Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 178

शङ्खचूडवधोपाख्यान

अध्याय 177अध्याय-सूचीअध्याय 179

श्लोक 1 (shiva.rudra.178.1)

सनत्कुमार उवाच । स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः । तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः

sanatkumāra uvāca svabalaṁ nihataṁ dṛṣṭvā mukhyaṁ bahutaraṁ tataḥ tathā vīrān prāṇasamān cukopātīva dānavaḥ

सनत्कुमार ने कहा — अपनी बहुत सी प्रमुख सेना तथा प्राणतुल्य प्रिय वीरों को मारा गया देखकर वह दानव अत्यंत क्रुद्ध हो उठा।

श्लोक 2 (shiva.rudra.178.2)

उवाच वचनं शम्भुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव । किमेतैर्निहतैर्मेऽद्य सम्मुखे समरं कुरु

uvāca vacanaṁ śambhuṁ tiṣṭhāmyājau sthiro bhava kimetairnihatairme'dya sammukhe samaraṁ kuru

उसने शम्भु से कहा — 'मैं युद्धस्थल में डटा हूँ, तुम भी स्थिर रहो। इन मारे गयों से मुझे आज क्या लाभ? मेरे सम्मुख आकर युद्ध करो।'

श्लोक 3 (shiva.rudra.178.3)

इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोऽसौ सन्नद्धः समरे मुने । अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शङ्करस्य च

ityuktvā dānavendro'sau sannaddhaḥ samare mune agacchanniścayaṁ kṛtvā'bhimukhaṁ śaṅkarasya ca

हे मुने! यह कहकर वह दानवेन्द्र युद्ध के लिये सन्नद्ध होकर दृढ़ निश्चय के साथ शंकर के सम्मुख बढ़ चला।

श्लोक 4 (shiva.rudra.178.4)

दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः । चकार शरवृष्टिं च तोयवृष्टिं यथा घनः

divyānyastrāṇi cikṣepa mahārudrāya dānavaḥ cakāra śaravṛṣṭiṁ ca toyavṛṣṭiṁ yathā ghanaḥ

उस दानव ने महारुद्र पर दिव्यास्त्र फेंके, और मेघ की भाँति बाणों की वर्षा कर दी।

श्लोक 5 (shiva.rudra.178.5)

मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः । अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपिः सत्तमैः

māyāścakāra vividhā adṛśyā bhayadarśitāḥ apratarkyāḥ suragaṇairnikhilairapiḥ sattamaiḥ

उसने अदृश्य किन्तु भयंकर दिखने वाली अनेक प्रकार की मायाएँ रचीं, जो समस्त श्रेष्ठ देवगणों के लिये भी अकल्पनीय थीं।

श्लोक 6 (shiva.rudra.178.6)

तां दृष्ट्वा शङ्करस्तत्र चिक्षेपास्त्रं च लीलया । माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम्

tāṁ dṛṣṭvā śaṅkarastatra cikṣepāstraṁ ca līlayā māheśvaraṁ mahādivyaṁ sarvamāyāvināśanam

उसे देखकर शंकर ने वहाँ लीलापूर्वक महादिव्य माहेश्वरास्त्र फेंका, जो समस्त माया का नाश करने वाला था।

श्लोक 7 (shiva.rudra.178.7)

तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा । दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि

tejasā tasya tanmāyā naṣṭāścāsan drutaṁ tadā divyānyastrāṇi tānyeva nistejāṁsyabhavannapi

उसके तेज से उसकी वह समस्त माया तत्काल नष्ट हो गयी; और वे दिव्यास्त्र भी निस्तेज हो गये।

श्लोक 8 (shiva.rudra.178.8)

अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः । शूलं जग्राह सहसा दुर्निवार्यं सुतेजसाम्

atha yuddhe maheśānastadvadhāya mahābalaḥ śūlaṁ jagrāha sahasā durnivāryaṁ sutejasām

तब युद्ध में महाबली महेशान ने उसके वध के लिये सहसा अपना दुर्निवार्य तथा परम तेजस्वी त्रिशूल उठा लिया।

श्लोक 9 (shiva.rudra.178.9)

तदैव तन्निषेद्धुं च वाग्बभूवाशरीरिणी । क्षिप शूलं न चेदानीं प्रार्थनां शृणु शङ्कर

tadaiva tanniṣeddhuṁ ca vāgbabhūvāśarīriṇī kṣipa śūlaṁ na cedānīṁ prārthanāṁ śṛṇu śaṅkara

उसी क्षण उसे रोकने के लिये एक अशरीरी वाणी गूँज उठी — 'हे शंकर! अभी त्रिशूल मत छोड़ो, मेरी प्रार्थना सुनो।'

श्लोक 10 (shiva.rudra.178.10)

सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने । किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य साम्प्रतम्

sarvathā tvaṁ samartho hi kṣaṇād brahmāṇḍanāśane kimekadānavasyeśa śaṅkhacūḍasya sāmpratam

हे ईश! आप तो क्षणभर में सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड का नाश करने में सर्वथा समर्थ हैं; फिर इस एक दानव शङ्खचूड की क्या बात है?

श्लोक 11 (shiva.rudra.178.11)

तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया । तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः

tathāpi vedamaryādā na nāśyā svāminā tvayā tāṁ śṛṇuṣva mahādeva saphalaṁ kuru satyataḥ

फिर भी वेद की मर्यादा को स्वामी होकर भी आपको नष्ट नहीं करना चाहिये। हे महादेव! उसे सुनिये और सत्यतः पूर्ण कीजिये।

श्लोक 12 (shiva.rudra.178.12)

यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः । यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अस्यस्य योषितः

yāvadasya kare'tyugraṁ kavacaṁ paramaṁ hareḥ yāvatsatītvamastyeva satyā asyasya yoṣitaḥ

जब तक इसके हाथ में हरि का वह अत्यंत उग्र तथा परम कवच रहेगा, और जब तक इसकी सती पत्नी का सतीत्व सुरक्षित रहेगा —

श्लोक 13 (shiva.rudra.178.13)

तावदस्य जरामृत्युः शङ्खचूडस्य शङ्कर । नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः

tāvadasya jarāmṛtyuḥ śaṅkhacūḍasya śaṅkara nāstītyavitathaṁ nātha vidhehi brahmaṇo vacaḥ

— तब तक, हे शंकर! शङ्खचूड को जरा-मृत्यु प्राप्त नहीं हो सकती। यह असत्य नहीं है, हे नाथ! ब्रह्मा के इस वचन को पूर्ण कीजिये।

श्लोक 14 (shiva.rudra.178.14)

इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा । हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः

ityākarṇya nabhovāṇīṁ tathetyukte hare tadā harecchayāgato viṣṇustaṁ dideśa satāṁ gatiḥ

आकाशवाणी को सुनकर हर ने 'तथास्तु' कहा। तब हर की इच्छा से वहाँ आये सज्जनों की गति विष्णु ने उन्हें उपाय बतलाया।

श्लोक 15 (shiva.rudra.178.15)

वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः । शङ्खचूडोपकण्ठं च गत्वोवाच स तं तदा

vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa viṣṇurmāyāvināṁ varaḥ śaṅkhacūḍopakaṇṭhaṁ ca gatvovāca sa taṁ tadā

मायावियों में श्रेष्ठ विष्णु ने वृद्ध ब्राह्मण का वेष धारण कर शङ्खचूड के समीप जाकर उससे यह कहा।

श्लोक 16 (shiva.rudra.178.16)

वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय साम्प्रतम्

vṛddhabrāhmaṇa uvāca dehi bhikṣāṁ dānavendra mahyaṁ prāptāya sāmpratam

वृद्ध ब्राह्मण ने कहा — हे दानवेन्द्र! अभी यहाँ आये हुए मुझे भिक्षा दो।

श्लोक 17 (shiva.rudra.178.17)

नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनः सत्यं करिष्यसि

nedānīṁ kathayiṣyāmi prakaṭaṁ dīnavatsalam paścāttvāṁ kathayiṣyāmi punaḥ satyaṁ kariṣyasi

हे दीनवत्सल! अभी मैं स्पष्ट रूप से नहीं कहूँगा; पश्चात् तुम्हें बताऊँगा, तब तुम सत्य निभाओगे।

श्लोक 18 (shiva.rudra.178.18)

ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात्

omityuvāca rājendraḥ prasannavadanekṣaṇaḥ kavacārthī janaścāhamityuvāceti sacchalāt

प्रसन्न मुख तथा नेत्रों वाले राजेन्द्र ने 'ॐ' (हाँ) कहा; तब उस छल से ब्राह्मण ने कहा — 'मैं कवच का इच्छुक व्यक्ति हूँ।'

श्लोक 19 (shiva.rudra.178.19)

तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोऽसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः । तद् ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसम्मतम्

tacchrutvā dānavendro'sau brahmaṇyaḥ satyavāgvibhuḥ tad dadau kavacaṁ divyaṁ viprāya prāṇasammatam

यह सुनकर ब्राह्मणभक्त तथा सत्यवादी दानवेन्द्र ने प्राणतुल्य प्रिय उस दिव्य कवच को उस ब्राह्मण को दे दिया।

श्लोक 20 (shiva.rudra.178.20)

माययेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति

māyayetthaṁ tu kavacaṁ tasmājjagrāha vai hariḥ śaṅkhacūḍasya rūpeṇa jagāma tulasīṁ prati

इस प्रकार माया से हरि ने उससे वह कवच ले लिया; और तब शङ्खचूड का रूप धारण कर वे तुलसी के पास गये।

श्लोक 21 (shiva.rudra.178.21)

गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः । वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः

gatvā tatra haristasyā yonau māyāviśāradaḥ vīryādhānaṁ cakārāśu devakāryārthamīśvaraḥ

वहाँ जाकर मायाकुशल हरि ने देवकार्य की सिद्धि हेतु शीघ्र ही उसके गर्भ में वीर्य स्थापित कर दिया।

श्लोक 22 (shiva.rudra.178.22)

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुमीरयन् स्ववचः प्रभुः । शङ्खचूडवधार्थाय शूलं जग्राह प्रज्वलत्

etasminnantare śambhumīrayan svavacaḥ prabhuḥ śaṅkhacūḍavadhārthāya śūlaṁ jagrāha prajvalat

इसी बीच प्रभु ने शम्भु को अपने वचन से प्रेरित करते हुए शङ्खचूड के वध के लिये प्रज्वलित त्रिशूल हाथ में ले लिया।

श्लोक 23 (shiva.rudra.178.23)

तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परात्मनः । सञ्चकाशे दिशः सर्वा रोदसीं सम्प्रकाशयन्

tacchūlaṁ vijayaṁ nāma śaṅkarasya parātmanaḥ sañcakāśe diśaḥ sarvā rodasīṁ samprakāśayan

परमात्मा शंकर का वह विजय नामक त्रिशूल समस्त दिशाओं तथा आकाश-पृथ्वी दोनों को प्रकाशित करता हुआ देदीप्यमान हो उठा।

श्लोक 24 (shiva.rudra.178.24)

कोटिमध्याह्नमार्तण्डप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्

koṭimadhyāhnamārtaṇḍapralayāgniśikhopamam durnivāryaṁ ca durddharṣamavyarthaṁ vairighātakam

करोड़ों मध्याह्न सूर्यों तथा प्रलयाग्नि की ज्वाला के समान; अनिवार्य, अजेय, अमोघ तथा शत्रुओं का नाशक।

श्लोक 25 (shiva.rudra.178.25)

तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनायकम् । सुरासुराणां सर्वेषां दुःसहं च भयङ्करम्

tejasāṁ cakramatyugraṁ sarvaśastrāstranāyakam surāsurāṇāṁ sarveṣāṁ duḥsahaṁ ca bhayaṅkaram

अत्यंत उग्र तेज का चक्र, समस्त शस्त्रास्त्रों का नायक; देवताओं तथा असुरों — सभी के लिये असह्य तथा भयंकर।

श्लोक 26 (shiva.rudra.178.26)

संहर्तुं सर्वब्रह्माडमवलम्ब्य च लीलया । संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत्

saṁhartuṁ sarvabrahmāḍamavalambya ca līlayā saṁsthitaṁ paramaṁ tatra ekatrībhūya vijvalat

सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड का संहार करने में समर्थ, मानो लीलामात्र से ही स्थित, वह परम तेज एकत्र होकर वहाँ प्रज्वलित हो उठा।

श्लोक 27 (shiva.rudra.178.27)

धनुः सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् । जीवब्रह्मस्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम्

dhanuḥ sahasraṁ dīrgheṇa prasthena śatahastakam jīvabrahmasvarūpaṁ ca nityarūpamanirmitam

एक सहस्र धनुष लम्बा तथा एक सौ हाथ चौड़ा; जीव और ब्रह्म दोनों के स्वरूप वाला, नित्य तथा अनिर्मित रूप।

श्लोक 28 (shiva.rudra.178.28)

विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शङ्खचूडोपरि क्षणात् । चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात्

vibhramad vyomni tacchūlaṁ śaṅkhacūḍopari kṣaṇāt cakāra bhasma tacchīghraṁ nipatya śivaśāsanāt

आकाश में घूमता हुआ वह त्रिशूल शिव की आज्ञा से क्षणभर में शीघ्र ही शङ्खचूड पर गिरकर उसे भस्म कर गया।

श्लोक 29 (shiva.rudra.178.29)

अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शङ्करम् । ययौ विहायसा विप्र मनोयायि स्वकार्यकृत्

atha śūlaṁ maheśasya drutamāvṛtya śaṅkaram yayau vihāyasā vipra manoyāyi svakāryakṛt

तब महेश्वर का वह त्रिशूल अपना कार्य पूर्ण कर तथा शंकर की परिक्रमा कर, हे विप्र! मन के समान वेगपूर्वक आकाशमार्ग से लौट आया।

श्लोक 30 (shiva.rudra.178.30)

नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे जगुर्गन्धर्वकिन्नराः । तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

nedurdundubhayaḥ svarge jagurgandharvakinnarāḥ tuṣṭuvurmunayo devā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

स्वर्ग में नगाड़े बज उठे, गन्धर्व तथा किन्नर गाने लगे; मुनि और देवता स्तुति करने लगे, तथा अप्सराओं के समूह नृत्य करने लगे।

श्लोक 31 (shiva.rudra.178.31)

बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि सन्ततम् । प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा

babhūva puṣpavṛṣṭiśca śivasyopari santatam praśaśaṁsa harirbrahmā śakrādyā munayastathā

शिव के ऊपर निरन्तर पुष्पवृष्टि होने लगी; हरि, ब्रह्मा तथा शक्र आदि मुनियों ने भी उनकी प्रशंसा की।

श्लोक 32 (shiva.rudra.178.32)

शङ्खचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा । शापमुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह

śaṅkhacūḍo dānavendraḥ śivasya kṛpayā tadā śāpamukto babhūvātha pūrvarūpamavāpa ha

दानवेन्द्र शङ्खचूड शिव की कृपा से तब शाप से मुक्त होकर अपने पूर्वरूप को प्राप्त हो गया।

श्लोक 33 (shiva.rudra.178.33)

अस्थिभिः शङ्खचूडस्य शङ्खजातिर्बभूव ह । प्रशस्तं शङ्खतोयं च सर्वेषां शङ्करं विना

asthibhiḥ śaṅkhacūḍasya śaṅkhajātirbabhūva ha praśastaṁ śaṅkhatoyaṁ ca sarveṣāṁ śaṅkaraṁ vinā

शङ्खचूड की हड्डियों से शंखों की उत्पत्ति हुई; और शंकर को छोड़कर सबके लिये शंख का जल पवित्र तथा प्रशस्त हो गया।

श्लोक 34 (shiva.rudra.178.34)

विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शङ्खतोयं महाप्रियम् । सम्बन्धिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने

viśeṣeṇa harerlakṣmyāḥ śaṅkhatoyaṁ mahāpriyam sambandhināṁ ca tasyāpi na harasya mahāmune

हे महामुने! शंख का जल विशेष रूप से हरि तथा लक्ष्मी को तथा उनके सम्बन्धियों को भी अत्यंत प्रिय है — किन्तु हर को नहीं।

श्लोक 35 (shiva.rudra.178.35)

तमित्थं शङ्करो हत्वा शिवलोकं जगाम सः । सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः

tamitthaṁ śaṅkaro hatvā śivalokaṁ jagāma saḥ suprahṛṣṭo vṛṣārūḍhaḥ somaskandagaṇairvṛtaḥ

इस प्रकार उसका वध कर शंकर अत्यंत प्रसन्न होकर, वृषभ पर आरूढ़, उमा, स्कन्द तथा गणों से घिरे हुए शिवलोक को चले गये।

श्लोक 36 (shiva.rudra.178.36)

हरिर्जगाम वैकुण्ठं कृष्णः स्वस्थो बभूव ह । सुराः स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः

harirjagāma vaikuṇṭhaṁ kṛṣṇaḥ svastho babhūva ha surāḥ svaviṣayaṁ prāpuḥ paramānandasaṁyutāḥ

हरि वैकुण्ठ को चले गये, कृष्ण भी स्वस्थचित्त हो गये; देवता परम आनन्द से युक्त होकर अपने-अपने लोकों को प्राप्त हुए।

श्लोक 37 (shiva.rudra.178.37)

जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वं निर्विघ्नमाप कम् । निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिः सर्वा सुमङ्गला

jagatsvāsthyamatīvāpa sarvaṁ nirvighnamāpa kam nirmalaṁ cābhavadvyoma kṣitiḥ sarvā sumaṅgalā

जगत् को परम स्वास्थ्य प्राप्त हुआ, सब कुछ निर्विघ्न तथा सुखी हो गया; आकाश निर्मल हो गया तथा सम्पूर्ण पृथ्वी सुमंगल हो उठी।

श्लोक 38 (shiva.rudra.178.38)

इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् । सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्

iti proktaṁ maheśasya caritaṁ pramudāvaham sarvaduḥkhaharaṁ śrīdaṁ sarvakāmaprapūrakam

इस प्रकार महेश का यह हर्षकारी चरित्र कहा गया, जो सम्पूर्ण दुःखों का हरण करने वाला, श्री प्रदान करने वाला तथा समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाला है।

श्लोक 39 (shiva.rudra.178.39)

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् । भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्

dhanyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ sarvavighnanivāraṇam bhuktidaṁ muktidaṁ caiva sarvakāmaphalapradam

यह धन्यकारी, यशदायी, आयुवर्धक तथा समस्त विघ्नों का निवारण करने वाला है; यह भोग तथा मोक्ष दोनों प्रदान करता है, और समस्त कामनाओं का फल देने वाला है।

श्लोक 40 (shiva.rudra.178.40)

य इदं शृणुयान्नित्यं चरितं शशिमौलिनः । श्रावयेद्वा पठेद्वापि पाठयेद्वा सुधीर्नरः

ya idaṁ śṛṇuyānnityaṁ caritaṁ śaśimaulinaḥ śrāvayedvā paṭhedvāpi pāṭhayedvā sudhīrnaraḥ

जो बुद्धिमान् मनुष्य चन्द्रमौलि के इस चरित्र को नित्य सुनता है, अथवा सुनाता है, अथवा पढ़ता है, अथवा दूसरों को पढ़ाता है —

श्लोक 41 (shiva.rudra.178.41)

धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः । सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः

dhanaṁ dhānyaṁ sutaṁ saukhyaṁ labhetātra na saṁśayaḥ sarvānkāmānavāpnoti śivabhaktiṁ viśeṣataḥ

— उसे निःसन्देह धन, धान्य, सन्तान तथा सुख की प्राप्ति होती है; वह समस्त कामनाओं को प्राप्त करता है, और विशेष रूप से शिव-भक्ति को।

श्लोक 42 (shiva.rudra.178.42)

इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् । परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

idamākhyānamatulaṁ sarvopadravanāśanam paramajñānajananaṁ śivabhaktivivarddhanam

यह अद्वितीय आख्यान समस्त उपद्रवों का नाशक है; यह परम ज्ञान को जन्म देने वाला तथा शिव-भक्ति को बढ़ाने वाला है।

श्लोक 43 (shiva.rudra.178.43)

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाढ्यो वैश्यजः शूद्रः शृण्वन् सत्तमतामियात्

brāhmaṇo brahmavarcasvī kṣatriyo vijayī bhavet dhanāḍhyo vaiśyajaḥ śūdraḥ śṛṇvan sattamatāmiyāt

इसे सुनने वाला ब्राह्मण ब्रह्मतेज से सम्पन्न होता है, क्षत्रिय विजयी होता है, वैश्य धनाढ्य होता है, तथा शूद्र भी श्रेष्ठता को प्राप्त होता है।

अध्याय 177अध्याय-सूचीअध्याय 179