रुद्र संहिता · अध्याय 175
ससैन्यशङ्खचूडयुद्ध-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.175.1)
सनत्कुमार उवाच । तदा देवगणाः सर्वे दानवैश्च पराजिताः । दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः
sanatkumāra uvāca tadā devagaṇāḥ sarve dānavaiśca parājitāḥ dudruvurbhayabhītāśca śastrāstrakṣatavigrahāḥ
सनत्कुमार ने कहा — तब दानवों से पराजित होकर समस्त देवगण शस्त्र-अस्त्रों से घायल शरीर लिये भयभीत होकर भाग खड़े हुए।
श्लोक 2 (shiva.rudra.175.2)
ते परावृत्य विश्वेशं शङ्करं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यूचुर्विह्वलया गिरा
te parāvṛtya viśveśaṁ śaṅkaraṁ śaraṇaṁ yayuḥ trāhi trāhīti sarveśetyūcurvihvalayā girā
वे लौटकर विश्वेश शंकर की शरण में गये, और घबराई हुई वाणी में 'रक्षा करो, रक्षा करो, हे सर्वेश!' पुकारने लगे।
श्लोक 3 (shiva.rudra.175.3)
दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शङ्करः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह
dṛṣṭvā parājayaṁ teṣāṁ devādīnāṁ sa śaṅkaraḥ sabhayaṁ vacanaṁ śrutvā kopamuccaiścakāra ha
देवताओं आदि की उस पराजय को देखकर तथा उनके भयभीत वचन सुनकर शंकर अत्यंत क्रोधित हो उठे।
श्लोक 4 (shiva.rudra.175.4)
निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ । बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा
nirīkṣya sa kṛpādṛṣṭyā devebhyaścābhayaṁ dadau balaṁ ca svagaṇānāṁ vai varddhayāmāsa tejasā
उन्होंने कृपादृष्टि से देखकर देवताओं को अभय प्रदान किया, और अपने तेज से अपने गणों के बल को बढ़ा दिया।
श्लोक 5 (shiva.rudra.175.5)
शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैः सह । युयुधे निर्भयः सङ्ख्ये महावीरो हरात्मजः
śivājñaptastadā skando dānavānāṁ gaṇaiḥ saha yuyudhe nirbhayaḥ saṅkhye mahāvīro harātmajaḥ
तब शिव की आज्ञा से महावीर हरात्मज स्कन्द निर्भय होकर दानवों के गणों के साथ युद्ध करने लगे।
श्लोक 6 (shiva.rudra.175.6)
कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकान्तकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
kṛtvā krodhaṁ vīraśabdaṁ devo yastārakāntakaḥ akṣauhiṇīnāṁ śatakaṁ samare sa jaghāna ha
तारकासुर के संहारक उस देव ने क्रोधपूर्वक वीर-गर्जना करते हुए युद्ध में सौ अक्षौहिणी सेना का संहार कर डाला।
श्लोक 7 (shiva.rudra.175.7)
रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि सञ्छिद्य बभक्ष सहसा च सा
rudhiraṁ pātayāmāsa kālī kamalalocanā teṣāṁ śirāṁsi sañchidya babhakṣa sahasā ca sā
कमलनयनी काली ने रक्त की धारा बहा दी; उनके शिर काटकर वह सहसा उन्हें खा गयी।
श्लोक 8 (shiva.rudra.175.8)
पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समन्ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
papau raktāni teṣāṁ ca dānavānāṁ samantataḥ yuddhaṁ cakāra vividhaṁ suradānavabhīṣaṇam
उसने उन दानवों का रक्त चारों ओर से पी लिया, और देवों तथा दानवों दोनों के लिये भयंकर विविध प्रकार से युद्ध किया।
श्लोक 9 (shiva.rudra.175.9)
शतलक्षं गजेन्द्राणां दानवानां तथा रणे । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया
śatalakṣaṁ gajendrāṇāṁ dānavānāṁ tathā raṇe samādāyaikahastena mukhe cikṣepa līlayā
युद्ध में उसने दानवों के एक करोड़ श्रेष्ठ गजराजों को एक ही हाथ से पकड़कर लीलापूर्वक अपने मुख में डाल दिया।
श्लोक 10 (shiva.rudra.175.10)
कबन्धानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयङ्करः
kabandhānāṁ sahasraṁ ca sannanarta raṇe bahu mahān kolāhalo jātaḥ klībānāṁ ca bhayaṅkaraḥ
युद्ध में सहस्रों धड़ बुरी तरह नाचने लगे; कायरों में एक महान् तथा भयंकर कोलाहल मच गया।
श्लोक 11 (shiva.rudra.175.11)
पुनः स्कन्दः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षां चकार ह । पातयामास क्षणतः कोटिशोऽसुरनायकान्
punaḥ skandaḥ prakupyoccaiḥ śaravarṣāṁ cakāra ha pātayāmāsa kṣaṇataḥ koṭiśo'suranāyakān
स्कन्द ने पुनः अत्यंत क्रोधित होकर बाणों की वर्षा की, और क्षणभर में करोड़ों असुर सेनानायकों को गिरा दिया।
श्लोक 12 (shiva.rudra.175.12)
दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुः सर्वे शेषा मरणतस्तदा
dānavāḥ śarajālena skandasya kṣatavigrahāḥ bhītāḥ pradudruvuḥ sarve śeṣā maraṇatastadā
स्कन्द के बाण-जाल से घायल हुए सभी दानव भयभीत होकर भाग गये, तथा शेष सभी मृत्यु के भय से काँपने लगे।
श्लोक 13 (shiva.rudra.175.13)
वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दण्डश्चापि विकम्पनः । स्कन्देन युयुधुः सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च
vṛṣaparvā vipracittirdaṇḍaścāpi vikampanaḥ skandena yuyudhuḥ sārddhaṁ tena sarve krameṇa ca
वृषपर्वा, विप्रचित्ति, दण्ड तथा विकम्पन — इन सबने क्रमशः स्कन्द के साथ युद्ध किया।
श्लोक 14 (shiva.rudra.175.14)
महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी । बभूवुस्ते क्षताङ्गाश्च स्कन्दशक्तिप्रपीडिताः
mahāmārī ca yuyudhe na babhūva parāṅmukhī babhūvuste kṣatāṅgāśca skandaśaktiprapīḍitāḥ
महामारी भी युद्ध करती रही, कभी पीछे नहीं हटी; और वे सब स्कन्द की शक्ति से पीड़ित होकर घायल हो गये।
श्लोक 15 (shiva.rudra.175.15)
महामारीस्कन्दयोश्च विजयोऽभूत्तदा मुने । नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह
mahāmārīskandayośca vijayo'bhūttadā mune nedurdundubhayaḥ svarge puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha
हे मुने! तब महामारी और स्कन्द की विजय हुई; स्वर्ग में नगाड़े बज उठे तथा पुष्पवृष्टि होने लगी।
श्लोक 16 (shiva.rudra.175.16)
स्कन्दस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् । दानवानां क्षयकरं यथा प्रकृतिकल्पकम्
skandasya samaraṁ dṛṣṭvā mahāraudraṁ tamadbhutam dānavānāṁ kṣayakaraṁ yathā prakṛtikalpakam
स्कन्द के उस अत्यंत भयंकर तथा अद्भुत युद्ध को, जो दानवों का विनाशकारी था मानो प्रकृति का प्रलय ही हो —
श्लोक 17 (shiva.rudra.175.17)
महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोऽभूत्स्वयं तदा
mahāmārīkṛtaṁ taccopadravaṁ kṣayahetukam cukopātīva sahasā sanaddho'bhūtsvayaṁ tadā
और महामारी द्वारा किये गये उस विनाशकारी उत्पात को देखकर, वह सहसा अत्यंत क्रुद्ध होकर स्वयं युद्ध के लिये सन्नद्ध हो गया।
श्लोक 18 (shiva.rudra.175.18)
वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्
varaṁ vimānamāruhya nānāśastrāstrasaṁyutam abhayaṁ sarvavīrāṇāṁ nānāratnaparicchadam
अनेक शस्त्रास्त्रों से युक्त, सभी वीरों के लिये निर्भय, विविध रत्नों से सुसज्जित एक उत्तम विमान पर आरूढ़ होकर —
श्लोक 19 (shiva.rudra.175.19)
महावीरैः शङ्खचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्
mahāvīraiḥ śaṅkhacūḍo jagāma rathamadhyataḥ dhanurvikṛṣya karṇāntaṁ cakāra śaravarṣaṇam
शङ्खचूड अपने महावीरों के साथ रथों के मध्य से आगे बढ़ा; धनुष को कान तक खींचकर उसने बाणों की वर्षा की।
श्लोक 20 (shiva.rudra.175.20)
तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्या भयङ्करी । महाघोरान्धकारश्च वधस्थाने बभूव ह
tasya sā śaravṛṣṭiśca durnivāryā bhayaṅkarī mahāghorāndhakāraśca vadhasthāne babhūva ha
उसकी वह भयंकर तथा अनिवार्य बाण-वृष्टि रणस्थल पर एक महाघोर अन्धकार बन गयी।
श्लोक 21 (shiva.rudra.175.21)
देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः । एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि
devāḥ pradudruvuḥ sarve ye'nye nandīśvarādayaḥ eka eva kārttikeyastasthau samaramūrddhani
सभी देवगण भाग खड़े हुए, तथा नन्दीश्वर आदि अन्य गण भी भाग गये; केवल कार्तिकेय ही अकेले युद्ध के अग्रभाग में डटे रहे।
श्लोक 22 (shiva.rudra.175.22)
पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा । राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्यां भयङ्करीम्
parvatānāṁ ca sarpāṇāṁ nāgānāṁ śākhināṁ tathā rājā cakāra vṛṣṭiṁ ca durnivāryāṁ bhayaṅkarīm
राजा शङ्खचूड ने पर्वतों, सर्पों, नागों तथा वृक्षों की एक भयंकर और अनिवार्य वृष्टि कर दी।
श्लोक 23 (shiva.rudra.175.23)
तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण च सान्द्रेण संवृतो भास्करो यथा
taddṛṣṭyā prahataḥ skando babhūva śivanandanaḥ nīhāreṇa ca sāndreṇa saṁvṛto bhāskaro yathā
उस दृश्य से आहत होकर शिवनन्दन स्कन्द वैसे ही ढँक गये जैसे सूर्य घने कोहरे से ढँक जाता है।
श्लोक 24 (shiva.rudra.175.24)
नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केऽपि गणाश्च मुनिसत्तम
nānāvidhāṁ svamāyāṁ ca cakāra mayadarśitām tāṁ nāvidan surāḥ ke'pi gaṇāśca munisattama
उसने मय द्वारा सिखाई गयी अपनी अनेक प्रकार की माया का प्रयोग किया; हे मुनिश्रेष्ठ! उसे कोई भी देवता अथवा गण न पहचान सका।
श्लोक 25 (shiva.rudra.175.25)
तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः । शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै
tadaiva śaṅkhacūḍaśca mahāmāyī mahābalaḥ śareṇaikena divyena dhanuściccheda tasya vai
उसी क्षण महामायावी तथा महाबली शङ्खचूड ने एक ही दिव्य बाण से स्कन्द का धनुष काट डाला।
श्लोक 26 (shiva.rudra.175.26)
बभञ्ज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथरक्षकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः
babhañja tadrathaṁ divyaṁ ciccheda ratharakṣakān mayūraṁ jarjarībhūtaṁ divyāstreṇa cakāra saḥ
उसने उस दिव्य रथ को तोड़ डाला, रथरक्षकों को काट डाला, तथा दिव्यास्त्र से मयूर (वाहन) को भी जर्जर कर दिया।
श्लोक 27 (shiva.rudra.175.27)
शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्
śaktiṁ cikṣepa sūryābhāṁ tasya vakṣasi ghātinīm mūrcchāmavāpa sahasā tatprahāreṇa sa kṣaṇam
उसने सूर्य के समान तेजस्वी एक घातक शक्ति स्कन्द की छाती पर फेंकी; उस प्रहार से वे सहसा क्षणभर के लिये मूर्च्छित हो गये।
श्लोक 28 (shiva.rudra.175.28)
पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्
punaśca cetanāṁ prāpya kārtikaḥ paravīrahā ratnendrasāranirmāṇamāruroha svavāhanam
फिर से चेतना प्राप्त कर, शत्रुवीरों के संहारक कार्तिकेय ने श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित अपने वाहन पर पुनः आरोहण किया।
श्लोक 29 (shiva.rudra.175.29)
स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्
smṛtvā pādau maheśasya sāmbikasya ca ṣaṇmukhaḥ śastrāstrāṇi gṛhītvaiva cakāra raṇamulbaṇam
अम्बिका-सहित महेश्वर के चरणों का स्मरण कर, षण्मुख ने शस्त्र-अस्त्र धारण कर घोर युद्ध किया।
श्लोक 30 (shiva.rudra.175.30)
सर्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा । सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्यास्त्रेण शिवात्मजः
sarpāṁśca parvatāṁścaiva vṛkṣāṁśca prastarāṁstathā sarvāṁściccheda kopena divyāstreṇa śivātmajaḥ
सर्पों, पर्वतों, वृक्षों तथा शिलाओं — इन सबको शिवपुत्र ने क्रोधपूर्वक अपने दिव्यास्त्र से काट डाला।
श्लोक 31 (shiva.rudra.175.31)
वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शङ्खचूडस्य लीलया
vahniṁ nivārayāmāsa pārjanyena śareṇa ha rathaṁ dhanuśca ciccheda śaṅkhacūḍasya līlayā
उन्होंने पार्जन्यास्त्र से अग्नि को शान्त किया, और लीलापूर्वक शङ्खचूड के रथ तथा धनुष को काट डाला।
श्लोक 32 (shiva.rudra.175.32)
सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः
sannāhaṁ sarvavāhāṁśca kirīṭaṁ mukuṭojjvalam vīraśabdaṁ cakārāsau jagarja ca punaḥ punaḥ
उसके कवच, समस्त वाहनों तथा देदीप्यमान मुकुट को भी काट डाला; और वे बार-बार वीर-गर्जना करते रहे।
श्लोक 33 (shiva.rudra.175.33)
चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण सम्प्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च
cikṣepa śaktiṁ sūryābhāṁ dānavendrasya vakṣasi tatprahāreṇa samprāpa mūrcchāṁ dīrghatamena ca
उन्होंने सूर्य के समान तेजस्वी शक्ति दानवेन्द्र की छाती पर फेंकी; उस प्रहार से वह अत्यंत गहरी मूर्च्छा में चला गया।
श्लोक 34 (shiva.rudra.175.34)
मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्चसः
muhūrtamātraṁ tatkleśaṁ vinīya sa mahābalaḥ cetanāṁ prāpya cottasthau jagarja harivarcasaḥ
वह महाबली एक मुहूर्तमात्र वह पीड़ा सहकर, पुनः चेतना पाकर उठ खड़ा हुआ और हरि के समान तेज से गरज उठा।
श्लोक 35 (shiva.rudra.175.35)
शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन् विधिप्रदाम्
śaktyā jaghāna taṁ cāpi kārtikeyaṁ mahābalam sa papāta mahīpṛṣṭhe'moghāṁ kurvan vidhipradām
उसने पुनः अपनी अमोघ तथा विधाता की दी हुई शक्ति से महाबली कार्तिकेय पर प्रहार किया, जिससे वे पृथ्वी पर गिर पड़े।
श्लोक 36 (shiva.rudra.175.36)
काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया
kālī gṛhītvā taṁ kroḍe nināya śivasannidhau jñānena taṁ śivaścāpi jīvayāmāsa līlayā
काली ने उन्हें अपनी गोद में उठाकर शिव के समीप ले गयीं; तब शिव ने अपने ज्ञान से लीलापूर्वक उन्हें पुनर्जीवित कर दिया।
श्लोक 37 (shiva.rudra.175.37)
ददौ बलमनन्तं च समुत्तस्थौ प्रतापवान् । गमनाय मतिं चक्रे पुनस्तत्र शिवात्मजः
dadau balamanantaṁ ca samuttasthau pratāpavān gamanāya matiṁ cakre punastatra śivātmajaḥ
शिव ने उन्हें अनन्त बल प्रदान किया; तब वे प्रतापी शिवपुत्र उठकर पुनः वहाँ जाने का विचार करने लगे।
श्लोक 38 (shiva.rudra.175.38)
एतस्मिन्नन्तरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शङ्खचूडेन युयुधे समरे बलशालिना
etasminnantare vīro vīrabhadro mahābalaḥ śaṅkhacūḍena yuyudhe samare balaśālinā
इसी बीच महाबली वीर वीरभद्र बलशाली शङ्खचूड के साथ युद्ध में जूझने लगे।
श्लोक 39 (shiva.rudra.175.39)
ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानि यानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानि तानि निजैः शरैः
vavarṣa samare'strāṇi yāni yāni ca dānavaḥ ciccheda līlayā vīrastāni tāni nijaiḥ śaraiḥ
युद्ध में दानव जो-जो अस्त्र बरसाता गया, वीर वीरभद्र उन सबको अपने बाणों से लीलापूर्वक काटते गये।
श्लोक 40 (shiva.rudra.175.40)
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः । तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्
divyānyastrāṇi śataśo mumuce dānaveśvaraḥ tāni ciccheda taṁ bāṇairvīrabhadraḥ pratāpavān
दानवेश्वर ने सैकड़ों दिव्यास्त्र छोड़े; प्रतापी वीरभद्र ने अपने बाणों से उन सबको काट डाला।
श्लोक 41 (shiva.rudra.175.41)
अथातीव चुकोपोच्चैः शङ्खचूडः प्रतापवान् । शक्त्या जघानोरसि तं स चकम्पे पपात कौ
athātīva cukopoccaiḥ śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān śaktyā jaghānorasi taṁ sa cakampe papāta kau
तब अत्यंत क्रुद्ध होकर प्रतापी शङ्खचूड ने शक्ति से उनकी छाती पर प्रहार किया; वे काँपकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
श्लोक 42 (shiva.rudra.175.42)
क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः । जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः
kṣaṇena cetanāṁ prāpya samuttasthau gaṇeśvaraḥ jagrāha ca dhanurbhūyo vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ
क्षणभर में ही चेतना पाकर वह गणेश्वर उठ खड़े हुए; गणों में अग्रणी वीरभद्र ने पुनः अपना धनुष उठा लिया।
श्लोक 43 (shiva.rudra.175.43)
एतस्मिन्नन्तरे काली जगाम समरं पुनः । भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया
etasminnantare kālī jagāma samaraṁ punaḥ bhakṣituṁ dānavān svāṁśca rakṣituṁ kārtikecchayā
इसी बीच काली दानवों को भक्षण करने तथा कार्तिकेय की इच्छा से अपनों की रक्षा करने के लिये पुनः युद्ध में गयीं।
श्लोक 44 (shiva.rudra.175.44)
वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः । सर्वे देवाश्च गन्धर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः
vīrāstāmanujagmuśca te ca nandīśvarādayaḥ sarve devāśca gandharvā yakṣā rakṣāṁsi pannagāḥ
उनके पीछे-पीछे नन्दीश्वर आदि वीरगण चल पड़े; तथा समस्त देवता, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और नाग भी।
श्लोक 45 (shiva.rudra.175.45)
मद्यभाण्डाश्च बहुशः शतशो वाद्यवाहकाः । पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः
madyabhāṇḍāśca bahuśaḥ śataśo vādyavāhakāḥ punaḥ samudyatāścāsan vīrā ubhayato'khilāḥ
अनेक मद्य के पात्र तथा सैकड़ों वाद्य बजाने वाले सैनिक — दोनों ओर के समस्त वीर पुनः युद्ध के लिये तत्पर हो गये।