रुद्र संहिता · अध्याय 187
अन्धक-गण-जीवन-प्राप्ति वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.187.1)
सनत्कुमार उवाच । ॐ नमस्ते देवेशाय सुरासुरनमस्कृताय भूतभव्यमहादेवाय हरितपिङ्गललोचनाय बलाय बुद्धिरूपिणे वैयाघ्रवसनच्छदायारणेयाय त्रैलोक्यप्रभवे ईश्वराय हराय हरिनेत्राय युगान्तकरणायानलाय गणेशाय लोकपालाय महाभुजाय महाहस्ताय शूलिने महादंष्ट्रिणे कालाय महेश्वराय अव्ययाय कालरूपिणे नीलग्रीवाय महोदराय गणाध्यक्षाय सर्वात्मने सर्वभावनाय सर्वगाय मृत्युहन्त्रे पारियात्रसुव्रताय ब्रह्मचारिणे वेदान्तगाय तपोन्तगाय पशुपतये व्यङ्गाय शूलपाणये वृषकेतवे हरये जटिने शिखण्डिने लकुटिने महायशसे भूतेश्वराय गुहावासिने वीणापणवतालवते अमराय दर्शनीयाय बालसूर्य-निभाय श्मशानवासिने भगवते उमापतये अरिन्दमाय भगस्याक्षिपातिने पूष्णोर्दशननाशनाय क्रुरकर्तकाय पाशहस्ताय प्रलयकालाय उल्कामुखायाग्निकेतवे मुनये दीप्ताय विशाम्पतये उन्नयते जनकाय चतुर्थकाय लोकसत्तमाय वामदेवाय वाग्दाक्षिण्याय वामतो भिक्षवे भिक्षुरूपिणे जटिने स्वयं जटिलाय शक्रहस्तप्रतिस्तम्भकाय वसूनां स्तम्भकाय क्रतवे क्रतुकराय कालाय मेधाविने मधुकराय चलाय वानस्पत्याय वाजसनेति समाश्रमपूजिताय जगद्धात्रे जगत्कर्त्रे पुरुषाय शाश्वताय ध्रुवाय धर्माध्यक्षाय त्रिवर्त्मने भूतभावनाय त्रिनेत्राय बहुरूपाय सूर्यायुतसमप्रभाय देवाय सर्वतूर्यनिनादिने सर्वबाधाविमोचनाय बन्धनाय सर्वधारिणे धर्मोत्तमाय पुष्पदन्तायाविभागाय मुखाय सर्वहराय हिरण्यश्रवसे द्वारिणे भीमाय भीमपराक्रमाय ॐ नमो नमः ॥ इमं मन्त्रवरं जप्त्वा शुक्रो जठरपञ्जरात् । निष्क्रान्तो लिङ्गमार्गेण शम्भोः शुक्रमिवोत्कटम्
sanatkumāra uvāca oṁ namaste deveśāya surāsuranamaskṛtāya bhūtabhavyamahādevāya haritapiṅgalalocanāya balāya buddhirūpiṇe vaiyāghravasanacchadāyāraṇeyāya trailokyaprabhave īśvarāya harāya harinetrāya yugāntakaraṇāyānalāya gaṇeśāya lokapālāya mahābhujāya mahāhastāya śūline mahādaṁṣṭriṇe kālāya maheśvarāya avyayāya kālarūpiṇe nīlagrīvāya mahodarāya gaṇādhyakṣāya sarvātmane sarvabhāvanāya sarvagāya mṛtyuhantre pāriyātrasuvratāya brahmacāriṇe vedāntagāya tapontagāya paśupataye vyaṅgāya śūlapāṇaye vṛṣaketave haraye jaṭine śikhaṇḍine lakuṭine mahāyaśase bhūteśvarāya guhāvāsine vīṇāpaṇavatālavate amarāya darśanīyāya bālasūrya-nibhāya śmaśānavāsine bhagavate umāpataye arindamāya bhagasyākṣipātine pūṣṇordaśananāśanāya krurakartakāya pāśahastāya pralayakālāya ulkāmukhāyāgniketave munaye dīptāya viśāmpataye unnayate janakāya caturthakāya lokasattamāya vāmadevāya vāgdākṣiṇyāya vāmato bhikṣave bhikṣurūpiṇe jaṭine svayaṁ jaṭilāya śakrahastapratistambhakāya vasūnāṁ stambhakāya kratave kratukarāya kālāya medhāvine madhukarāya calāya vānaspatyāya vājasaneti samāśramapūjitāya jagaddhātre jagatkartre puruṣāya śāśvatāya dhruvāya dharmādhyakṣāya trivartmane bhūtabhāvanāya trinetrāya bahurūpāya sūryāyutasamaprabhāya devāya sarvatūryaninādine sarvabādhāvimocanāya bandhanāya sarvadhāriṇe dharmottamāya puṣpadantāyāvibhāgāya mukhāya sarvaharāya hiraṇyaśravase dvāriṇe bhīmāya bhīmaparākramāya oṁ namo namaḥ imaṁ mantravaraṁ japtvā śukro jaṭharapañjarāt niṣkrānto liṅgamārgeṇa śambhoḥ śukramivotkaṭam
सनत्कुमार ने कहा — ॐ, देवों के स्वामी, सुर-असुर द्वारा नमस्कृत, भूत-भविष्य के महादेव को नमस्कार; हरित-पिंगल नेत्रों वाले, बल-स्वरूप, बुद्धि-स्वरूप, व्याघ्रचर्म धारण करने वाले, अग्नि-स्वरूप को; त्रैलोक्य के उद्गम, ईश्वर, हर, हरिनेत्र, युगान्तकारी, अनल-स्वरूप को; गणेश, लोकपाल, महाभुज, महाहस्त, शूलधारी, महादंष्ट्र को; काल, महेश्वर, अव्यय, काल-स्वरूप, नीलग्रीव, महोदर को; गणाध्यक्ष, सर्वात्मा, सर्वभावन, सर्वगामी, मृत्युहन्ता, पारियात्र-व्रतधारी को; ब्रह्मचारी, वेदान्त के पारगामी, तपस्या के पारगामी, पशुपति, अंगहीन(अरूप), शूलपाणि को; वृषभ-ध्वज, हरि, जटाधारी, शिखण्डी, लकुटधारी, महायशस्वी, भूतेश्वर को; गुहावासी, वीणा-पणव-ताल से युक्त, अमर, दर्शनीय को; उदीयमान सूर्य के समान तेजस्वी, श्मशानवासी, भगवान्, उमापति, शत्रुदमन को; भग के नेत्र फोड़ने वाले, पूषा के दाँत तोड़ने वाले, क्रूरकर्मा, पाशधारी को; प्रलयकाल-स्वरूप, उल्कामुख, अग्निध्वज, मुनि, दीप्त, प्रजापति, उन्नयनकर्ता को; जनक, चतुर्थ, लोकोत्तम, वामदेव, वाग्दक्ष, बाईं ओर से भिक्षु-रूप को; भिक्षु, भिक्षुरूपधारी, जटाधारी, स्वयं जटिल, इन्द्र के हाथ को स्तम्भित करने वाले को; वसुओं को स्तम्भित करने वाले, यज्ञ-स्वरूप, यज्ञकर्ता, काल, मेधावी, मधुकर, चंचल को; वनस्पतियों के स्वामी, वाजसनेय-परम्परा में समान रूप से पूजित, जगत् के धाता, जगत्कर्ता को; पुरुष, शाश्वत, ध्रुव, धर्माध्यक्ष, त्रिपथगामी, भूतभावन को; त्रिनेत्र, बहुरूप, दस सहस्र सूर्यों के समान तेजस्वी, देव, समस्त वाद्यों से गुंजायमान को; समस्त बाधाओं से मुक्त करने वाले, बन्धनकर्ता, सर्वधारक, धर्मोत्तम को; पुष्पदन्त, अविभाज्य, सबके मुख-स्वरूप, सर्वहर्ता, हिरण्यश्रवा, द्वारपाल को; भीम, भीमपराक्रमी को — ॐ बार-बार नमस्कार। इस श्रेष्ठ मन्त्र का जप करके शुक्र उदर के पिंजर से लिंग-मार्ग द्वारा बाहर निकल आए — मानो शम्भु का उत्कट वीर्य ही हो।
श्लोक 2 (shiva.rudra.187.2)
गौर्या गृहीतः पुत्रार्थं विश्वेशेन ततः कृतः । अजरश्चामरः श्रीमान्द्वितीय इव शङ्करः
gauryā gṛhītaḥ putrārthaṁ viśveśena tataḥ kṛtaḥ ajaraścāmaraḥ śrīmāndvitīya iva śaṅkaraḥ
तब गौरी ने उसे पुत्र के रूप में ग्रहण किया, और विश्वनाथ ने उसे अजर-अमर तथा श्रीमान् बना दिया — मानो वह दूसरा शंकर ही हो।
श्लोक 3 (shiva.rudra.187.3)
त्रिभिर्वर्षसहस्रैस्तु समतीतैर्महीतले । महेश्वरात्पुनर्जातः शुक्रो वेदनिधिर्मुनिः
tribhirvarṣasahasraistu samatītairmahītale maheśvarātpunarjātaḥ śukro vedanidhirmuniḥ
पृथ्वी पर तीन सहस्र वर्ष बीत जाने पर, वेद के भण्डार मुनि शुक्र महेश्वर से पुनः उत्पन्न हुए।
श्लोक 4 (shiva.rudra.187.4)
ददर्श शूले संशुष्कं ध्यायन्तं परमेश्वरम् । अन्धकं धैर्यसम्पन्नं दानवेशं तपस्विनम्
dadarśa śūle saṁśuṣkaṁ dhyāyantaṁ parameśvaram andhakaṁ dhairyasampannaṁ dānaveśaṁ tapasvinam
उसने देखा कि शूल पर सूखकर भी अन्धक धैर्यवान् और तपस्वी होकर परमेश्वर का ध्यान कर रहा था — वह दानवों का स्वामी था।
श्लोक 5 (shiva.rudra.187.5)
महादेवं विरूपाक्षं चन्द्रार्द्धकृतशेखरम् । अमृतं शाश्वतं स्थाणुं नीलकण्ठं पिनाकिनम्
mahādevaṁ virūpākṣaṁ candrārddhakṛtaśekharam amṛtaṁ śāśvataṁ sthāṇuṁ nīlakaṇṭhaṁ pinākinam
महादेव को, जो विरूपाक्ष हैं, जिनके मुकुट पर अर्ध-चन्द्र सुशोभित है — अमृतस्वरूप, शाश्वत, स्थाणु, नीलकंठ और पिनाकधारी हैं।
श्लोक 6 (shiva.rudra.187.6)
वृषभाक्षं महाज्ञेयं पुरुषं सर्वकामदम् । कामारिं कामदहनं कामरूपं कपर्दिनम्
vṛṣabhākṣaṁ mahājñeyaṁ puruṣaṁ sarvakāmadam kāmāriṁ kāmadahanaṁ kāmarūpaṁ kapardinam
वृषभनेत्र, महाज्ञेय, सर्वकामप्रद पुरुष — कामारि, कामदहन, कामरूप और कपर्दी हैं।
श्लोक 7 (shiva.rudra.187.7)
विरूपं गिरिशं भीमं स्रग्विणं रक्तवाससम् । योगिनं कालदहनं त्रिपुरघ्नं कपालिनम्
virūpaṁ giriśaṁ bhīmaṁ sragviṇaṁ raktavāsasam yoginaṁ kāladahanaṁ tripuraghnaṁ kapālinam
विरूप, गिरीश, भीम, स्रग्वी, रक्तवस्त्रधारी — योगी, कालदहन, त्रिपुरघ्न और कपाली हैं।
श्लोक 8 (shiva.rudra.187.8)
गूढव्रतं गुप्तमन्त्रं गम्भीरं भावगोचरम् । अणिमादिगुणाधारं त्रिलोकैश्वर्यदायकम्
gūḍhavrataṁ guptamantraṁ gambhīraṁ bhāvagocaram aṇimādiguṇādhāraṁ trilokaiśvaryadāyakam
गूढव्रत, गुप्तमन्त्र, गम्भीर, केवल भाव से जाने जाने योग्य — अणिमा आदि सिद्धियों के आधार तथा त्रिलोक-ऐश्वर्य के दाता हैं।
श्लोक 9 (shiva.rudra.187.9)
वीरं वीरहणं घोरं विरूपं मांसलं पटुम् । महामांसादमुन्मत्तं भैरवं वै महेश्वरम्
vīraṁ vīrahaṇaṁ ghoraṁ virūpaṁ māṁsalaṁ paṭum mahāmāṁsādamunmattaṁ bhairavaṁ vai maheśvaram
वीर, वीरहन्ता, घोर, विरूप, मांसल, पटु — महामांसाहारी, उन्मत्त भैरव, साक्षात् महेश्वर हैं।
श्लोक 10 (shiva.rudra.187.10)
त्रैलोक्यद्रावणं लुब्धं लुब्धकं यज्ञसूदनम् । कृत्तिकानां सुतैर्युक्तमुन्मत्तं कृत्तिवाससम्
trailokyadrāvaṇaṁ lubdhaṁ lubdhakaṁ yajñasūdanam kṛttikānāṁ sutairyuktamunmattaṁ kṛttivāsasam
त्रैलोक्य को कँपाने वाले, लुब्ध, व्याध, यज्ञ के संहारक — कार्तिकेय से युक्त, उन्मत्त, गजचर्मधारी हैं।
श्लोक 11 (shiva.rudra.187.11)
गजकृत्तिपरीधानं क्षुब्धं भुजगभूषणम् । दत्तालम्बं च वेतालं घोरं शाकिनिपूजितम्
gajakṛttiparīdhānaṁ kṣubdhaṁ bhujagabhūṣaṇam dattālambaṁ ca vetālaṁ ghoraṁ śākinipūjitam
गजचर्म वस्त्रधारी, क्षुब्ध, सर्प-आभूषण से युक्त — वेताल को आश्रय देने वाले, घोर, शाकिनियों द्वारा पूजित हैं।
श्लोक 12 (shiva.rudra.187.12)
अघोरं घोरदैत्यघ्नं घोरघोषं वनस्पतिम् । भस्माङ्गं जटिलं शुद्धं भेरुण्डशतसेवितम्
aghoraṁ ghoradaityaghnaṁ ghoraghoṣaṁ vanaspatim bhasmāṅgaṁ jaṭilaṁ śuddhaṁ bheruṇḍaśatasevitam
अघोर, घोर दैत्यों के संहारक, घोर गर्जना वाले, वनस्पतियों के स्वामी — भस्म से अंगयुक्त, जटाधारी, शुद्ध, सैकड़ों भेरुण्ड पक्षियों द्वारा सेवित हैं।
श्लोक 13 (shiva.rudra.187.13)
भूतेश्वरं भूतनाथं पञ्चभूताश्रितं खगम् । क्रोधितं निष्ठुरं चण्डं चण्डीशं चण्डिकाप्रियम्
bhūteśvaraṁ bhūtanāthaṁ pañcabhūtāśritaṁ khagam krodhitaṁ niṣṭhuraṁ caṇḍaṁ caṇḍīśaṁ caṇḍikāpriyam
भूतेश्वर, भूतनाथ, पंचभूताश्रित, आकाशगामी — क्रोधित, निष्ठुर, चण्ड, चण्डीश और चण्डिका के प्रिय हैं।
श्लोक 14 (shiva.rudra.187.14)
चण्डं तुङ्गं गरुत्मन्तं नित्यमासवभोजनम् । लेलिहानं महारौद्रं मृत्युं मृत्योरगोचरम्
caṇḍaṁ tuṅgaṁ garutmantaṁ nityamāsavabhojanam lelihānaṁ mahāraudraṁ mṛtyuṁ mṛtyoragocaram
चण्ड, तुंग, गरुत्मान्, नित्य सुरा का भोग करने वाले — लेलिहान, महारौद्र, मृत्यु-स्वरूप तथा मृत्यु की भी पहुँच से परे हैं।
श्लोक 15 (shiva.rudra.187.15)
मृत्योर्मृत्युं महासेनं श्मशानारण्यवासिनम् । रागं विरागं रागान्धं वीतरागशतार्चितम्
mṛtyormṛtyuṁ mahāsenaṁ śmaśānāraṇyavāsinam rāgaṁ virāgaṁ rāgāndhaṁ vītarāgaśatārcitam
मृत्यु के भी मृत्यु, महासेन, श्मशान-अरण्य के निवासी — राग, विराग, रागान्ध, तथा सैकड़ों वीतराग मुनियों द्वारा पूजित हैं।
श्लोक 16 (shiva.rudra.187.16)
सत्त्वं रजस्तमोधर्ममधर्मं वासवानुजम् । सत्यं त्वसत्यं सद्रूपमसद्रूपमहेतुकम्
sattvaṁ rajastamodharmamadharmaṁ vāsavānujam satyaṁ tvasatyaṁ sadrūpamasadrūpamahetukam
सत्त्व, रज, तम, धर्म, अधर्म तथा इन्द्र के अनुज (उपेन्द्र-रूप) हैं — सत्य, असत्य, सद्रूप, असद्रूप और अहेतुक हैं।
श्लोक 17 (shiva.rudra.187.17)
अर्द्धनारीश्वरं भानुं भानुकोटिशतप्रभम् । यज्ञं यज्ञपतिं रुद्रमीशानं वरदं शिवम्
arddhanārīśvaraṁ bhānuṁ bhānukoṭiśataprabham yajñaṁ yajñapatiṁ rudramīśānaṁ varadaṁ śivam
अर्द्धनारीश्वर, सूर्य, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी — यज्ञ, यज्ञपति, रुद्र, ईशान, वरदायक शिव हैं।
श्लोक 18 (shiva.rudra.187.18)
अष्टोत्तरशतं ह्येतन्मूर्तीनां परमात्मनः । शिवस्य दानवो ध्यायन् मुक्तस्तस्मान्महाभयात्
aṣṭottaraśataṁ hyetanmūrtīnāṁ paramātmanaḥ śivasya dānavo dhyāyan muktastasmānmahābhayāt
परमात्मा शिव के ये एक सौ आठ रूप हैं; इनका ध्यान करते हुए वह दानव उस महाभय से मुक्त हो गया।
श्लोक 19 (shiva.rudra.187.19)
दिव्येनामृतवर्षेण सोऽभिषिक्तः कपर्द्दिना । तुष्टेन मोचितं तस्माच्छूलाग्रादवरोपितः
divyenāmṛtavarṣeṇa so'bhiṣiktaḥ kaparddinā tuṣṭena mocitaṁ tasmācchūlāgrādavaropitaḥ
प्रसन्न हुए कपर्दी (शिव) ने उसे दिव्य अमृत-वर्षा से अभिषिक्त किया, और शूल की नोक से उतारकर उसे मुक्त कर दिया।
श्लोक 20 (shiva.rudra.187.20)
उक्तश्चाथ महादैत्यो महेशानेन सोऽन्धकः । असुरः सान्त्वपूर्वं यत्कृतं सर्वं महात्मना
uktaścātha mahādaityo maheśānena so'ndhakaḥ asuraḥ sāntvapūrvaṁ yatkṛtaṁ sarvaṁ mahātmanā
इसके पश्चात् महात्मा महेशान ने उस महादैत्य असुर अन्धक को सांत्वनापूर्वक जो कुछ हुआ था, वह सब कह सुनाया।
श्लोक 21 (shiva.rudra.187.21)
ईश्वर उवाच । भो भो दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि यमेन नियमेन च । शौर्येण तव धैर्येण वरं वरय सुव्रत
īśvara uvāca bho bho daityendra tuṣṭo'smi yamena niyamena ca śauryeṇa tava dhairyeṇa varaṁ varaya suvrata
ईश्वर ने कहा — हे दैत्येन्द्र! मैं तुम्हारे यम और नियम से, तुम्हारे शौर्य और धैर्य से प्रसन्न हूँ। हे सुव्रत! वर माँगो।
श्लोक 22 (shiva.rudra.187.22)
आराधितस्त्वया नित्यं सर्वनिर्धूतकल्मषः । वरदोऽहं वरार्हस्त्वं महादैत्येन्द्रसत्तम
ārādhitastvayā nityaṁ sarvanirdhūtakalmaṣaḥ varado'haṁ varārhastvaṁ mahādaityendrasattama
तुमने मेरी नित्य आराधना की है, जिससे तुम्हारे सारे पाप धुल गए हैं। मैं वरदाता हूँ, और हे महादैत्येन्द्रों में श्रेष्ठ! तुम वर के योग्य हो।
श्लोक 23 (shiva.rudra.187.23)
प्राणसन्धारणादस्ति यच्च पुण्यफलं तव । त्रिभिर्वर्षसहस्रैस्तु तेनास्तु तव निर्वृतिः
prāṇasandhāraṇādasti yacca puṇyaphalaṁ tava tribhirvarṣasahasraistu tenāstu tava nirvṛtiḥ
तीन सहस्र वर्षों तक प्राण धारण करने से तुम्हें जो पुण्यफल प्राप्त हुआ है, उसी से तुम्हें परम शान्ति प्राप्त हो।
श्लोक 24 (shiva.rudra.187.24)
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वान्धकः प्राह वेपमानः कृताञ्जलिः । भूमौ जानुद्वयं कृत्वा भगवन्तमुमापतिम्
sanatkumāra uvāca etacchrutvāndhakaḥ prāha vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ bhūmau jānudvayaṁ kṛtvā bhagavantamumāpatim
सनत्कुमार ने कहा — यह सुनकर अन्धक काँपते हुए, हाथ जोड़कर, दोनों घुटने भूमि पर टेककर, भगवान् उमापति से बोला।
श्लोक 25 (shiva.rudra.187.25)
अन्धक उवाच । भगवन्यन्मयोक्तोऽसि दीनो हीनः परात्परः । हर्षगद्गदया वाचा मया पूर्वं रणाजिरे
andhaka uvāca bhagavanyanmayokto'si dīno hīnaḥ parātparaḥ harṣagadgadayā vācā mayā pūrvaṁ raṇājire
अन्धक ने कहा — हे भगवन्! हे परात्पर! रणभूमि में पहले मैंने आपको जो दीन और हीन कहा था, वह मैंने हर्ष से गद्गद वाणी में कहा था।
श्लोक 26 (shiva.rudra.187.26)
यद्यत्कृतं विमूढत्वात्कर्म लोकेषु गर्हितम् । अजानता त्वां तत्सर्वं प्रभो मनसि मा कृथाः
yadyatkṛtaṁ vimūḍhatvātkarma lokeṣu garhitam ajānatā tvāṁ tatsarvaṁ prabho manasi mā kṛthāḥ
हे प्रभो! मोहवश, आपको न जानते हुए, जगत् में निन्दित जो-जो कर्म मैंने किए, उन्हें आप मन में न लाएँ।
श्लोक 27 (shiva.rudra.187.27)
पार्वत्यामपि दुष्टं यत्कामदोषात्कृतं मया । क्षम्यतां मे महादेव कृपणो दुःखितो भृशम्
pārvatyāmapi duṣṭaṁ yatkāmadoṣātkṛtaṁ mayā kṣamyatāṁ me mahādeva kṛpaṇo duḥkhito bhṛśam
पार्वती के प्रति भी कामवश जो दुष्टता मैंने की, हे महादेव! उसे क्षमा कीजिए — मैं अत्यन्त कृपण और दुःखी हूँ।
श्लोक 28 (shiva.rudra.187.28)
दुःखितस्य दया कार्या कृपणस्य विशेषतः । दीनस्य भक्तियुक्तस्य भवता नित्यमेव हि
duḥkhitasya dayā kāryā kṛpaṇasya viśeṣataḥ dīnasya bhaktiyuktasya bhavatā nityameva hi
दुःखी पर, विशेषतः कृपण पर, दया करनी चाहिए; भक्तियुक्त दीन पर तो आप सदा ही दया करते हैं।
श्लोक 29 (shiva.rudra.187.29)
सोऽहं दीनो भक्तियुक्त आगतः शरणं तव । रक्षा मयि विधातव्या रचितोऽयं मयाञ्जलिः
so'haṁ dīno bhaktiyukta āgataḥ śaraṇaṁ tava rakṣā mayi vidhātavyā racito'yaṁ mayāñjaliḥ
वही मैं, दीन और भक्तियुक्त, आपकी शरण में आया हूँ। मुझ पर रक्षा की जाए — यह मैंने हाथ जोड़कर निवेदन किया है।
श्लोक 30 (shiva.rudra.187.30)
इयं देवी जगन्माता परितुष्टा ममोपरि । क्रोधं विहाय सकलं प्रसन्ना मां निरीक्षताम्
iyaṁ devī jaganmātā parituṣṭā mamopari krodhaṁ vihāya sakalaṁ prasannā māṁ nirīkṣatām
यह जगन्माता देवी मुझ पर पूर्णतः सन्तुष्ट हों; समस्त क्रोध त्यागकर वे मुझे प्रसन्नता से देखें।
श्लोक 31 (shiva.rudra.187.31)
क्वास्याः क्रोधः क्व कृपणो दैत्योऽहं चन्द्रशेखर । तत्सोढा नाहमर्द्धेन्दुचूड शम्भो महेश्वर
kvāsyāḥ krodhaḥ kva kṛpaṇo daityo'haṁ candraśekhara tatsoḍhā nāhamarddhenducūḍa śambho maheśvara
हे चन्द्रशेखर! कहाँ उनका क्रोध, और कहाँ मुझ-सा कृपण दैत्य! हे अर्धेन्दुचूड शम्भो महेश्वर! मैं उसे सहन नहीं कर सका।
श्लोक 32 (shiva.rudra.187.32)
क्व भवान्परमोदारः क्व चाहं विवशीकृतः । कामक्रोधादिभिर्दोषैर्जरसा मृत्युना तथा
kva bhavānparamodāraḥ kva cāhaṁ vivaśīkṛtaḥ kāmakrodhādibhirdoṣairjarasā mṛtyunā tathā
कहाँ आप परम उदार, और कहाँ मैं काम-क्रोध आदि दोषों से तथा जरा-मृत्यु से विवश हुआ हुआ!
श्लोक 33 (shiva.rudra.187.33)
अयं ते वीरकः पुत्रो युद्धशौण्डो महाबलः । कृपणं मां समालक्ष्य मा मन्युवशमन्वगाः
ayaṁ te vīrakaḥ putro yuddhaśauṇḍo mahābalaḥ kṛpaṇaṁ māṁ samālakṣya mā manyuvaśamanvagāḥ
आपका यह वीरक नामक पुत्र, जो युद्धशौण्ड और महाबली है — मुझ कृपण को देखकर वह क्रोधवश न हो जाए।
श्लोक 34 (shiva.rudra.187.34)
तुषारहारशीतांशुशङ्खकुन्देन्दुवर्णभाक् । पश्येयं पार्वतीं नित्यं मातरं गुरुगौरवात्
tuṣārahāraśītāṁśuśaṅkhakundenduvarṇabhāk paśyeyaṁ pārvatīṁ nityaṁ mātaraṁ gurugauravāt
हिम, हार, चन्द्रमा, शंख और कुन्द के समान वर्णवाली माता पार्वती को मैं गुरु के समान आदरपूर्वक सदा देखता रहूँ।
श्लोक 35 (shiva.rudra.187.35)
नित्यं भवद्भ्यां भक्तस्तु निर्वैरो दैवतैः सह । निवसेयं गणैः सार्द्धं शान्तात्मा योगचिन्तकः
nityaṁ bhavadbhyāṁ bhaktastu nirvairo daivataiḥ saha nivaseyaṁ gaṇaiḥ sārddhaṁ śāntātmā yogacintakaḥ
मैं सदा आप दोनों का भक्त, देवताओं से वैररहित, गणों के साथ निवास करने वाला, शान्तचित्त तथा योगचिन्तक बना रहूँ।
श्लोक 36 (shiva.rudra.187.36)
मा स्मरेयं पुनर्जातं विरुद्धं दानवोद्भवम् । त्वत्कृपातो महेशान देह्येतद्वरमुत्तमम्
mā smareyaṁ punarjātaṁ viruddhaṁ dānavodbhavam tvatkṛpāto maheśāna dehyetadvaramuttamam
मैं पुनः अपने विरुद्ध दानव-जन्म का स्मरण न करूँ। हे महेशान! अपनी कृपा से मुझे यह श्रेष्ठ वर प्रदान कीजिए।
श्लोक 37 (shiva.rudra.187.37)
सनत्कुमार उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं दैत्येन्द्रो मौनमास्थितः । ध्यायंस्त्रिलोचनं देवं पार्वतीं प्रेक्ष्य मातरम्
sanatkumāra uvāca etāvaduktvā vacanaṁ daityendro maunamāsthitaḥ dhyāyaṁstrilocanaṁ devaṁ pārvatīṁ prekṣya mātaram
सनत्कुमार ने कहा — इतना कहकर दैत्येन्द्र मौन हो गया, त्रिनेत्र देव का ध्यान करते हुए और माता पार्वती को निहारते हुए।
श्लोक 38 (shiva.rudra.187.38)
ततो दृष्टस्तु रुद्रेण प्रसन्नेनैव चक्षुषा । स्मृतवान्पूर्ववृत्तान्तमात्मनो जन्म चाद्भुतम्
tato dṛṣṭastu rudreṇa prasannenaiva cakṣuṣā smṛtavānpūrvavṛttāntamātmano janma cādbhutam
तब रुद्र द्वारा प्रसन्न दृष्टि से देखे जाने पर उसने अपने पूर्व-वृत्तान्त तथा अपने अद्भुत जन्म का स्मरण किया।
श्लोक 39 (shiva.rudra.187.39)
तस्मिन्स्मृते च वृत्तान्ते ततः पूर्णमनोरथः । प्रणम्य मातापितरौ कृतकृत्योऽभवत्ततः
tasminsmṛte ca vṛttānte tataḥ pūrṇamanorathaḥ praṇamya mātāpitarau kṛtakṛtyo'bhavattataḥ
उस वृत्तान्त का स्मरण होने पर उसकी मनोकामना पूर्ण हो गई; तब उसने माता-पिता को प्रणाम किया और कृतकृत्य हो गया।
श्लोक 40 (shiva.rudra.187.40)
पार्वत्या मूर्ध्न्युपाघ्रातः शङ्करेण च धीमता । तथाऽभिलषितं लेभे तुष्टाद् बालेन्दुशेखरात्
pārvatyā mūrdhnyupāghrātaḥ śaṅkareṇa ca dhīmatā tathā'bhilaṣitaṁ lebhe tuṣṭād bālenduśekharāt
पार्वती द्वारा मस्तक पर चूमे जाने पर तथा बुद्धिमान् शंकर द्वारा भी, उसने प्रसन्न बालेन्दुशेखर से अपनी अभिलषित वस्तु प्राप्त कर ली।
श्लोक 41 (shiva.rudra.187.41)
एतद्वः सर्वमाख्यातमन्धकस्य पुरातनम् । गाणपत्यं महादेवप्रसादात्परसौख्यदम्
etadvaḥ sarvamākhyātamandhakasya purātanam gāṇapatyaṁ mahādevaprasādātparasaukhyadam
यह अन्धक का सम्पूर्ण पुरातन वृत्तान्त तुम्हें बता दिया गया — कि महादेव की कृपा से किस प्रकार उसने परम सुखदायी गणपति-पद प्राप्त किया।
श्लोक 42 (shiva.rudra.187.42)
मृत्युञ्जयश्च कथितो मन्त्रो मृत्युविनाशनः । पठितव्यः प्रयत्नेन सर्वकामफलप्रदः
mṛtyuñjayaśca kathito mantro mṛtyuvināśanaḥ paṭhitavyaḥ prayatnena sarvakāmaphalapradaḥ
और मृत्यु का नाश करने वाला मृत्युंजय मन्त्र भी बताया गया, जिसे प्रयत्नपूर्वक पढ़ना चाहिए, क्योंकि यह सर्व कामनाओं का फल देने वाला है।