रुद्र संहिता · अध्याय 179
तुलसी-शाप-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.179.1)
व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि
vyāsa uvāca nārāyaṇaśca bhagavān vīryādhānaṁ cakāra ha tulasyāḥ kena yatnena yonau tadvaktumarhasi
व्यास ने कहा — भगवान् नारायण ने किस उपाय से तुलसी के गर्भ में अपना वीर्य स्थापित किया? कृपया यह मुझे बताइए।
श्लोक 2 (shiva.rudra.179.2)
सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शङ्खचूडस्य रूपेण रेमे तद्रामया सह
sanatkumāra uvāca nārāyaṇo hi devānāṁ kāryakartā satāṁ gatiḥ śaṅkhacūḍasya rūpeṇa reme tadrāmayā saha
सनत्कुमार ने कहा — देवताओं के कार्य सिद्ध करने वाले और सज्जनों की शरण नारायण ने शङ्खचूड का रूप धारण कर उस रमा (तुलसी) के साथ रमण किया।
श्लोक 3 (shiva.rudra.179.3)
तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः
tadeva śṛṇu viṣṇośca caritaṁ pramudāvaham śivaśāsanakartuśca mātuśca jagatāṁ hareḥ
हे ब्रह्मन्! शिव की आज्ञा का पालन करने वाले तथा जगत्-जननी के स्वामी हरि के उस आनन्ददायक चरित्र को सुनो।
श्लोक 4 (shiva.rudra.179.4)
रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शम्भुना । प्रेरितः शङ्खचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्
raṇamadhye vyomavacaḥ śrutvā devena śambhunā preritaḥ śaṅkhacūḍasya gṛhītvā kavacaṁ param
रणभूमि में आकाशवाणी सुनकर शिव द्वारा प्रेरित होकर हरि ने शीघ्र ही शङ्खचूड का श्रेष्ठ कवच ग्रहण कर लिया।
श्लोक 5 (shiva.rudra.179.5)
विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शङ्खचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्
viprarūpeṇa tvaritaṁ māyayā nijayā hariḥ jagāma śaṅkhacūḍasya rūpeṇa tulasīgṛham
अपनी माया से तत्काल ब्राह्मण-रूप धारण कर हरि शङ्खचूड का रूप बनाकर तुलसी के घर गए।
श्लोक 6 (shiva.rudra.179.6)
दुन्दुभिं वादयामास तुलसीद्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्
dundubhiṁ vādayāmāsa tulasīdvārasannidhau jayaśabdaṁ ca tatraiva bodhayāmāsa sundarīm
तुलसी के द्वार के समीप उन्होंने दुन्दुभि बजाई और विजय की ध्वनि से उस सुन्दरी को जगाया।
श्लोक 7 (shiva.rudra.179.7)
तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्
tacchrutvā caiva sā sādhvī paramānandasaṁyutā rājamārgaṁ gavākṣeṇa dadarśa paramādarāt
उसे सुनकर वह साध्वी परम आनन्द से भर गई और अत्यन्त आदरपूर्वक झरोखे से राजमार्ग को देखने लगी।
श्लोक 8 (shiva.rudra.179.8)
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मङ्गलम् । द्रुतं चकार शृङ्गारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्
brāhmaṇebhyo dhanaṁ dattvā kārayāmāsa maṅgalam drutaṁ cakāra śṛṅgāraṁ jñātvā''yātaṁ nijaṁ patim
उसने ब्राह्मणों को धन देकर मङ्गल-कार्य करवाया और अपने पति को आया जानकर शीघ्र ही श्रृंगार किया।
श्लोक 9 (shiva.rudra.179.9)
अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्या भवनं ययौ । शङ्खचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्
avaruhya rathādviṣṇustaddevyā bhavanaṁ yayau śaṅkhacūḍasvarūpaḥ sa māyāvī devakāryakṛt
विष्णु रथ से उतरकर उस देवी के भवन में गए — वह मायावी, देवकार्य साधने वाला, शङ्खचूड के ही रूप में था।
श्लोक 10 (shiva.rudra.179.10)
दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकान्तं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च
dṛṣṭvā taṁ ca puraḥ prāptaṁ svakāntaṁ sā mudānvitā tatpādau kṣālayāmāsa nanāma ca ruroda ca
अपने प्रियतम को सामने आया देख वह हर्षित हुई, उसने उनके चरण धोए, प्रणाम किया और रो पड़ी।
श्लोक 11 (shiva.rudra.179.11)
रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मङ्गलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्
ratnasiṁhāsane ramye vāsayāmāsa maṅgalam tāmbūlaṁ ca dadau tasmai karpūrādisuvāsitam
उसने उन्हें सुन्दर रत्नजड़ित सिंहासन पर मङ्गलपूर्वक बैठाया और कर्पूर आदि से सुवासित ताम्बूल दिया।
श्लोक 12 (shiva.rudra.179.12)
अद्य मे सफलं जन्म जीवनं सम्बभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यन्त्याश्च पुनर्गृहे
adya me saphalaṁ janma jīvanaṁ sambabhūva ha raṇe gataṁ ca prāṇeśaṁ paśyantyāśca punargṛhe
उसने कहा — आज मेरा जन्म सफल हुआ, मेरा जीवन सार्थक हुआ, क्योंकि रणभूमि में गए अपने प्राणनाथ को मैं पुनः घर में देख रही हूँ।
श्लोक 13 (shiva.rudra.179.13)
इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तान्तं कान्तं मधुरया गिरा
ityuktvā sakaṭākṣaṁ sā nirīkṣya sasmitaṁ mudā papraccha raṇavṛttāntaṁ kāntaṁ madhurayā girā
यह कहकर वह मुस्कुराती हुई कटाक्ष से उन्हें निहारने लगी और मधुर वाणी से अपने प्रियतम से युद्ध का वृत्तान्त पूछने लगी।
श्लोक 14 (shiva.rudra.179.14)
तुलस्युवाच । असङ्ख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयः सदा
tulasyuvāca asaṅkhyaviśvasaṁhartā sa devapravaraḥ prabhuḥ yasyājñāvarttino devā viṣṇubrahmādayaḥ sadā
तुलसी ने कहा — वे असंख्य विश्व के संहारक, देवताओं में श्रेष्ठ प्रभु हैं, जिनकी आज्ञा में विष्णु-ब्रह्मा आदि सदा रहते हैं।
श्लोक 15 (shiva.rudra.179.15)
त्रिदेवजनकः सोऽत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्माप्रवर्तकः
tridevajanakaḥ so'tra triguṇātmā ca nirguṇaḥ bhaktecchayā ca saguṇo haribrahmāpravartakaḥ
वे तीनों देवों (ब्रह्मा-विष्णु-महेश) के जनक, त्रिगुणात्मक होते हुए भी निर्गुण हैं, भक्तों की इच्छा से सगुण होकर हरि-ब्रह्मा को भी प्रवृत्त करते हैं।
श्लोक 16 (shiva.rudra.179.16)
कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः
kuberasya prārthanayā guṇarūpadharo haraḥ kailāsavāsī gaṇapaḥ parabrahma satāṁ gatiḥ
कुबेर की प्रार्थना पर गुणरूप धारण करने वाले, कैलासवासी, गणों के स्वामी वे परब्रह्म ही सज्जनों की गति हैं।
श्लोक 17 (shiva.rudra.179.17)
यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्माण्डसङ्क्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः
yasyaikapalamātreṇa koṭibrahmāṇḍasaṅkṣayaḥ viṣṇubrahmādayo'tītā bahavaḥ kṣaṇamātrataḥ
जिनके एक क्षण मात्र में करोड़ों ब्रह्माण्डों का नाश हो जाता है, जिनके लिए क्षणमात्र में अनेक विष्णु-ब्रह्मा भी बीत जाते हैं।
श्लोक 18 (shiva.rudra.179.18)
कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव सङ्ग्रामस्तेन देवसहायिना
kartuṁ sārddhaṁ ca tenaiva samaraṁ tvaṁ gataḥ prabho kathaṁ babhūva saṅgrāmastena devasahāyinā
हे प्रभु! आप उन्हीं के साथ युद्ध करने गए थे — देवताओं के उस सहायक के साथ आपका युद्ध कैसे हुआ, यह बताइए।
श्लोक 19 (shiva.rudra.179.19)
कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे
kuśalī tvamihāyātastaṁ jitvā parameśvaram kathaṁ babhūva vijayastava brūhi tadeva me
आप कुशलतापूर्वक उस परमेश्वर को जीतकर यहाँ लौटे हैं — आपकी विजय कैसे हुई, मुझे वही बताइए।
श्लोक 20 (shiva.rudra.179.20)
श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शङ्खचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः
śrutvetthaṁ tulasīvākyaṁ sa vihasya ramāpatiḥ śaṅkhacūḍarūpadharastāmuvācāmṛtaṁ vacaḥ
तुलसी की यह वाणी सुनकर रमापति हँसकर, शङ्खचूड का रूप धरे हुए ही, उससे अमृत के समान मधुर वचन बोले।
श्लोक 21 (shiva.rudra.179.21)
श्रीभगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः
śrībhagavānuvāca yadāhaṁ raṇabhūmau ca jagāma samarapriyaḥ kolāhalo mahān jātaḥ pravṛtto'bhūnmahāraṇaḥ
श्रीभगवान् ने कहा — जब मैं समरप्रिय होकर रणभूमि में गया, तब वहाँ महान् कोलाहल हुआ और भीषण संग्राम छिड़ गया।
श्लोक 22 (shiva.rudra.179.22)
देवदानवयोर्युद्धं सम्बभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः
devadānavayoryuddhaṁ sambabhūva jayaiṣiṇoḥ daityāḥ parājitāstatra nirjarairbalagarvitaiḥ
जय की इच्छा रखने वाले देव और दानवों में युद्ध हुआ, जिसमें बलशाली देवताओं ने दैत्यों को पराजित कर दिया।
श्लोक 23 (shiva.rudra.179.23)
तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाः शङ्करं शरणं ययुः
tadāhaṁ samaraṁ tatrākārṣaṁ devairbalotkaṭaiḥ parājitāśca te devāḥ śaṅkaraṁ śaraṇaṁ yayuḥ
तब मैंने बलशाली देवताओं के साथ मिलकर युद्ध किया, और पराजित हुए वे देवगण शङ्कर की शरण में गए।
श्लोक 24 (shiva.rudra.179.24)
रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्सं बलदर्पितः
rudro'pi tatsahāyārthamājagāma raṇaṁ prati tenāhaṁ vai ciraṁ kālamayautsaṁ baladarpitaḥ
रुद्र भी उनकी सहायता के लिए युद्ध में आए, और उनके साथ मैंने बलपूर्वक बहुत काल तक युद्ध किया।
श्लोक 25 (shiva.rudra.179.25)
आवयोः समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि
āvayoḥ samaraḥ kānte pūrṇamabdaṁ babhūva ha nāśo babhūva sarveṣāmasurāṇāṁ ca kāmini
हे प्रिये! हम दोनों का वह युद्ध पूरे एक वर्ष तक चला, जिसमें हे कामिनि, सभी असुरों का नाश हो गया।
श्लोक 26 (shiva.rudra.179.26)
प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्
prītiṁ ca kārayāmāsa brahmā ca svayamāvayoḥ devānāmadhikārāśca pradattā brahmaśāsanāt
तब ब्रह्मा ने स्वयं हम दोनों में मेल करवाया, और उनकी आज्ञा से देवताओं के अधिकार पुनः उन्हें सौंप दिए गए।
श्लोक 27 (shiva.rudra.179.27)
मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः
mayāgataṁ svabhavanaṁ śivalokaṁ śivo gataḥ sarvasvāsthyamatīvāpa dūrībhūto hyupadravaḥ
मैं अपने भवन को लौट आया और शिव भी अपने शिवलोक चले गए — सम्पूर्ण संसार को सुख-शान्ति मिली और सारा उपद्रव दूर हो गया।
श्लोक 28 (shiva.rudra.179.28)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा
sanatkumāra uvāca ityuktvā jagatāṁ nāthaḥ śayanaṁ ca cakāra ha reme ramāpatistatra ramayā sa tayā mudā
सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर जगत् के स्वामी विष्णु शयन करने लगे, और वहाँ रमापति उस रमा (तुलसी) के साथ हर्षपूर्वक रमण करने लगे।
श्लोक 29 (shiva.rudra.179.29)
सा साध्वी सुखसम्भावाकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा
sā sādhvī sukhasambhāvākarṣaṇasya vyatikramāt sarvaṁ vitarkayāmāsa kastvamevetyuvāca sā
किन्तु उस साध्वी को सुखानुभव में कुछ विपरीतता का आभास हुआ, और उसने सब कुछ भाँप लिया — उसने पूछा, तुम वास्तव में कौन हो?
श्लोक 30 (shiva.rudra.179.30)
तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं मत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्
tulasyuvāca ko vā tvaṁ vada māmāśu bhuktāhaṁ māyayā tvayā dūrīkṛtaṁ matsatītvamatha tvāṁ vai śapāmyaham
तुलसी ने कहा — बताओ, तुम कौन हो? तुमने अपनी माया से मुझे भोगा है और मेरा सतीत्व नष्ट कर दिया है — इसलिए मैं तुम्हें शाप देती हूँ।
श्लोक 31 (shiva.rudra.179.31)
सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिः शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्
sanatkumāra uvāca tulasīvacanaṁ śrutvā hariḥ śāpabhayena ca dadhāra līlayā brahmansvamūrtiṁ sumanoharām
सनत्कुमार ने कहा — तुलसी के वचन सुनकर हरि ने शाप के भय से लीलापूर्वक हे ब्रह्मन्! अपना अत्यन्त मनोहर स्वरूप धारण कर लिया।
श्लोक 32 (shiva.rudra.179.32)
तद् दृष्ट्वा तुलसी रूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह
tad dṛṣṭvā tulasī rūpaṁ jñātvā viṣṇuṁ tu cihnataḥ pātivratyaparityāgāt kruddhā sā tamuvāca ha
वह रूप देखकर और चिह्नों से विष्णु को पहचानकर तुलसी अपने सतीत्व के नाश से क्रुद्ध होकर उनसे बोली।
श्लोक 33 (shiva.rudra.179.33)
तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भङ्गेन मम स्वामी हतः खलु
tulasyuvāca he viṣṇo te dayā nāsti pāṣāṇasadṛśaṁ manaḥ patidharmasya bhaṅgena mama svāmī hataḥ khalu
तुलसी ने कहा — हे विष्णु! तुम्हें दया नहीं है, तुम्हारा मन पत्थर के समान है — पातिव्रत्य-धर्म के भंग से मेरे स्वामी वस्तुतः मारे गए।
श्लोक 34 (shiva.rudra.179.34)
पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना
pāṣāṇasadṛśastvaṁ ca dayāhīno yataḥ khalaḥ tasmātpāṣāṇarūpastvaṁ macchāpena bhavādhunā
तुम पत्थर के समान ही हो, क्योंकि तुम दयाहीन और दुष्ट हो — इसलिए मेरे शाप से अभी तुम पाषाण-रूप हो जाओ।
श्लोक 35 (shiva.rudra.179.35)
ये वदन्ति दयासिन्धुं त्वां भ्रान्तास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः
ye vadanti dayāsindhuṁ tvāṁ bhrāntāste na saṁśayaḥ bhakto vināparādhena parārthe ca kathaṁ hataḥ
जो लोग तुम्हें दया का सागर कहते हैं, वे निश्चय ही भ्रमित हैं — कोई अपराध न करने वाला भक्त पराए प्रयोजन के लिए कैसे मारा जा सकता है?
श्लोक 36 (shiva.rudra.179.36)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शङ्खचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः
sanatkumāra uvāca ityuktvā tulasī sā vai śaṅkhacūḍapriyā satī bhṛśaṁ ruroda śokārtā vilalāpa bhṛśaṁ muhuḥ
सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर वह शङ्खचूड की सती पत्नी तुलसी अत्यन्त शोक से भरकर बार-बार फूट-फूटकर रोने और विलाप करने लगी।
श्लोक 37 (shiva.rudra.179.37)
ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शङ्करं देवं येन सम्मोहितं जगत्
tatastāṁ rudatīṁ dṛṣṭvā sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ sasmāra śaṅkaraṁ devaṁ yena sammohitaṁ jagat
उसे इस प्रकार रोते देखकर, विष्णु ने, जो स्वयं परमेश्वर हैं, उन शङ्कर देव का स्मरण किया जिन्होंने संसार को मोहित कर दिया था।
श्लोक 38 (shiva.rudra.179.38)
ततः प्रादुर्बभूवाथ शङ्करो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्सन्नुतो विनयेन सः
tataḥ prādurbabhūvātha śaṅkaro bhaktavatsalaḥ hariṇā praṇataścāsītsannuto vinayena saḥ
तब भक्तवत्सल शङ्कर वहाँ प्रकट हुए; हरि ने विनयपूर्वक उनका भलीभाँति स्तवन करते हुए उन्हें प्रणाम किया।
श्लोक 39 (shiva.rudra.179.39)
शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपन्तीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्
śokākulaṁ hariṁ dṛṣṭvā vilapantīṁ ca tatpriyām nayena bodhayāmāsa taṁ tāṁ kṛpaṇavatsalām
शोकाकुल हरि को और विलाप करती अपनी उस प्रिया को देखकर, उन दीनवत्सल शिव ने विवेकपूर्वक उन दोनों को समझाया।
श्लोक 40 (shiva.rudra.179.40)
शङ्कर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुङ्क्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोऽप्यस्ति संसारे कर्मसागरे
śaṅkara uvāca mā rodīstulasi tvaṁ hi bhuṅkte karmaphalaṁ janaḥ sukhaduḥkhado na ko'pyasti saṁsāre karmasāgare
शङ्कर ने कहा — हे तुलसी! रो मत, हर प्राणी अपने कर्म का फल भोगता है — इस संसार-सागर में कोई भी दूसरे को सुख या दुःख देने वाला नहीं है।
श्लोक 41 (shiva.rudra.179.41)
प्रस्तुतं शृणु निर्दुःखं शृणोति सुमना हरिः । द्वयोः सुखकरं यत्तद् ब्रवीमि सुखहेतवे
prastutaṁ śṛṇu nirduḥkhaṁ śṛṇoti sumanā hariḥ dvayoḥ sukhakaraṁ yattad bravīmi sukhahetave
जो कुछ मैं अब कहने जा रहा हूँ, उसे शान्त मन से सुनो — हरि भी प्रसन्न मन से सुनते हैं — मैं तुम दोनों के हित के लिए वह सुखकर बात कहता हूँ।
श्लोक 42 (shiva.rudra.179.42)
तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्
tapastvayā kṛtaṁ bhadre tasyaiva tapasaḥ phalam tadanyathā kathaṁ syādvai jātaṁ tvayi tathā ca tat
हे भद्रे! तुमने जो तप किया था, यह उसी तप का फल है — अन्यथा यह तुम्हारे साथ इस प्रकार कैसे घटित होता?
श्लोक 43 (shiva.rudra.179.43)
इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव
idaṁ śarīraṁ tyaktvā ca divyadehaṁ vidhāya ca ramasva hariṇā nityaṁ ramayā sadṛśī bhava
इस शरीर को त्यागकर एक दिव्य देह धारण करो, और सदा हरि के साथ रमा के समान होकर विहार करो।
श्लोक 44 (shiva.rudra.179.44)
तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता
taveyaṁ tanurutsṛṣṭā nadīrūpā bhavediha bhārate puṇyarūpā sā gaṇḍakīti ca viśrutā
तुम्हारा यह छोड़ा हुआ शरीर एक नदी का रूप ले लेगा और भारत में पुण्यमयी होकर 'गण्डकी' के नाम से विख्यात होगी।
श्लोक 45 (shiva.rudra.179.45)
कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे
kiyatkālaṁ mahādevi devapūjanasādhane pradhānarūpā tulasī bhaviṣyati vareṇa me
हे महादेवी! कुछ काल तक तुम देव-पूजन के साधन में प्रधान रूप में तुलसी बनकर मेरे वरदान से विद्यमान रहोगी।
श्लोक 46 (shiva.rudra.179.46)
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरि
svarge martye ca pātāle tiṣṭha tvaṁ harisannidhau bhava tvaṁ tulasīvṛkṣo varā puṣpeṣu sundari
स्वर्ग, मृत्युलोक और पाताल में तुम सर्वत्र हरि के समीप रहोगी — हे सुन्दरी! तुम तुलसी का वृक्ष बनोगी, जो पुष्पों में श्रेष्ठ है।
श्लोक 47 (shiva.rudra.179.47)
वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुण्ठे दिव्यरूपिणी । सार्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि
vṛkṣādhiṣṭhātṛdevī tvaṁ vaikuṇṭhe divyarūpiṇī sārdhaṁ rahasi hariṇā nityaṁ krīḍāṁ kariṣyasi
तुम वैकुण्ठ में वृक्ष की अधिष्ठात्री देवी, दिव्यरूपा बनोगी, और सदा एकान्त में हरि के साथ क्रीड़ा करोगी।
श्लोक 48 (shiva.rudra.179.48)
नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहुपुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि
nadyadhiṣṭhātṛdevī yā bhārate bahupuṇyadā lavaṇodasya patnī sā haryaṁśasya bhaviṣyasi
भारत में अत्यन्त पुण्यदायिनी होकर तुम नदी की अधिष्ठात्री देवी बनोगी — हरि के अंश, लवणसमुद्र की पत्नी बनोगी।
श्लोक 49 (shiva.rudra.179.49)
हरिर्वै शैलरूपी च गण्डकी तीरसन्निधौ । सङ्करिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः
harirvai śailarūpī ca gaṇḍakī tīrasannidhau saṅkariṣyatyadhiṣṭhānaṁ bhārate tava śāpataḥ
हरि पर्वत का रूप धारण कर गण्डकी नदी के तट पर तुम्हारे शाप से अपना निवास स्थापित करेंगे।
श्लोक 50 (shiva.rudra.179.50)
तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयङ्कराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यन्ति तदीयकम्
tatra koṭyaśca kīṭāśca tīkṣṇadaṁṣṭrā bhayaṅkarāḥ tacchittvā kuhare cakraṁ kariṣyanti tadīyakam
वहाँ तीक्ष्ण दाढ़ों वाले भयङ्कर करोड़ों कीड़े उस पर्वत को काटकर उसकी गुहाओं में चक्र बना देंगे।
श्लोक 51 (shiva.rudra.179.51)
शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति
śālagrāmaśilā sā hi tadbhedādatipuṇyadā lakṣmīnārāyaṇākhyādiścakrabhedādbhaviṣyati
वे शालग्राम शिलाएँ, उस भेदन से अत्यन्त पुण्यदायिनी होकर, चक्र-भेद के अनुसार लक्ष्मीनारायण आदि नामों से जानी जाएँगी।
श्लोक 52 (shiva.rudra.179.52)
शालग्रामशिला विष्णोस्तुलस्यास्तव सङ्गमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी
śālagrāmaśilā viṣṇostulasyāstava saṅgamaḥ sadā sādṛśyarūpā yā bahupuṇyavivarddhinī
शालग्राम-शिला विष्णु का ही रूप है, और तुलसी तुम्हारा — सदा तुम दोनों का यह सादृश्य-मिलन बहुत पुण्य बढ़ाने वाला होगा।
श्लोक 53 (shiva.rudra.179.53)
तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति
tulasīpatravicchedaṁ śālagrāme karoti yaḥ tasya janmāntare bhadre strīvicchedo bhaviṣyati
हे भद्रे! जो कोई शालग्राम पर तुलसीदल को तोड़कर चढ़ाता है, उसे अगले जन्म में स्त्री-वियोग सहना पड़ेगा।
श्लोक 54 (shiva.rudra.179.54)
तुलसीपत्रविच्छेदं शङ्खं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोऽपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु
tulasīpatravicchedaṁ śaṅkhaṁ hitvā karoti yaḥ bhāryāhīno bhavetso'pi rogī syātsaptajanmasu
जो शंख को हटाकर तुलसीदल तोड़ता है, वह पत्नीविहीन हो जाएगा और सात जन्मों तक रोगी रहेगा।
श्लोक 55 (shiva.rudra.179.55)
शालग्रामश्च तुलसी शङ्खं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः
śālagrāmaśca tulasī śaṅkhaṁ caikatra eva hi yo rakṣati mahājñānī sa bhavecchrīharipriyaḥ
जो महाज्ञानी शालग्राम, तुलसी और शंख — तीनों को एक साथ रखकर उनकी रक्षा करता है, वह श्रीहरि का प्रिय हो जाता है।
श्लोक 56 (shiva.rudra.179.56)
त्वं प्रियाः शङ्खचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शङ्खेन सार्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव
tvaṁ priyāḥ śaṅkhacūḍasya caikamanvantarāvadhi śaṅkhena sārdhaṁ tvadbhedaḥ kevalaṁ duḥkhadastava
एक मन्वन्तर तक तुम शङ्खचूड की प्रिया रहीं — शंख से तुम्हारा वियोग ही अब तुम्हारे लिए एकमात्र दुःख का कारण होगा।
श्लोक 57 (shiva.rudra.179.57)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्
sanatkumāra uvāca ityuktvā śaṅkarastatra māhātmyamūcivāṁstadā śālagrāmaśilāyāśca tulasyā bahupuṇyadam
सनत्कुमार ने कहा — यह कहकर शङ्कर ने शालग्राम-शिला और तुलसी की उस पुण्यदायिनी महिमा का वहीं वर्णन किया।
श्लोक 58 (shiva.rudra.179.58)
ततश्चान्तर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम स्वालयं शम्भुः शर्मदो हि सदा सताम्
tataścāntarhito bhūtvā modayitvā hariṁ ca tām jagāma svālayaṁ śambhuḥ śarmado hi sadā satām
तब हरि और तुलसी दोनों को प्रसन्न कर, अन्तर्धान होकर शम्भु अपने ही धाम को चले गए, क्योंकि वे सदा सज्जनों को सुख देने वाले हैं।
श्लोक 59 (shiva.rudra.179.59)
इति श्रुत्वा वचः शम्भोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह
iti śrutvā vacaḥ śambhoḥ prasannā tu tulasyabhūt taddehaṁ ca parityajya divyarūpā babhūva ha
शम्भु के इस वचन को सुनकर तुलसी अत्यन्त प्रसन्न हो गई, और अपने पूर्व शरीर को त्यागकर वह दिव्यरूपा बन गई।
श्लोक 60 (shiva.rudra.179.60)
प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुण्ठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गण्डकी नदी
prajagāma tayā sārddhaṁ vaikuṇṭhaṁ kamalāpatiḥ sadyastaddehajātā ca babhūva gaṇḍakī nadī
कमलापति उसके साथ वैकुण्ठ को चले गए; उसी क्षण उसके त्यागे हुए शरीर से गण्डकी नदी उत्पन्न हुई।
श्लोक 61 (shiva.rudra.179.61)
शैलोऽभूदच्युतः सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वन्ति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने
śailo'bhūdacyutaḥ so'pi tattīre puṇyado nṛṇām kurvanti tatra kīṭāśca chidraṁ bahuvidhaṁ mune
अच्युत भी वहीं मनुष्यों को पुण्य देने वाला पर्वत बन गए, जिसके तट पर कीड़े अनेक प्रकार के छिद्र बनाते हैं।
श्लोक 62 (shiva.rudra.179.62)
जले पतन्ति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिङ्गला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि
jale patanti yāstatra śilāstāstvatipuṇyadāḥ sthalasthā piṅgalā jñeyāścopatāpāya caiva hi
वहाँ जल में गिरने वाली शिलाएँ अत्यन्त पुण्यदायिनी जानी जाती हैं, जबकि जो स्थल पर पड़ी रहती हैं वे 'पिङ्गला' कहलाती हैं और सन्ताप देने वाली मानी जाती हैं।
श्लोक 63 (shiva.rudra.179.63)
इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शम्भोः सर्वकामप्रदं नृणाम्
ityevaṁ kathitaṁ sarvaṁ tava praśnānusārataḥ caritaṁ puṇyadaṁ śambhoḥ sarvakāmapradaṁ nṛṇām
इस प्रकार तुम्हारे प्रश्न के अनुसार मैंने यह सब कह दिया — यह शम्भु का पुण्यदायी और सर्वकाम-प्रदायक चरित्र है।
श्लोक 64 (shiva.rudra.179.64)
आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ākhyānamidamākhyātaṁ viṣṇumāhātmyamiśritam bhuktimuktipradaṁ puṇyaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi
विष्णु की महिमा से मिश्रित यह आख्यान सुनाया गया, जो भोग और मोक्ष दोनों देने वाला तथा पुण्यमय है — अब आगे और क्या सुनना चाहते हो?