभञ्जनम्

sarveṣāmiti cettadvai tadā vacmi vicārya ca nirṇayaṁ brūhi tatrādya kuru sandehabhañjanam

यदि आप कहें कि यह सबके लिये समान है, तो मैं भी विचारकर आगे कहूँगा। आज इसका निर्णय दीजिये और मेरा सन्देह दूर कीजिये।

श्लोक 29 (shiva.rudra.173.29)

मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे । शिरश्छेदं चकारासौ कस्माच्चक्री महेश्वर

madhukaiṭabhayordaityavarayoḥ pralayārṇave śiraśchedaṁ cakārāsau kasmāccakrī maheśvara

प्रलय-सागर में मधु और कैटभ नामक दो श्रेष्ठ दैत्यों के शिर उस चक्रधारी (विष्णु) ने क्यों काट डाले, हे महेश्वर?

श्लोक 30 (shiva.rudra.173.30)

त्रिपुरैःसह संयुद्धं भस्मत्वकरणं कुतः । भवाञ्चकार गिरिश सुरपक्षीति विश्रुतम्

tripuraiḥsaha saṁyuddhaṁ bhasmatvakaraṇaṁ kutaḥ bhavāñcakāra giriśa surapakṣīti viśrutam

हे गिरीश! त्रिपुरासुरों के साथ युद्ध करके उन्हें भस्म क्यों किया, जबकि आप सुरपक्षी के रूप में विख्यात हैं?

श्लोक 31 (shiva.rudra.173.31)

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः । सुतलादि समुद्धर्तुं तद्द्वारे च गदाधरः

gṛhītvā tasya sarvasvaṁ kutaḥ prasthāpito baliḥ sutalādi samuddhartuṁ taddvāre ca gadādharaḥ

उसका सर्वस्व छीनकर बलि को सुतल में क्यों भेजा गया, और उसके द्वार पर स्वयं गदाधर (विष्णु) रक्षक बनकर क्यों बैठे?

श्लोक 32 (shiva.rudra.173.32)

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः । शुम्भादयोऽसुराश्चैव कथं देवैर्निपातिताः

sabhrātṛko hiraṇyākṣaḥ kathaṁ devaiśca hiṁsitaḥ śumbhādayo'surāścaiva kathaṁ devairnipātitāḥ

हिरण्याक्ष को उसके भाई सहित देवताओं ने क्यों मार डाला? और शुम्भ आदि असुरों का वध देवताओं द्वारा कैसे हुआ?

श्लोक 33 (shiva.rudra.173.33)

पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः । क्लेशभाजो वयं तत्र ते सर्वे फलभोगिनः

purā samudramathane pīyūṣaṁ bhakṣitaṁ suraiḥ kleśabhājo vayaṁ tatra te sarve phalabhoginaḥ

पूर्वकाल में समुद्र-मन्थन के समय अमृत केवल देवताओं ने ही पिया; परिश्रम तो हमने किया, किन्तु फल का भोग उन्होंने ही किया।

श्लोक 34 (shiva.rudra.173.34)

क्रीडाभाण्डमिदं विश्वं कालस्य परमात्मनः । स ददाति यदा यस्मै तस्यैश्वर्यं भवेत्तदा

krīḍābhāṇḍamidaṁ viśvaṁ kālasya paramātmanaḥ sa dadāti yadā yasmai tasyaiśvaryaṁ bhavettadā

यह सम्पूर्ण विश्व उस परमात्मा काल का ही क्रीड़ा-भाण्ड है। जब वह जिसे ऐश्वर्य देता है, तभी उसे वह प्राप्त होता है।

श्लोक 35 (shiva.rudra.173.35)

देवदानवयोर्वैरं शश्वन्नैमित्तिकं सदा । पराजयो जयस्तेषां कालाधीनः क्रमेण च

devadānavayorvairaṁ śaśvannaimittikaṁ sadā parājayo jayasteṣāṁ kālādhīnaḥ krameṇa ca

देवताओं और दानवों का यह वैर सदा से नैमित्तिक रूप से चला आ रहा है; उनकी हार-जीत क्रमशः काल के ही अधीन होती है।

श्लोक 36 (shiva.rudra.173.36)

तवानयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं भवेत् । समसम्बन्धिनां तद्वै रोचते नेश्वरस्य ते

tavānayorvirodhe ca gamanaṁ niṣphalaṁ bhavet samasambandhināṁ tadvai rocate neśvarasya te

इन दोनों के इस विरोध में आपका जाना निष्फल ही होगा; क्योंकि दोनों के प्रति समान सम्बन्ध रखने वाले ईश्वर को यह शोभा नहीं देता।

श्लोक 37 (shiva.rudra.173.37)

सुरासुराणां सर्वेषामीश्वरस्य महात्मनः । इयं ते रहिता लज्जा स्पर्धास्माभिः सहाधुना

surāsurāṇāṁ sarveṣāmīśvarasya mahātmanaḥ iyaṁ te rahitā lajjā spardhāsmābhiḥ sahādhunā

आप तो देवताओं और असुरों — सभी के महात्मा ईश्वर हैं; अब हमारे साथ यह स्पर्धा आपके लिये लज्जाजनक और शोभाहीन है।

श्लोक 38 (shiva.rudra.173.38)

यतोऽधिका चैव कीर्तिर्हानिश्चैव पराजये । तवैतद्विपरीतं च मनसा संविचार्यताम्

yato'dhikā caiva kīrtirhāniścaiva parājaye tavaitadviparītaṁ ca manasā saṁvicāryatām

जहाँ विजय में अधिक कीर्ति होती है, वहीं पराजय में हानि भी होती है; परन्तु आपके लिये तो यह बात सर्वथा विपरीत है — इसे मन में भलीभाँति विचार लीजिये।

श्लोक 39 (shiva.rudra.173.39)

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सम्प्रहस्य त्रिलोचनः । यथोचितं च मधुरमुवाच दानवेश्वरम्

sanatkumāra uvāca ityetadvacanaṁ śrutvā samprahasya trilocanaḥ yathocitaṁ ca madhuramuvāca dānaveśvaram

सनत्कुमार ने कहा — यह वचन सुनकर त्रिनेत्र शिव खिलखिलाकर हँस पड़े, और उस दानवेश्वर के दूत से यथोचित मधुर वचन कहा।

श्लोक 40 (shiva.rudra.173.40)

महेश उवाच । वयं भक्तपराधीना न स्वतन्त्राः कदापि हि । तदिच्छया तत्कर्माणो न कस्यापि च पक्षिणः

maheśa uvāca vayaṁ bhaktaparādhīnā na svatantrāḥ kadāpi hi tadicchayā tatkarmāṇo na kasyāpi ca pakṣiṇaḥ

महेश ने कहा — हम सदा भक्तों के अधीन हैं, कभी भी स्वतन्त्र नहीं होते; उन्हीं की इच्छा से हम कर्म करते हैं, हम किसी के भी पक्षधर नहीं होते।

श्लोक 41 (shiva.rudra.173.41)

पुरा विधिप्रार्थनया युद्धमादौ हरेरपि । मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे

purā vidhiprārthanayā yuddhamādau harerapi madhukaiṭabhayordaityavarayoḥ pralayārṇave

पूर्वकाल में प्रलय-सागर में मधु-कैटभ नामक श्रेष्ठ दैत्यों के साथ हरि का जो प्रथम युद्ध हुआ था, वह भी ब्रह्मा की प्रार्थना से ही हुआ था।

श्लोक 42 (shiva.rudra.173.42)

देवप्रार्थनया तेन हिरण्यकशिपोः पुरा । प्रह्रादार्थं वधोऽकारि भक्तानां हितकारिणा

devaprārthanayā tena hiraṇyakaśipoḥ purā prahrādārthaṁ vadho'kāri bhaktānāṁ hitakāriṇā

उसी हितकारी हरि ने पूर्वकाल में देवताओं की प्रार्थना से प्रह्लाद के लिये हिरण्यकशिपु का वध किया था।

श्लोक 43 (shiva.rudra.173.43)

त्रिपुरैः सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं ततः । देवप्रार्थनयाकारि मयापि च पुरा श्रुतम्

tripuraiḥ saha saṁyuddhaṁ bhasmatvakaraṇaṁ tataḥ devaprārthanayākāri mayāpi ca purā śrutam

त्रिपुरासुरों के साथ युद्ध और उनका भस्म होना भी, जैसा आपने पूर्व में सुना है, मैंने भी देवताओं की प्रार्थना से ही किया था।

श्लोक 44 (shiva.rudra.173.44)

सर्वैश्वर्याः सर्वमातुर्देवप्रार्थनया पुरा । आसीच्छुम्भादिभिर्युद्धं वधस्तेषां तया कृतः

sarvaiśvaryāḥ sarvamāturdevaprārthanayā purā āsīcchumbhādibhiryuddhaṁ vadhasteṣāṁ tayā kṛtaḥ

समस्त ऐश्वर्यों से सम्पन्न सर्वमाता देवी ने भी पूर्वकाल में देवताओं की प्रार्थना से ही शुम्भ आदि के साथ युद्ध किया और उनका वध किया।

श्लोक 45 (shiva.rudra.173.45)

अद्यापि त्रिदशाः सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः । स सदेवो हरिर्मां च देवः शरणमागतः

adyāpi tridaśāḥ sarve brahmāṇaṁ śaraṇaṁ yayuḥ sa sadevo harirmāṁ ca devaḥ śaraṇamāgataḥ

आज भी समस्त देवगण ब्रह्मा की शरण में गये; और वे देवताओं सहित तथा हरि भी मेरी शरण में आये हैं।

श्लोक 46 (shiva.rudra.173.46)

हरिब्रह्मादिकानां च प्रार्थनावशतोऽप्यहम् । सुराणामीश्वरो दूत युद्धार्थमगमं खलु

haribrahmādikānāṁ ca prārthanāvaśato'pyaham surāṇāmīśvaro dūta yuddhārthamagamaṁ khalu

हे दूत! इसलिये हरि, ब्रह्मा आदि की प्रार्थना के वशीभूत होकर ही मैं, देवताओं का ईश्वर, युद्ध के लिये आया हूँ।

श्लोक 47 (shiva.rudra.173.47)

पार्षदप्रवरस्त्वं हि कृष्णस्य च महात्मनः । ये ये हताश्च दैतेया न हि केऽपि त्वया समाः

pārṣadapravarastvaṁ hi kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ ye ye hatāśca daiteyā na hi ke'pi tvayā samāḥ

तुम तो महात्मा कृष्ण के श्रेष्ठ पार्षद हो; जितने भी दैत्य पूर्व में मारे गये, उनमें से कोई भी तुम्हारे समान नहीं था।

श्लोक 48 (shiva.rudra.173.48)

का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्वया सह । देवकार्यार्थमीशोऽहं विनयेन च प्रेषितः

kā lajjā mahatī rājan mama yuddhe tvayā saha devakāryārthamīśo'haṁ vinayena ca preṣitaḥ

हे राजन्! फिर तुम्हारे साथ युद्ध करने में मुझे कैसी बड़ी लज्जा हो सकती है? मैं तो देवकार्य के लिये विनम्रतापूर्वक भेजा गया ईश्वर हूँ।

श्लोक 49 (shiva.rudra.173.49)

गच्छ त्वं शङ्खचूडं वै कथनीयं च मे वचः । स च युक्तं करोत्वत्र सुरकार्यं करोम्यहम्

gaccha tvaṁ śaṅkhacūḍaṁ vai kathanīyaṁ ca me vacaḥ sa ca yuktaṁ karotvatra surakāryaṁ karomyaham

अब तुम शङ्खचूड के पास जाओ और मेरे ये वचन उससे कह देना। वह जैसा उचित समझे वैसा करे; मैं तो देवकार्य ही करूँगा।

श्लोक 50 (shiva.rudra.173.50)

इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र विरराम महेश्वरः । उत्तस्थौ शङ्खचूडस्य दूतोऽगच्छत्तदन्तिकम्

ityuktvā śaṅkarastatra virarāma maheśvaraḥ uttasthau śaṅkhacūḍasya dūto'gacchattadantikam

यह कहकर महेश्वर शंकर वहीं मौन हो गये। तब शङ्खचूड का वह दूत उठकर उसके समीप चला गया।

अध्याय 172अध्याय-सूचीअध्याय 174