रुद्र संहिता · अध्याय 176
कालीयुद्ध-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.176.1)
सनत्कुमार उवाच । सा च गत्वा हि सङ्ग्रामं सिंहनादं चकार ह । देव्याश्च तेन नादेन मूर्च्छामापुश्च दानवाः
sanatkumāra uvāca sā ca gatvā hi saṅgrāmaṁ siṁhanādaṁ cakāra ha devyāśca tena nādena mūrcchāmāpuśca dānavāḥ
वे युद्ध में जाकर सिंहनाद करने लगीं; देवी के उस गर्जन से दानव मूर्च्छित हो गये।
श्लोक 2 (shiva.rudra.176.2)
अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः । तदा पपौ च माध्वीकं ननर्त रणमूर्द्धनि
aṭṭāṭṭahāsamaśivaṁ cakāra ca punaḥ punaḥ tadā papau ca mādhvīkaṁ nanarta raṇamūrddhani
वे बार-बार अत्यंत भयंकर अट्टहास करने लगीं; तब उन्होंने मधु पीकर युद्ध के अग्रभाग में नृत्य किया।
श्लोक 3 (shiva.rudra.176.3)
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदण्डा कोटवी च पपौ मधु । अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु सम्पपुः
ugradaṁṣṭrā cogradaṇḍā koṭavī ca papau madhu anyāśca devyastatrājau nanṛturmadhu sampapuḥ
उग्रदंष्ट्रा, उग्रदण्डा तथा कोटवी ने भी मधुपान किया; उस युद्ध में अन्य देवियाँ भी नृत्य करती हुई मधुपान करने लगीं।
श्लोक 4 (shiva.rudra.176.4)
महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा । जहृषुर्बहुगर्जन्तः सर्वे सुरगणादयः
mahān kolāhalo jāto gaṇadevadale tadā jahṛṣurbahugarjantaḥ sarve suragaṇādayaḥ
तब गणों और देवताओं की सेना में महान् कोलाहल मच गया; सभी देवगण अत्यंत गर्जना करते हुए हर्षित हो उठे।
श्लोक 5 (shiva.rudra.176.5)
दृष्ट्वा कालीं शङ्खचूडः शीघ्रमाजौ समाययौ । दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ
dṛṣṭvā kālīṁ śaṅkhacūḍaḥ śīghramājau samāyayau dānavāśca bhayaṁ prāptā rājā tebhyo'bhayaṁ dadau
काली को देखकर शङ्खचूड शीघ्र ही युद्धस्थल में आ पहुँचा; भयभीत हुए दानवों को राजा ने अभय प्रदान किया।
श्लोक 6 (shiva.rudra.176.6)
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् । राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवाङ्कितलीलया
kālī cikṣepa vahniṁ ca pralayāgniśikhopamam rājā jaghāna taṁ śīghraṁ vaiṣṇavāṅkitalīlayā
काली ने प्रलयाग्नि की ज्वाला के समान अग्नि-अस्त्र फेंका; राजा ने उसे लीलापूर्वक वैष्णवास्त्र से शीघ्र ही निष्फल कर दिया।
श्लोक 7 (shiva.rudra.176.7)
नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् । वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम्
nārāyaṇāstraṁ sā devī cikṣepa taduparyaram vṛddhiṁ jagāma tacchastraṁ dṛṣṭvā vāmaṁ ca dānavam
तब उस देवी ने उसके ऊपर नारायणास्त्र चलाया; उस अस्त्र ने उस अभिमानी दानव को देखकर अपनी वृद्धि करनी शुरू कर दी।
श्लोक 8 (shiva.rudra.176.8)
तं दृष्ट्वा शङ्खचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् । पपात दण्डवद्भूमौ प्रणनाम पुनःपुनः
taṁ dṛṣṭvā śaṅkhacūḍaśca pralayāgniśikhopamam papāta daṇḍavadbhūmau praṇanāma punaḥpunaḥ
प्रलयाग्नि की ज्वाला के समान उस अस्त्र को देखकर शङ्खचूड दण्डवत् भूमि पर गिर पड़ा और बार-बार प्रणाम करने लगा।
श्लोक 9 (shiva.rudra.176.9)
निवृत्तिं प्राप तच्छ्स्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् । ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मन्त्रपूर्वकम्
nivṛttiṁ prāpa tacchstraṁ dṛṣṭvā namraṁ ca dānavam brahmāstramatha sā devī cikṣepa mantrapūrvakam
दानव को इस प्रकार नम्र देखकर वह अस्त्र लौट गया; तब देवी ने मन्त्रपूर्वक ब्रह्मास्त्र का प्रयोग किया।
श्लोक 10 (shiva.rudra.176.10)
तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलन्तं च प्रणम्य भुवि संस्थितः । ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिर्वारं चकार ह
taṁ dṛṣṭvā prajjvalantaṁ ca praṇamya bhuvi saṁsthitaḥ brahmāstreṇa dānavendro vinirvāraṁ cakāra ha
उस प्रज्वलित अस्त्र को देखकर दानवेन्द्र प्रणाम कर भूमि पर लेट गया; इस प्रकार उसने ब्रह्मास्त्र को निवारित कर दिया।
श्लोक 11 (shiva.rudra.176.11)
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा । चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मन्त्रपूर्वकम्
atha kruddho dānavendro dhanurākṛṣya raṁhasā cikṣepa divyānyastrāṇi devyai vai mantrapūrvakam
तब क्रुद्ध होकर दानवेन्द्र ने शीघ्रता से धनुष खींचकर देवी पर मन्त्रपूर्वक अनेक दिव्यास्त्र छोड़े।
श्लोक 12 (shiva.rudra.176.12)
आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् । जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः
āhāraṁ samare cakre prasārya mukhamāyatam jagarja sāṭṭahāsaṁ ca dānavā bhayamāyayuḥ
युद्ध में उन्होंने अपना विशाल मुख फैलाकर उन्हें निगल लिया, और भयंकर अट्टहास के साथ गर्जना की; दानव भयभीत हो उठे।
श्लोक 13 (shiva.rudra.176.13)
काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् । देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखण्डं चकार सा
kālyai cikṣepa śaktiṁ sa śatayojanamāyatām devī divyāstrajālena śatakhaṇḍaṁ cakāra sā
उसने काली पर सौ योजन लम्बी एक शक्ति फेंकी; देवी ने दिव्यास्त्रों के जाल से उसके सौ टुकड़े कर डाले।
श्लोक 14 (shiva.rudra.176.14)
स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चण्डिकोपरि । माहेश्वरेण काली च विनिर्वारं चकार सा
sa ca vaiṣṇavamastraṁ ca cikṣepa caṇḍikopari māheśvareṇa kālī ca vinirvāraṁ cakāra sā
उसने चण्डिका पर वैष्णवास्त्र भी चलाया; काली ने माहेश्वरास्त्र से उसे निवारित कर दिया।
श्लोक 15 (shiva.rudra.176.15)
एवं चिरतरं युद्धमन्योऽन्यं सम्बभूव ह । प्रेक्षका अभवन् सर्वे देवाश्च दानवा अपि
evaṁ cirataraṁ yuddhamanyo'nyaṁ sambabhūva ha prekṣakā abhavan sarve devāśca dānavā api
इस प्रकार दीर्घकाल तक दोनों में परस्पर युद्ध होता रहा; सभी देवता तथा दानव भी उसे देखते ही रह गये।
श्लोक 16 (shiva.rudra.176.16)
अथ कुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे । जग्राह मन्त्रपूतं च शरं पाशुपतं रुषा
atha kuddhā mahādevī kālī kālasamā raṇe jagrāha mantrapūtaṁ ca śaraṁ pāśupataṁ ruṣā
तब काल के समान महादेवी काली ने युद्ध में क्रोधपूर्वक मन्त्रपूत पाशुपत बाण को हाथ में ले लिया।
श्लोक 17 (shiva.rudra.176.17)
क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी । न क्षिपास्त्रमिदं देवि शङ्खचूडाय वै रुषा
kṣepātpūrvaṁ tanniṣeddhuṁ vāgbabhūvāśarīriṇī na kṣipāstramidaṁ devi śaṅkhacūḍāya vai ruṣā
उसे चलाने से पहले ही एक अशरीरी वाणी उसे रोकने के लिये गूँज उठी — 'हे देवी! क्रोधवश यह अस्त्र शङ्खचूड पर मत छोड़ो।'
श्लोक 18 (shiva.rudra.176.18)
मृत्युः पाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चण्डिके । शङ्खचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय
mṛtyuḥ pāśupatānnāstyamoghādapi ca caṇḍike śaṅkhacūḍasya vīrasyopāyamanyaṁ vicāraya
'हे चण्डिके! अमोघ पाशुपत अस्त्र से भी शङ्खचूड की मृत्यु सम्भव नहीं है; उस वीर के लिये कोई अन्य उपाय सोचो।'
श्लोक 19 (shiva.rudra.176.19)
इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा
ityākarṇya bhadrakālī na cikṣepa tadastrakam śatalakṣaṁ dānavānāṁ jaghāsa līlayā kṣudhā
यह सुनकर भद्रकाली ने वह अस्त्र नहीं छोड़ा; अपितु क्षुधातुर होकर लीलापूर्वक एक करोड़ दानवों को निगल गयीं।
श्लोक 20 (shiva.rudra.176.20)
अत्तुं जगाम वेगेन शङ्खचूडं भयङ्करी । दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः
attuṁ jagāma vegena śaṅkhacūḍaṁ bhayaṅkarī divyāstreṇa ca raudreṇa vārayāmāsa dānavaḥ
वह भयंकरी देवी शीघ्रतापूर्वक शङ्खचूड को निगलने के लिये दौड़ीं; किन्तु दानव ने उसे एक भयंकर दिव्यास्त्र से रोक दिया।
श्लोक 21 (shiva.rudra.176.21)
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यन्तभीकरम्
atha kruddho dānavendraḥ khaḍgaṁ cikṣepa satvaram grīṣmasūryopamaṁ tīkṣṇadhāramatyantabhīkaram
तब क्रुद्ध होकर दानवेन्द्र ने ग्रीष्मकालीन सूर्य के समान तेजोमय, तीक्ष्णधार तथा अत्यंत भयंकर खड्ग शीघ्रता से फेंका।
श्लोक 22 (shiva.rudra.176.22)
सा काली तं समालोक्यायान्तं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः
sā kālī taṁ samālokyāyāntaṁ prajvalitaṁ ruṣā prasārya mukhamāhāraṁ cakre tasya ca paśyataḥ
काली ने क्रोधपूर्वक प्रज्वलित होकर आते हुए उसे देखकर अपना मुख फैलाया और उसके देखते-देखते ही उसे निगल लिया।
श्लोक 23 (shiva.rudra.176.23)
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखण्डानि तानि च
divyānyastrāṇi cānyāni ciccheda dānaveśvaraḥ prāptāni pūrvataścakre śatakhaṇḍāni tāni ca
दानवेश्वर ने अन्य दिव्यास्त्रों को भी काट डाला, तथा पहले आये हुए अस्त्रों के भी सौ-सौ टुकड़े कर दिये।
श्लोक 24 (shiva.rudra.176.24)
पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानन्तर्धानं चकार सः
punarattuṁ mahādevī vegatastaṁ jagāma ha sarvasiddheśvaraḥ śrīmānantardhānaṁ cakāra saḥ
महादेवी पुनः शीघ्रतापूर्वक उसे निगलने के लिये दौड़ीं; किन्तु समस्त सिद्धियों के स्वामी श्रीमान् शङ्खचूड अन्तर्धान हो गया।
श्लोक 25 (shiva.rudra.176.25)
वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् । बभञ्ज च रथं तस्य जघान किल सारथिम्
vegena muṣṭinā kālī tamadṛṣṭvā ca dānavam babhañja ca rathaṁ tasya jaghāna kila sārathim
उस दानव को न देखकर काली ने वेगपूर्वक मुष्टिप्रहार से उसके रथ को तोड़ डाला तथा उसके सारथि को मार डाला।
श्लोक 26 (shiva.rudra.176.26)
अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः । भद्रकाल्यै शङ्खचूडः प्रलयाग्निशिखोपमम्
athāgatya drutaṁ māyī cakraṁ cikṣepa vegataḥ bhadrakālyai śaṅkhacūḍaḥ pralayāgniśikhopamam
तब वह मायावी शङ्खचूड शीघ्र ही लौटकर भद्रकाली पर प्रलयाग्नि की ज्वाला के समान एक चक्र फेंकने लगा।
श्लोक 27 (shiva.rudra.176.27)
सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया । जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम्
sā devī taṁ tadā cakraṁ vāmahastena līlayā jagrāha svamukhenaivāhāraṁ cakre ruṣā drutam
देवी ने उस चक्र को उसी क्षण अपने बाएँ हाथ से लीलापूर्वक पकड़ लिया, और क्रोधपूर्वक शीघ्र ही उसे अपने मुख से निगल लिया।
श्लोक 28 (shiva.rudra.176.28)
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोऽपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः
muṣṭyā jaghāna taṁ devī mahākopena vegataḥ babhrāma dānavendro'pi kṣaṇaṁ mūrcchāmavāpa saḥ
देवी ने अत्यंत क्रोधपूर्वक शीघ्रता से उसे मुष्टिप्रहार से मारा; दानवेन्द्र लड़खड़ा गया और क्षणभर के लिये मूर्च्छित हो गया।
श्लोक 29 (shiva.rudra.176.29)
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहु युद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह
kṣaṇena cetanāṁ prāpya sa cottasthau pratāpavān na cakre bāhu yuddhaṁ ca mātṛbuddhyā tayā saha
क्षणभर में ही चेतना पाकर वह प्रतापी दानव उठ खड़ा हुआ; किन्तु उसे माता के समान समझकर उसने उसके साथ बाहुयुद्ध नहीं किया।
श्लोक 30 (shiva.rudra.176.30)
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनः पुनः । ऊर्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः
gṛhītvā dānavaṁ devī bhrāmayitvā punaḥ punaḥ ūrdhvaṁ ca prāpayāmāsa mahākopena vegataḥ
देवी ने अत्यंत क्रोधपूर्वक उस दानव को पकड़कर बार-बार घुमाया, और शीघ्रतापूर्वक उसे ऊपर आकाश में उछाल दिया।
श्लोक 31 (shiva.rudra.176.31)
उत्पपात च वेगेन शङ्खचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्थो प्रणम्य भद्रकालिकाम्
utpapāta ca vegena śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān nipatya ca samuttastho praṇamya bhadrakālikām
प्रतापी शङ्खचूड वेगपूर्वक ऊपर उछल गया; और गिरकर पुनः उठ खड़ा होकर उसने भद्रकालिका को प्रणाम किया।
श्लोक 32 (shiva.rudra.176.32)
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनोहरम् । आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोऽपि महारणे
ratnendrasāranirmāṇavimānaṁ sumanoharam āruroha sa hṛṣṭātmā na bhrānto'pi mahāraṇe
वह अत्यंत प्रसन्नचित्त तथा उस महासंग्राम में भी विचलित न होकर, श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित उस मनोहर विमान पर पुनः आरूढ़ हुआ।
श्लोक 33 (shiva.rudra.176.33)
दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा । एतस्मिन्नन्तरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी
dānavānāṁ hi kṣatajaṁ sā papau kālikā kṣudhā etasminnantare tatra vāgbabhūvāśarīriṇī
कालिका क्षुधातुर होकर दानवों का रक्त पीती रहीं; इसी बीच वहाँ एक अशरीरी वाणी गूँज उठी।
श्लोक 34 (shiva.rudra.176.34)
लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना । उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुङ्क्ष्व चेश्वरि
lakṣaṁ ca dānavendrāṇāmavaśiṣṭaṁ raṇe'dhunā uddhataṁ guñjatāṁ sārddhaṁ tatastvaṁ bhuṅkṣva ceśvari
'रणभूमि में अब भी एक लाख उद्धत तथा कोलाहल करते हुए दानव शेष हैं — हे ईश्वरि! उन्हें भी भोग लो।'
श्लोक 35 (shiva.rudra.176.35)
सङ्ग्रामे दानवेन्द्रं च हन्तुं न कुरु मानसम् । अवध्योऽयं शङ्खचूडस्तव देवीति निश्चयम्
saṅgrāme dānavendraṁ ca hantuṁ na kuru mānasam avadhyo'yaṁ śaṅkhacūḍastava devīti niścayam
'किन्तु युद्ध में दानवेन्द्र को मारने का विचार मत करो; हे देवि! यह निश्चित है कि यह शङ्खचूड तुम्हारे द्वारा अवध्य है।'
श्लोक 36 (shiva.rudra.176.36)
तच्छुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममण्डलात् । दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा
tacchutvā vacanaṁ devī niḥsṛtaṁ vyomamaṇḍalāt dānavānāṁ bahūnāṁ ca māṁsaṁ ca rudhiraṁ tathā
आकाशमण्डल से निकले उस वचन को सुनकर देवी ने अनेक दानवों के मांस तथा रुधिर का भक्षण-पान किया।
श्लोक 37 (shiva.rudra.176.37)
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शङ्करान्तिकमाययौ । उवाच रणवृत्तान्तं पौर्वापर्येण सक्रमम्
bhuktvā pītvā bhadrakālī śaṅkarāntikamāyayau uvāca raṇavṛttāntaṁ paurvāparyeṇa sakramam
भोजन-पान करके भद्रकाली शंकर के समीप आयीं, और युद्ध का सम्पूर्ण वृत्तान्त क्रमपूर्वक आदि से अन्त तक सुनाया।