Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 181

अन्धक-जन्म एवं हिरण्यनेत्र-हिरण्यकशिपु-वध-वर्णन

अध्याय 180अध्याय-सूचीअध्याय 182

श्लोक 1 (shiva.rudra.181.1)

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ हते तस्मिन्सुरद्रुहि । किमकार्षीत्ततस्तस्य ज्येष्ठभ्राता महासुरः

vyāsa uvāca sanatkumāra sarvajña hate tasminsuradruhi kimakārṣīttatastasya jyeṣṭhabhrātā mahāsuraḥ

व्यास ने कहा — हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! उस देव-द्रोही (हिरण्यनेत्र) के मारे जाने पर उसके बड़े भाई महान् असुर (हिरण्यकशिपु) ने फिर क्या किया?

श्लोक 2 (shiva.rudra.181.2)

कुतूहलमिति श्रोतुं ममास्तीह मुनीश्वर । तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोऽस्तु ते

kutūhalamiti śrotuṁ mamāstīha munīśvara tacchrāvaya kṛpāṁ kṛtvā brahmaputra namo'stu te

हे मुनीश्वर! मुझे यह जानने की उत्सुकता है — हे ब्रह्मपुत्र! कृपा करके वह सुनाइए, आपको नमस्कार है।

श्लोक 3 (shiva.rudra.181.3)

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

brahmovāca ityākarṇya vacastasya vyāsasya sa munīśvaraḥ sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāmbujam

ब्रह्मा ने कहा — व्यास के इस वचन को सुनकर उस मुनीश्वर सनत्कुमार ने शिव के चरण-कमलों का स्मरण कर यह कहा।

श्लोक 4 (shiva.rudra.181.4)

सनत्कुमार उवाच । भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा

sanatkumāra uvāca bhrātaryevaṁ vinihate hariṇā kroḍamūrtinā hiraṇyakaśipurvyāsa paryatapyadruṣā śucā

सनत्कुमार ने कहा — हे व्यास! अपने भाई के इस प्रकार वराह-रूपधारी हरि के हाथों मारे जाने पर, हिरण्यकशिपु क्रोध और शोक से अत्यन्त संतप्त हो उठा।

श्लोक 5 (shiva.rudra.181.5)

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् । निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरिवैरप्रियो हि सः

tataḥ prajānāṁ kadanaṁ vidhātuṁ kadanapriyān nirdideśā'surānvīrānharivairapriyo hi saḥ

तब हरि से बैर रखने वाले उस दैत्यराज ने प्रजा को सताने में प्रिय, युद्ध-प्रिय वीर असुरों को प्रजाओं का संहार करने की आज्ञा दी।

श्लोक 6 (shiva.rudra.181.6)

अथ ते भर्तृसन्देशमादाय शिरसाऽसुराः । देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

atha te bhartṛsandeśamādāya śirasā'surāḥ devaprajānāṁ kadanaṁ vidadhuḥ kadanapriyāḥ

तब वे असुर, संहार-प्रिय होकर, अपने स्वामी की आज्ञा सिर चढ़ाकर, देवताओं की प्रजाओं का संहार करने लगे।

श्लोक 7 (shiva.rudra.181.7)

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तैर्दुष्टमानसैः । दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

tato viprakṛte loke'suraistairduṣṭamānasaiḥ divaṁ devāḥ parityajya bhuvi ceruralakṣitāḥ

जब वे दुष्ट-मनस् असुर लोक को इस प्रकार सताने लगे, तब देवगण स्वर्ग को त्यागकर छिपकर पृथ्वी पर विचरने लगे।

श्लोक 8 (shiva.rudra.181.8)

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुः सम्परेतस्य दुःखितः । कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसान्त्वयत्

hiraṇyakaśipurbhrātuḥ samparetasya duḥkhitaḥ kṛtvā karodakādīni tatkalatrādyasāntvayat

अपने मृत भाई के लिए शोकाकुल हिरण्यकशिपु ने जल-तर्पण आदि क्रियाएँ करके उसकी पत्नी आदि को सांत्वना दी।

श्लोक 9 (shiva.rudra.181.9)

ततःस दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् । आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराज्यं व्यधित्सत

tataḥsa daityarājendro hyajeyamajarāmaram ātmānamapratidvandvamekarājyaṁ vyadhitsata

फिर वह दैत्यराजेन्द्र स्वयं अजेय, अजर-अमर और निष्प्रतिद्वन्द्वी होकर एकछत्र राज्य पाने की इच्छा करने लगा।

श्लोक 10 (shiva.rudra.181.10)

स तेपे मन्दरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादाङ्गुष्ठाश्रितावनिः

sa tepe mandaradroṇyāṁ tapaḥ paramadāruṇam ūrdhvabāhurnabhodṛṣṭiḥ ṣādāṅguṣṭhāśritāvaniḥ

वह मन्दर की घाटी में परम भीषण तप करने लगा — ऊँची भुजाएँ किए, आकाश की ओर दृष्टि लगाए, पैर के अँगूठे पर पृथ्वी का भार टिकाए।

श्लोक 11 (shiva.rudra.181.11)

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवाःसर्वे बलान्विताः । दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे

tasmiṁstapastapyamāne devāḥsarve balānvitāḥ daityānsarvānvinirjitya svāni sthānāni bhejire

उसके इस प्रकार तपस्या करते रहने पर, सभी बलशाली देवताओं ने सारे दैत्यों को जीतकर अपने-अपने स्थान पुनः प्राप्त कर लिए।

श्लोक 12 (shiva.rudra.181.12)

तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतः सधूमोऽग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः

tasya mūrdhnaḥ samudbhūtaḥ sadhūmo'gnistapomayaḥ tiryagūrdhvamadholokānatapadviṣvagīritaḥ

उसके मस्तक से धुएँ सहित एक तपोमय अग्नि उत्पन्न हुई, जो चारों ओर, ऊपर, नीचे और तिरछे सभी लोकों को जलाने लगी।

श्लोक 13 (shiva.rudra.181.13)

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुः सुराः । धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः

tena taptā divaṁ tyaktvā brahmalokaṁ yayuḥ surāḥ dhātre vijñāpayāmāsustattapovikṛtānanāḥ

उससे संतप्त होकर देवता स्वर्ग को त्यागकर ब्रह्मलोक चले गए, और अपने तप से विकृत मुख वाले होकर उन्होंने ब्रह्मा से यह निवेदन किया।

श्लोक 14 (shiva.rudra.181.14)

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः । परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

atha vijñāpito devairvyāsa tairātmabhūrvidhiḥ parīto bhṛgudakṣādyairyayau daityeśvarāśramam

हे व्यास! देवताओं द्वारा इस प्रकार निवेदन किए जाने पर, स्वयंभू ब्रह्मा भृगु-दक्ष आदि से घिरे हुए उस दैत्येश्वर के आश्रम को गए।

श्लोक 15 (shiva.rudra.181.15)

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श । वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोऽपि ॥ निशम्य वाचं मधुरां विधातु- र्वचोऽब्रवीदेवममूढबुद्धिः

pratāpya lokānakhilāṁstato'sau samāgataṁ padmabhavaṁ dadarśa varaṁ hi dātuṁ tamuvāca dhātā varaṁ vṛṇīṣveti pitāmaho'pi niśamya vācaṁ madhurāṁ vidhātu- rvaco'bravīdevamamūḍhabuddhiḥ

सम्पूर्ण लोकों को संतप्त करने वाले उस असुर ने आते हुए कमलयोनि ब्रह्मा को देखा; वरदान देने के लिए धाता ने उससे कहा — वर माँगो; उस मधुर वाणी को सुनकर बुद्धिमान् दैत्य ने यह कहा।

श्लोक 16 (shiva.rudra.181.16)

हिरण्यकशिपुरुवाच । मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव । शस्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्ष- गिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः

hiraṇyakaśipuruvāca mṛtyorbhayaṁ me bhagavanprajeśa pitāmahābhūnna kadāpi deva śastrāstrapāśāśaniśuṣkavṛkṣa- girīndratoyāgniripuprahāraiḥ

हिरण्यकशिपु ने कहा — हे भगवन्! हे प्रजापति! हे पितामह! मुझे शस्त्र, अस्त्र, पाश, वज्र, सूखे वृक्ष, पर्वत, जल, अग्नि अथवा किसी शत्रु के प्रहार से कभी मृत्यु का भय न हो।

श्लोक 17 (shiva.rudra.181.17)

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैः त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् । स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश

devaiśca daityairmunibhiśca siddhaiḥ tvatsṛṣṭajīvairbahuvākyataḥ kim svarge dharaṇyāṁ divase niśāyāṁ naivordhvato nāpyadhataḥ prajeśa

न देवताओं से, न दैत्यों से, न मुनियों से, न सिद्धों से, न तुम्हारी सृष्टि के किसी भी जीव से — अधिक क्या कहूँ? न स्वर्ग में, न पृथ्वी पर, न दिन में, न रात में, न ऊपर से, न नीचे से, हे प्रजेश!

श्लोक 18 (shiva.rudra.181.18)

सनत्कुमार उवाच । तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् । प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः

sanatkumāra uvāca tasyaitadīdṛgvacanaṁ niśamya daityendra tuṣṭo'smi labhasva sarvam praṇamya viṣṇuṁ manasā tamāha dayānvito'sāviti padmayoniḥ

सनत्कुमार ने कहा — उसके इस प्रकार के वचन सुनकर, हे दैत्येन्द्र! मैं संतुष्ट हूँ, सब कुछ प्राप्त करो — यह कहकर, मन ही मन विष्णु को प्रणाम कर, कमलयोनि ने उससे दयापूर्वक यह कहा।

श्लोक 19 (shiva.rudra.181.19)

अलं तपस्ते परिपूर्णकामः समाः सहस्राणि च षण्णवत्यः । उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव

alaṁ tapaste paripūrṇakāmaḥ samāḥ sahasrāṇi ca ṣaṇṇavatyaḥ uttiṣṭha rājyaṁ kuru dānavānāṁ śrutvā giraṁ tatsumukho babhūva

बहुत हुआ तुम्हारा तप, तुम्हारी कामना पूर्ण हुई — छियानबे हजार वर्षों तक तुम अपनी इच्छानुसार दानवों के राज्य का शासन करो। यह वाणी सुनकर वह प्रसन्नमुख हो गया।

श्लोक 20 (shiva.rudra.181.20)

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार । उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोऽपि सुरान्समस्तान्

rājyābhiṣiktaḥ prapitāmahena trailokyanāśāya matiṁ cakāra utsādya dharmān sakalānpramatto jitvāhave so'pi surānsamastān

प्रपितामह से राज्याभिषिक्त होकर उसने त्रिलोक-नाश का विचार किया; समस्त धर्मों को उखाड़ फेंककर, उन्मत्त होकर, युद्ध में सभी देवताओं को जीत लिया।

श्लोक 21 (shiva.rudra.181.21)

ततो भयाद् इन्द्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे । उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते

tato bhayād indramukhāśca devāḥ pitāmahājñāṁ samavāpya sarve upadrutā daityavareṇa jātāḥ kṣīrodadhiṁ yatra haristu śete

तब इन्द्र आदि सभी देवता भय से, पितामह की आज्ञा पाकर, उस श्रेष्ठ दैत्य से पीड़ित होकर, उस क्षीरसागर में गए जहाँ हरि शयन करते हैं।

श्लोक 22 (shiva.rudra.181.22)

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभिः सुखदं हि मत्वा । निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि ते ते

ārādhayāmāsuratīva viṣṇuṁ stutvā vacobhiḥ sukhadaṁ hi matvā nivedayāmāsuratho prasannaṁ duḥkhaṁ svakīyaṁ sakalaṁ hi te te

उन्होंने अत्यन्त भक्तिपूर्वक विष्णु की आराधना की, सुखदायक वचनों से उनकी स्तुति की, और यह समझकर कि वे प्रसन्न हो गए हैं, उन्हें अपना समस्त दुःख निवेदन कर दिया।

श्लोक 23 (shiva.rudra.181.23)

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु । उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः

śrutvā tadīyaṁ sakalaṁ hi duḥkhaṁ tuṣṭo rameśaḥ pradadau varāṁstu utthāya tasmācchayanādupendro nijānurūpairvividhairvacobhiḥ

उनके सारे दुःख को सुनकर रमेश संतुष्ट हुए और उन्हें वर प्रदान किए; उस शय्या से उठकर उपेन्द्र (विष्णु) ने अपने अनुकूल विविध वचनों से,

श्लोक 24 (shiva.rudra.181.24)

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः । दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः

āśvāsya devānakhilānmunīnvā uvāca vaiśvānaratulyatejāḥ daityaṁ haniṣye prasabhaṁ sureśāḥ prayāta dhāmāni nijāni tuṣṭāḥ

समस्त देवताओं और मुनियों को सांत्वना देकर, वैश्वानर-तुल्य तेजस्वी विष्णु ने कहा — हे सुरेशो! मैं इस दैत्य को बलपूर्वक मार डालूँगा; तुम सब संतुष्ट होकर अपने-अपने धाम को जाओ।

श्लोक 25 (shiva.rudra.181.25)

श्रुत्वा रमेशस्य वचः सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः । ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रा- नुजं च मत्वा निहतं मुनीश

śrutvā rameśasya vacaḥ sureśāḥ śakrādikāste nikhilāḥ sutuṣṭāḥ yayuḥ svadhāmāni hiraṇyanetrā- nujaṁ ca matvā nihataṁ munīśa

रमेश के इस वचन को सुनकर इन्द्र आदि वे सभी देवता अत्यन्त संतुष्ट हुए, और हिरण्यनेत्र के उस अनुज (हिरण्यकशिपु) को भी मारा हुआ मानकर, हे मुनीश! वे अपने-अपने धाम को चले गए।

श्लोक 26 (shiva.rudra.181.26)

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् । सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तण्डकोटिप्रतिमं सुघोरम्

āśritya rūpaṁ jaṭilaṁ karālaṁ daṁṣṭrāyudhaṁ tīkṣṇanakhaṁ sunāsam saiṁhaṁ ca nāraṁ suvidāritāsyaṁ mārtaṇḍakoṭipratimaṁ sughoram

तब वे बालोंवाले, भयङ्कर, दाढ़ों को अस्त्र के समान धारण किए, तीक्ष्ण नखों वाले, सुन्दर नासिका वाले, सिंह और मनुष्य दोनों के मिश्रित रूप वाले, विदीर्ण मुख वाले,

श्लोक 27 (shiva.rudra.181.27)

युगान्तकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः । अस्ते रवौ सोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा

yugāntakālāgnisamaprabhāvaṁ jaganmayaṁ kiṁ bahubhirvacobhiḥ aste ravau so'pi hi gacchatīśo gato'surāṇāṁ nagarīṁ mahātmā

करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी, युगान्त की प्रलय-अग्नि के समान प्रभावशाली, अत्यन्त घोर, जगन्मय ईश्वर — अधिक कहने से क्या लाभ? — वह महात्मा सूर्यास्त के समय असुरों की नगरी को गए।

श्लोक 28 (shiva.rudra.181.28)

कृत्वा च युद्धं प्रबलैःस दैत्यै- र्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा । बभ्राम तत्राद्भुतविक्रमश्च बभञ्ज तांस्तानसुरान्नृसिंहः

kṛtvā ca yuddhaṁ prabalaiḥsa daityai- rhatvātha tāndaityagaṇāngṛhītvā babhrāma tatrādbhutavikramaśca babhañja tāṁstānasurānnṛsiṁhaḥ

उन बलवान् दैत्यों से युद्ध कर, उन दैत्यगणों को मारकर, पकड़कर, अद्भुत पराक्रम वाले नृसिंह वहाँ घूमते रहे और उन असुरों को तोड़-मरोड़ डालते रहे।

श्लोक 29 (shiva.rudra.181.29)

दृष्टः स दैत्यैरतुलप्रभाव- स्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे । सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः । उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च

dṛṣṭaḥ sa daityairatulaprabhāva- ste rebhire te hi tathaiva sarve siṁhaṁ ca taṁ sarvamayaṁ nirīkṣya prahlādanāmā ditijendraputraḥ uvāca rājānamayaṁ mṛgendro jaganmayaḥ kiṁ samupāgataśca

अतुल प्रभाव वाले उस सिंह को दैत्यों ने देखा, और वे सब चिल्ला उठे; सर्वमय उस सिंह को देखकर दितिजराज का पुत्र प्रह्लाद ने राजा से कहा — यह मृगेन्द्र जगन्मय होकर क्यों आया है?

श्लोक 30 (shiva.rudra.181.30)

प्रह्लाद उवाच । एष प्रविष्टो भगवाननन्तो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदन्तः । निवृत्य युद्धाच्छरणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम्

prahlāda uvāca eṣa praviṣṭo bhagavānananto nṛsiṁhamātro nagaraṁ tvadantaḥ nivṛtya yuddhāccharaṇaṁ prayāhi paśyāmi siṁhasya karālamūrttim

प्रह्लाद ने कहा — यह अनन्त भगवान् नरसिंह के रूप में इस नगर के भीतर प्रवेश कर चुका है — युद्ध से हटकर शरण में जाइए; मैं इस सिंह के भीषण स्वरूप को देख रहा हूँ।

श्लोक 31 (shiva.rudra.181.31)

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् । श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र

yasmānna yoddhā bhuvanatraye'pi kuruṣva rājyaṁ vinamanmṛgendram śrutvā svaputrasya vaco durātmā tamāha bhīto'si kimatra putra

तीनों लोकों में इससे युद्ध करने वाला कोई नहीं है — इस मृगेन्द्र को नमन कर राज्य करो; अपने पुत्र के वचन सुनकर उस दुरात्मा ने उससे कहा — हे पुत्र! क्या तू भयभीत है?

श्लोक 32 (shiva.rudra.181.32)

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा । गृह्णन्तु वै सिंहममुं भवन्तो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु

uktveti putraṁ ditijādhinātho daityarṣabhānvīravarānsa rājā gṛhṇantu vai siṁhamamuṁ bhavanto vīrā virūpabhrukuṭīkṣaṇaṁ tu

अपने पुत्र से यह कहकर, उस दितिजाधिनाथ राजा ने अपने श्रेष्ठ वीर दैत्यों से कहा — तुम सब उस विरूप, भृकुटी टेढ़ी किए हुए सिंह को पकड़ लो।

श्लोक 33 (shiva.rudra.181.33)

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् । क्षणेन दग्धाः शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै

tasyājñayā daityavarāstataste grahītukāmā viviśurmṛgendram kṣaṇena dagdhāḥ śalabhā ivāgniṁ rūpābhilāṣātpravivikṣavo vai

उसकी आज्ञा से वे श्रेष्ठ दैत्य उस मृगेन्द्र को पकड़ने की इच्छा से आगे बढ़े, किन्तु उस रूप को पाने की चाह में जो भी उसमें प्रविष्ट होना चाहता था, वह क्षणभर में पतंगे की तरह अग्नि में जल गया।

श्लोक 34 (shiva.rudra.181.34)

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराज- श्चकार युद्धं स मृगाधिपेन । शस्त्रैः समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैः शक्त्यर्ष्टिपाशाङ्कुशपावकाद्यैः

daityeṣu dagdheṣvapi daityarāja- ścakāra yuddhaṁ sa mṛgādhipena śastraiḥ samagrairakhilaistathāstraiḥ śaktyarṣṭipāśāṅkuśapāvakādyaiḥ

दैत्यों के इस प्रकार भस्म होने पर भी, वह दैत्यराज उस मृगेन्द्र के साथ युद्ध करने लगा — समस्त शस्त्रों और अस्त्रों से, शक्ति, ऋष्टि, पाश, अंकुश और अग्नि आदि से।

श्लोक 35 (shiva.rudra.181.35)

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः । प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

saṁyudhyatoreva tayorjagāma brāhmaṁ dinaṁ vyāsa hi śastrapāṇyoḥ pravīrayorvīraraveṇa garjatoḥ parasparaṁ krodhasuyuktacetasoḥ

हे व्यास! शस्त्र लिए हुए, वीरों के रणघोष से गरजते हुए, क्रोध से भरे चित्त वाले, परस्पर लड़ते हुए उन दोनों वीरों का वह ब्राह्म-मुहूर्त का दिन बीत गया।

श्लोक 36 (shiva.rudra.181.36)

ततः स दैत्यः सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजान् शस्त्रयुतान्निरीक्ष्य । नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समन्तात्

tataḥ sa daityaḥ sahasā bahūṁśca kṛtvā bhujān śastrayutānnirīkṣya nṛsiṁharūpaṁ prayayau mṛgendra saṁyudhyamānaṁ sahasā samantāt

तब उस दैत्य ने शस्त्रों से सुसज्जित अपनी बहुत-सी भुजाएँ अचानक बनाकर उन्हें देखा, और नृसिंह-रूपधारी वह मृगेन्द्र चारों ओर से घेरकर अचानक युद्ध करने लगे।

श्लोक 37 (shiva.rudra.181.37)

ततः सुयुद्धं त्वतिदुःसहं तु शस्त्रैःसमस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः । कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैः शूलधरोऽभ्युपायात्

tataḥ suyuddhaṁ tvatiduḥsahaṁ tu śastraiḥsamastaiśca tathākhilāstraiḥ kṛtvā mahādaityavaro nṛsiṁhaṁ kṣayaṁ gataiḥ śūladharo'bhyupāyāt

समस्त शस्त्रों और सम्पूर्ण अस्त्रों से अत्यन्त दुःसह घोर युद्ध करने पर भी, वह महादैत्यश्रेष्ठ नृसिंह को क्षय की ओर नहीं ले जा सका — तब शूलधारी विष्णु ने अपना उपाय अपनाया।

श्लोक 38 (shiva.rudra.181.38)

ततो गृहीतः स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भिः । निधाय जानौ स भुजान्तरेषु नखाङ्कुरैर्दानवमर्मभिद्भिः

tato gṛhītaḥ sa mṛgādhipena bhujairanekairgirisāravadbhiḥ nidhāya jānau sa bhujāntareṣu nakhāṅkurairdānavamarmabhidbhiḥ

तब उस मृगेन्द्र ने पर्वत-सार के समान अनेक भुजाओं से उसे पकड़ लिया, अपनी जाँघों पर उसे रखकर, अपनी भुजाओं के बीच, दानव के मर्मस्थलों को भेदने वाले अपने नखों के अंकुरों से,

श्लोक 39 (shiva.rudra.181.39)

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्र- मुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन । त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः

nakhāstrahṛtpadmamasṛgvimiśra- mutpādya jīvādvigataḥ kṣaṇena tyaktastadānīṁ sa tu kāṣṭhabhūtaḥ punaḥ punaścūrṇitasarvagātraḥ

नखरूपी अस्त्रों से हृदय-कमल को रक्त-मिश्रित करके फाड़ डाला, और उसका जीवन एक ही क्षण में निकल गया; तब वह काठ-सा हो चुका शरीर बार-बार चूर्ण किए जाने के बाद त्याग दिया गया।

श्लोक 40 (shiva.rudra.181.40)

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामन्त्र्य कृतप्रणामम् । राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णु- स्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

tasminhate devaripau prasannaḥ prahlādamāmantrya kṛtapraṇāmam rājye'bhiṣicyādbhutavīryaviṣṇu- stataḥ prayāto gatimapratarkyām

देवताओं के उस शत्रु के मारे जाने पर, प्रसन्न होकर, प्रणाम करते हुए प्रह्लाद को बुलाकर, अद्भुत-पराक्रमी विष्णु ने उसे राज्य पर अभिषिक्त कर दिया, फिर वे अनिर्वचनीय गति की ओर चले गए।

श्लोक 41 (shiva.rudra.181.41)

ततोऽतिहृष्टाःसकलाः सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् । ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवन्तमीड्यम्

tato'tihṛṣṭāḥsakalāḥ sureśāḥ praṇamya viṣṇuṁ diśi vipra tasyām yayuḥ svadhāmāni pitāmahādyāḥ kṛtasvakāryaṁ bhagavantamīḍyam

तब समस्त देवगण, अत्यन्त हर्षित होकर, हे विप्र! उसी दिशा में विष्णु को प्रणाम करके, अपना कार्य पूर्ण हुआ जानकर, पितामह आदि सब अपने-अपने धाम को चले गए, उस पूजनीय भगवान् को।

श्लोक 42 (shiva.rudra.181.42)

प्रवर्णितं त्वन्धकजन्म रुद्राद् हिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् । नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसङ्गात्

pravarṇitaṁ tvandhakajanma rudrād hiraṇyanetrasya mṛtirvarāhāt nṛsiṁhatastatsahajasya nāśaḥ prahlādarājyāptiriti prasaṅgāt

इस प्रकार अन्धक का जन्म रुद्र से, हिरण्यनेत्र की मृत्यु वाराह से, उसके सहोदर भाई (हिरण्यकशिपु) का विनाश नृसिंह से, और प्रह्लाद की राज्य-प्राप्ति — यह सब क्रम से वर्णित किया गया।

श्लोक 43 (shiva.rudra.181.43)

शृणु त्विदानीं द्विजवर्य मत्तोऽ- न्धकप्रभावं भवकृत् प्रलब्धम् । हरेण युद्धं खलु तस्य पश्चाद् गणाधिपत्यं गिरिशस्य तस्य

śṛṇu tvidānīṁ dvijavarya matto'- ndhakaprabhāvaṁ bhavakṛt pralabdham hareṇa yuddhaṁ khalu tasya paścād gaṇādhipatyaṁ giriśasya tasya

अब हे द्विजश्रेष्ठ! मुझसे उस अन्धक की महिमा सुनो — शिव के द्वारा किया गया वह चरित्र, जिसमें बाद में हर के साथ उसका युद्ध हुआ और फिर गिरीश से उसे गणाधिपत्य प्राप्त हुआ।

अध्याय 180अध्याय-सूचीअध्याय 182