Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 189

ऊषा-चरित्र-वर्णन में शिव-शिवा-विहार-वर्णन

अध्याय 188अध्याय-सूचीअध्याय 190

श्लोक 1 (shiva.rudra.189.1)

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ श्राविता सुकथाद्भुता । भवतानुग्रहात्प्रीत्या शम्भ्वनुग्रहनिर्भरा

vyāsa uvāca sanatkumāra sarvajña śrāvitā sukathādbhutā bhavatānugrahātprītyā śambhvanugrahanirbharā

व्यास ने कहा — हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! आपकी कृपा और प्रेम से मैंने शम्भु की कृपा से परिपूर्ण यह अद्भुत सुन्दर कथा सुनी।

श्लोक 2 (shiva.rudra.189.2)

इदानीं श्रोतुमिच्छामि चरितं शशिमौलिनः । गाणपत्यं ददौ प्रीत्या यथा बाणासुराय वै

idānīṁ śrotumicchāmi caritaṁ śaśimaulinaḥ gāṇapatyaṁ dadau prītyā yathā bāṇāsurāya vai

अब मैं शशिमौलि (शिव) का वह चरित्र सुनना चाहता हूँ, जिसमें उन्होंने प्रेमपूर्वक बाणासुर को गणपति-पद प्रदान किया।

श्लोक 3 (shiva.rudra.189.3)

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यासादरात्तां वै कथां शम्भोः परात्मनः । गाणपत्यं यथा प्रीत्या ददौ बाणासुराय हि

sanatkumāra uvāca śṛṇu vyāsādarāttāṁ vai kathāṁ śambhoḥ parātmanaḥ gāṇapatyaṁ yathā prītyā dadau bāṇāsurāya hi

सनत्कुमार ने कहा — हे व्यास! आदरपूर्वक उस परमात्मा शम्भु की कथा सुनो, जिसमें उन्होंने प्रेमपूर्वक बाणासुर को गणपति-पद प्रदान किया।

श्लोक 4 (shiva.rudra.189.4)

अत्रैव सुचरित्रं च शङ्करस्य महाप्रभोः । कृष्णेन समरोप्यत्र शम्भोर्बाणानुगृह्णतः

atraiva sucaritraṁ ca śaṅkarasya mahāprabhoḥ kṛṣṇena samaropyatra śambhorbāṇānugṛhṇataḥ

यहीं महाप्रभु शंकर का सुचरित्र भी है — जब शम्भु बाण पर अनुग्रह कर रहे थे, तब कृष्ण के साथ यहाँ युद्ध भी हुआ।

श्लोक 5 (shiva.rudra.189.5)

अत्रानुरूपं शृणु मे शिवलीलान्वितं परम् । इतिहासं महापुण्यं मनः श्रोत्रसुखावहम्

atrānurūpaṁ śṛṇu me śivalīlānvitaṁ param itihāsaṁ mahāpuṇyaṁ manaḥ śrotrasukhāvaham

इससे सम्बद्ध शिव-लीला से युक्त, मन और श्रवण को सुख देने वाला यह परम पुण्यमय इतिहास मुझसे सुनो।

श्लोक 6 (shiva.rudra.189.6)

ब्रह्मपुत्रो मरीचिर्यो मुनिरासीन्महामतिः । मानसः सर्वपुत्रेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः

brahmaputro marīciryo munirāsīnmahāmatiḥ mānasaḥ sarvaputreṣu jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ

ब्रह्मा के मानस पुत्र मरीचि महामति मुनि थे, जो अपने सभी भाइयों में ज्येष्ठ, श्रेष्ठ प्रजापति थे।

श्लोक 7 (shiva.rudra.189.7)

तस्य पुत्रो महात्मासीत्कश्यपो मुनिसत्तमः । सृष्टिप्रवृद्धकोऽत्यन्तं पितुर्भक्तो विधेरपि

tasya putro mahātmāsītkaśyapo munisattamaḥ sṛṣṭipravṛddhako'tyantaṁ piturbhakto vidherapi

उनके पुत्र महात्मा कश्यप मुनिश्रेष्ठ थे, जो सृष्टि की अत्यधिक वृद्धि करने वाले तथा अपने पिता और ब्रह्मा के परम भक्त थे।

श्लोक 8 (shiva.rudra.189.8)

तस्य त्रयोदशमिता दक्षकन्याः सुशीलिकाः । कश्यपस्य मुनेर्व्यास पत्न्यश्चासन्पतिव्रताः

tasya trayodaśamitā dakṣakanyāḥ suśīlikāḥ kaśyapasya munervyāsa patnyaścāsanpativratāḥ

हे व्यास! मुनि कश्यप की तेरह पत्नियाँ थीं, सभी दक्ष की सुशील तथा पतिव्रता कन्याएँ।

श्लोक 9 (shiva.rudra.189.9)

तत्र ज्येष्ठा दितिश्चासीद्दैत्यास्तत्तनयाः स्मृताः । अन्यासां च सुता जाता देवाद्याः सचराचराः

tatra jyeṣṭhā ditiścāsīddaityāstattanayāḥ smṛtāḥ anyāsāṁ ca sutā jātā devādyāḥ sacarācarāḥ

उनमें ज्येष्ठा दिति थी, जिसके पुत्र दैत्य कहलाए; शेष पत्नियों से देवता आदि समस्त चराचर जीव उत्पन्न हुए।

श्लोक 10 (shiva.rudra.189.10)

ज्येष्ठायाः प्रथमौ पुत्रौ दितेश्चास्तां महाबलौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

jyeṣṭhāyāḥ prathamau putrau diteścāstāṁ mahābalau hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ

दिति के प्रथम दो पुत्र महाबली थे — ज्येष्ठ हिरण्यकशिपु और उसके पश्चात् अनुज हिरण्याक्ष।

श्लोक 11 (shiva.rudra.189.11)

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारो दैत्यसत्तमाः । ह्रादानुह्रादसंह्रादप्रह्रादश्चेत्यनुक्रमात्

hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāro daityasattamāḥ hrādānuhrādasaṁhrādaprahrādaścetyanukramāt

हिरण्यकशिपु के चार पुत्र थे, दैत्यों में श्रेष्ठ — क्रमशः ह्राद, अनुह्राद, संह्राद और प्रह्लाद।

श्लोक 12 (shiva.rudra.189.12)

प्रह्रादस्तत्र हि महान्विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः । यं नाशितुं न शक्तास्तेऽभवन्दैत्याश्च केऽपि ह

prahrādastatra hi mahānviṣṇubhakto jitendriyaḥ yaṁ nāśituṁ na śaktāste'bhavandaityāśca ke'pi ha

उनमें प्रह्लाद महान् विष्णुभक्त और जितेन्द्रिय थे, जिन्हें कोई भी दैत्य नष्ट करने में समर्थ नहीं हो सका।

श्लोक 13 (shiva.rudra.189.13)

विरोचनः सुतस्तस्य महादातृवरोऽभवत् । शक्राय स्वशिरो योऽदाद्याचमानाय विप्रतः

virocanaḥ sutastasya mahādātṛvaro'bhavat śakrāya svaśiro yo'dādyācamānāya viprataḥ

उनका पुत्र विरोचन महादानी हुआ, जिसने ब्राह्मणवेषधारी याचक इन्द्र को अपना ही सिर दान कर दिया।

श्लोक 14 (shiva.rudra.189.14)

तस्य पुत्रो बलिश्चासीन्महादानी शिवप्रियः । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी

tasya putro baliścāsīnmahādānī śivapriyaḥ yena vāmanarūpāya haraye'dāyi medinī

उनका पुत्र बलि हुआ, महादानी और शिवप्रिय, जिसने वामनरूपधारी हरि को समस्त पृथ्वी दान कर दी।

श्लोक 15 (shiva.rudra.189.15)

तस्यौरसः सुतो बाणः शिवभक्तो बभूव ह । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धः सहस्रदः

tasyaurasaḥ suto bāṇaḥ śivabhakto babhūva ha mānyo vadānyo dhīmāṁśca satyasandhaḥ sahasradaḥ

उसका औरस पुत्र बाण हुआ, जो शिवभक्त था — मान्य, वदान्य, बुद्धिमान्, सत्यप्रतिज्ञ और सहस्रों का दानी।

श्लोक 16 (shiva.rudra.189.16)

शोणिताख्ये पुरे स्थित्वा स राज्यमकरोत्पुरा । त्रैलोक्यं च बलाज्जित्वा तन्नाथानसुरेश्वरः

śoṇitākhye pure sthitvā sa rājyamakarotpurā trailokyaṁ ca balājjitvā tannāthānasureśvaraḥ

वह शोणितपुर नामक नगर में रहकर राज्य करता था, और बल से त्रैलोक्य को जीतकर वह असुरों का स्वामी बन गया।

श्लोक 17 (shiva.rudra.189.17)

तस्य बाणासुरस्यैव शिवभक्तस्य चामराः । शङ्करस्य प्रसादेन किङ्करा इव तेऽभवन्

tasya bāṇāsurasyaiva śivabhaktasya cāmarāḥ śaṅkarasya prasādena kiṅkarā iva te'bhavan

उस शिवभक्त बाणासुर के लिए शंकर की कृपा से देवगण भी मानो सेवक के समान हो गए।

श्लोक 18 (shiva.rudra.189.18)

तस्य राज्येऽमरान्हित्वा नाभवन्दुःखिताः प्रजाः । सापत्न्याद् दुःखितास्ते हि परधर्मप्रवर्तिनः

tasya rājye'marānhitvā nābhavanduḥkhitāḥ prajāḥ sāpatnyād duḥkhitāste hi paradharmapravartinaḥ

उसके राज्य में देवताओं को छोड़कर प्रजा कभी दुःखी नहीं हुई; देवता ही स्पर्धा के कारण दुःखी थे, यद्यपि वे पराए अनुशासन का भी पालन करते थे।

श्लोक 19 (shiva.rudra.189.19)

सहस्रबाहुवाद्येन स कदाचिन्महासुरः । ताण्डवेन हि नृत्येनातोषयत्तं महेश्वरम्

sahasrabāhuvādyena sa kadācinmahāsuraḥ tāṇḍavena hi nṛtyenātoṣayattaṁ maheśvaram

एक बार उस महासुर ने अपनी सहस्र भुजाओं के वाद्य तथा ताण्डव नृत्य से महेश्वर को सन्तुष्ट किया।

श्लोक 20 (shiva.rudra.189.20)

तेन नृत्येन सन्तुष्टः सुप्रसन्नो बभूव ह । ददर्श कृपया दृष्ट्या शङ्करो भक्तवत्सलः

tena nṛtyena santuṣṭaḥ suprasanno babhūva ha dadarśa kṛpayā dṛṣṭyā śaṅkaro bhaktavatsalaḥ

उस नृत्य से सन्तुष्ट और अत्यन्त प्रसन्न होकर भक्तवत्सल शंकर ने कृपादृष्टि से उसे देखा।

श्लोक 21 (shiva.rudra.189.21)

भगवान्सर्वलोकेशः शरण्यो भक्तकामदः । वरेण च्छन्दयामास बालेयं तं महासुरम्

bhagavānsarvalokeśaḥ śaraṇyo bhaktakāmadaḥ vareṇa cchandayāmāsa bāleyaṁ taṁ mahāsuram

सर्वलोकों के स्वामी, शरणागतवत्सल, भक्तों की कामना पूर्ण करने वाले भगवान् ने उस बलि-पुत्र महासुर को वर चुनने का अवसर दिया।

श्लोक 22 (shiva.rudra.189.22)

सनत्कुमार उवाच । बालेयः स महादैत्यो बाणो भक्तवरः सुधीः । प्रणम्य शङ्करं भक्त्या नुनाव परमेश्वरम्

sanatkumāra uvāca bāleyaḥ sa mahādaityo bāṇo bhaktavaraḥ sudhīḥ praṇamya śaṅkaraṁ bhaktyā nunāva parameśvaram

सनत्कुमार ने कहा — बलि का पुत्र वह महादैत्य बाण, भक्तों में श्रेष्ठ और बुद्धिमान्, शंकर को प्रणाम करके भक्तिपूर्वक परमेश्वर की स्तुति करने लगा।

श्लोक 23 (shiva.rudra.189.23)

बाणासुर उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । सन्तुष्टोऽसि महेशान ममोपरि विभो यदि

bāṇāsura uvāca devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala santuṣṭo'si maheśāna mamopari vibho yadi

बाणासुर ने कहा — हे देवदेव! हे महादेव! हे शरणागतवत्सल! हे महेशान! हे विभो! यदि आप मुझसे प्रसन्न हैं,

श्लोक 24 (shiva.rudra.189.24)

मद्रक्षको भव सदा मदुपस्थः पुराधिपः । सर्वथा प्रीतिकृन्मे हि ससुतः सगणः प्रभो

madrakṣako bhava sadā madupasthaḥ purādhipaḥ sarvathā prītikṛnme hi sasutaḥ sagaṇaḥ prabho

तो सदा मेरे रक्षक बनकर मेरे समीप, मेरे नगर के अधिपति के रूप में रहें; हे प्रभो! अपने पुत्र और गणों सहित सर्वथा मुझे प्रसन्न रखें।

श्लोक 25 (shiva.rudra.189.25)

सनत्कुमार उवाच । बलिपुत्रः स वै बाणो मोहितः शिवमायया । मुक्तिप्रदं महेशानं दुराराध्यमपि ध्रुवम्

sanatkumāra uvāca baliputraḥ sa vai bāṇo mohitaḥ śivamāyayā muktipradaṁ maheśānaṁ durārādhyamapi dhruvam

सनत्कुमार ने कहा — बलि-पुत्र वह बाण शिव की माया से मोहित होकर, मुक्तिप्रद तथा निश्चय ही दुराराध्य महेशान से यह वर माँग बैठा।

श्लोक 26 (shiva.rudra.189.26)

स भक्तवत्सलः शम्भुर्दत्त्वा तस्मै वरांश्च तान् । तत्रोवास तथा प्रीत्या सगणः ससुतः प्रभुः

sa bhaktavatsalaḥ śambhurdattvā tasmai varāṁśca tān tatrovāsa tathā prītyā sagaṇaḥ sasutaḥ prabhuḥ

भक्तवत्सल शम्भु ने उसे वे वर देकर प्रेमपूर्वक अपने गणों और पुत्र सहित वहीं निवास करना स्वीकार किया।

श्लोक 27 (shiva.rudra.189.27)

स कदाचिद् बाणपुरे चक्रे देवासुरैः सह । नदीतीरे हरः क्रीडां रम्ये शोणितकाह्वये

sa kadācid bāṇapure cakre devāsuraiḥ saha nadītīre haraḥ krīḍāṁ ramye śoṇitakāhvaye

एक बार हर ने बाणपुर के रमणीय शोणितक नामक नदी के तट पर देवताओं और असुरों के साथ क्रीड़ा की।

श्लोक 28 (shiva.rudra.189.28)

ननृतुर्जहसुश्चापि गन्धर्वाप्सरसस्तथा । जेपुः प्रणेमुर्मुनय आनर्चुस्तुष्टुवुश्च तम्

nanṛturjahasuścāpi gandharvāpsarasastathā jepuḥ praṇemurmunaya ānarcustuṣṭuvuśca tam

गन्धर्व और अप्सराएँ नाचने-हँसने लगीं; मुनियों ने जप किया, प्रणाम किया, अर्चना की और उनकी स्तुति की।

श्लोक 29 (shiva.rudra.189.29)

ववल्गुः प्रथमाःसर्वे ऋषयो जुहुवुस्तथा । आययुः सिद्धसङ्घाश्च ददृशुः शाङ्करीं रतिम्

vavalguḥ prathamāḥsarve ṛṣayo juhuvustathā āyayuḥ siddhasaṅghāśca dadṛśuḥ śāṅkarīṁ ratim

सभी उत्तम गण उछल-कूद करने लगे, ऋषियों ने हवन किया; सिद्धगण भी आए और शांकरी क्रीड़ा को देखा।

श्लोक 30 (shiva.rudra.189.30)

कुतार्किका विनेशुश्च म्लेच्छाश्च परिपन्थिनः । मातरोऽभिमुखास्तस्थुर्विनेशुश्च बिभीषिकाः

kutārkikā vineśuśca mlecchāśca paripanthinaḥ mātaro'bhimukhāstasthurvineśuśca bibhīṣikāḥ

कुतार्किक और म्लेच्छ शत्रु नष्ट हो गए; मातृगण सम्मुख होकर खड़ी हो गईं और सभी भय नष्ट हो गए।

श्लोक 31 (shiva.rudra.189.31)

रुद्रसद्भावभक्तानां भवदोषाश्च निःसृताः । तस्मिन्दृष्टे प्रजाः सर्वाः सुप्रीतिं परमां ययुः

rudrasadbhāvabhaktānāṁ bhavadoṣāśca niḥsṛtāḥ tasmindṛṣṭe prajāḥ sarvāḥ suprītiṁ paramāṁ yayuḥ

रुद्र के सद्भावी भक्तों के संसार-दोष दूर हो गए; उन्हें देखकर समस्त प्रजा परम प्रीति को प्राप्त हुई।

श्लोक 32 (shiva.rudra.189.32)

ववल्गुर्मुनयः सिद्धाः स्त्रीणां दृष्ट्वा विचेष्टितम् । पुपुषुश्चापि ऋतवः स्वप्रभावं तु तत्र च

vavalgurmunayaḥ siddhāḥ strīṇāṁ dṛṣṭvā viceṣṭitam pupuṣuścāpi ṛtavaḥ svaprabhāvaṁ tu tatra ca

मुनि और सिद्ध स्त्रियों की चेष्टाएँ देखकर उत्तेजित हो उठे; वहाँ ऋतुएँ भी अपने-अपने प्रभाव से पुष्ट हो गईं।

श्लोक 33 (shiva.rudra.189.33)

ववुर्वाताश्च मृदवः पुष्पके सरधूसराः । चुकूजुः पक्षिसङ्घाश्च शाखिनां मधुलम्पटाः

vavurvātāśca mṛdavaḥ puṣpake saradhūsarāḥ cukūjuḥ pakṣisaṅghāśca śākhināṁ madhulampaṭāḥ

वहाँ पराग से धूसरित कोमल वायु बहने लगी; वृक्षों पर मधुलोलुप पक्षियों के झुण्ड कूजने लगे।

श्लोक 34 (shiva.rudra.189.34)

पुष्पभारावनद्धानां रारट्येरंश्च कोकिलाः । मधुरं कामजननं वनेषूपवनेषु च

puṣpabhārāvanaddhānāṁ rāraṭyeraṁśca kokilāḥ madhuraṁ kāmajananaṁ vaneṣūpavaneṣu ca

पुष्पभार से लदी शाखाओं पर कोयलें वन और उपवनों में मधुर, काम जगाने वाली बोली बोलने लगीं।

श्लोक 35 (shiva.rudra.189.35)

ततः क्रीडाविहारे तु मत्तो बालेन्दुशेखरः । अनिर्जितेन कामेन दृष्टः प्रोवाच नन्दिनम्

tataḥ krīḍāvihāre tu matto bālenduśekharaḥ anirjitena kāmena dṛṣṭaḥ provāca nandinam

तब उस क्रीड़ा-विहार में मत्त हो उठे बालेन्दुशेखर, अजेय काम से आक्रान्त होकर नन्दी से बोले।

श्लोक 36 (shiva.rudra.189.36)

चन्द्रशेखर उवाच । वामामानय गौरीं त्वं कैलासात्कृतमण्डनाम् । शीघ्रमस्माद्वनाद्गत्वा ह्युक्त्वाऽकृष्णामिहानय

candraśekhara uvāca vāmāmānaya gaurīṁ tvaṁ kailāsātkṛtamaṇḍanām śīghramasmādvanādgatvā hyuktvā'kṛṣṇāmihānaya

चन्द्रशेखर ने कहा — तुम शीघ्र इस वन से जाकर कैलास से सज्जित गौरी को — उस वामा, गौरवर्णा को — बुलाकर यहाँ ले आओ।

श्लोक 37 (shiva.rudra.189.37)

सनत्कुमार उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तत्राह पार्वतीम् । सुप्रणम्य रहोदूतः शङ्करस्य कृताञ्जलिः

sanatkumāra uvāca sa tatheti pratijñāya gatvā tatrāha pārvatīm supraṇamya rahodūtaḥ śaṅkarasya kṛtāñjaliḥ

सनत्कुमार ने कहा — "ऐसा ही होगा" कहकर वह वहाँ गया और पार्वती से बोला — शंकर का वह गुप्त दूत भली प्रकार प्रणाम कर हाथ जोड़े हुए —

श्लोक 38 (shiva.rudra.189.38)

नन्दीश्वर उवाच । द्रष्टुमिच्छति देवि त्वां देवदेवो महेश्वरः । स्ववल्लभां रूपकृतां मयोक्तं तन्निदेशतः

nandīśvara uvāca draṣṭumicchati devi tvāṁ devadevo maheśvaraḥ svavallabhāṁ rūpakṛtāṁ mayoktaṁ tannideśataḥ

नन्दीश्वर ने कहा — हे देवि! देवों के देव महेश्वर आपको, अपनी प्रिया को, सज-धजकर देखना चाहते हैं — मैं उन्हीं की आज्ञा से यह कह रहा हूँ।

श्लोक 39 (shiva.rudra.189.39)

सनत्कुमार उवाच । ततस्तद्वचनाद्गौरी मण्डनं कर्तुमादरात् । उद्यताभून्मुनिश्रेष्ठ पतिव्रतपरायणा

sanatkumāra uvāca tatastadvacanādgaurī maṇḍanaṁ kartumādarāt udyatābhūnmuniśreṣṭha pativrataparāyaṇā

सनत्कुमार ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! उनके इस वचन से पतिव्रतापरायणा गौरी आदरपूर्वक शृंगार करने के लिए उद्यत हुईं।

श्लोक 40 (shiva.rudra.189.40)

आगच्छामि प्रभुं गच्छ वद तं त्वं ममाज्ञया । आजगाम ततो नन्दी रुद्रासन्नं मनोगतिः

āgacchāmi prabhuṁ gaccha vada taṁ tvaṁ mamājñayā ājagāma tato nandī rudrāsannaṁ manogatiḥ

"मैं प्रभु के पास आती हूँ, तुम जाओ और मेरी आज्ञा से उन्हें यह कह दो" — तब नन्दी मन के समान वेग से रुद्र के पास लौट आए।

श्लोक 41 (shiva.rudra.189.41)

पुनराह ततो रुद्रो नन्दिनं परविभ्रमः । पुनर्गच्छ ततस्तात क्षिप्रमानय पार्वतीम्

punarāha tato rudro nandinaṁ paravibhramaḥ punargaccha tatastāta kṣipramānaya pārvatīm

तब दूसरी ही उमंग में रुद्र ने नन्दी से फिर कहा — "हे तात! फिर जाओ और शीघ्र पार्वती को ले आओ।"

श्लोक 42 (shiva.rudra.189.42)

बाढमुक्त्वा स तां गत्वा गौरीमाह सुलोचनाम् । द्रष्टुमिच्छति ते भर्ता कृतवेषां मनोरमाम्

bāḍhamuktvā sa tāṁ gatvā gaurīmāha sulocanām draṣṭumicchati te bhartā kṛtaveṣāṁ manoramām

"बहुत अच्छा" कहकर वह पुनः गया और सुलोचना गौरी से बोला — "आपके पति सज-धजकर मनोरम आपको देखना चाहते हैं।

श्लोक 43 (shiva.rudra.189.43)

शङ्करो बहुधा देवि विहर्तुं सम्प्रतीक्षते । एवं पतौ सुकामार्ते गम्यतां गिरिनन्दिनि

śaṅkaro bahudhā devi vihartuṁ sampratīkṣate evaṁ patau sukāmārte gamyatāṁ girinandini

हे देवि! शंकर अनेक प्रकार से विहार करने की प्रतीक्षा कर रहे हैं; इस प्रकार पति काम-पीड़ित हैं, अतः हे गिरिनन्दिनि! चलिए।"

श्लोक 44 (shiva.rudra.189.44)

अप्सरोभिःसमग्राभिरन्योन्यमभिमन्त्रितम् । लब्धभावो यथा सद्यः पार्वत्या दर्शनोत्सुकः

apsarobhiḥsamagrābhiranyonyamabhimantritam labdhabhāvo yathā sadyaḥ pārvatyā darśanotsukaḥ

समस्त अप्सराएँ आपस में एक-दूसरे से मन्त्रणा करने लगीं, क्योंकि शिव पार्वती के दर्शन के लिए उत्सुक होकर तत्काल इस भाव को प्राप्त हो गए थे।

श्लोक 45 (shiva.rudra.189.45)

अयं पिनाकी कामारिः वृणुयाद्यां नितम्बिनीम् । सर्वासां दिव्यनारीणां राज्ञी भवति वै ध्रुवम्

ayaṁ pinākī kāmāriḥ vṛṇuyādyāṁ nitambinīm sarvāsāṁ divyanārīṇāṁ rājñī bhavati vai dhruvam

"यह पिनाकधारी कामारि जिस नितम्बिनी को वरण करेंगे, वही निश्चय ही समस्त दिव्य नारियों की रानी बनेगी।"

श्लोक 46 (shiva.rudra.189.46)

वीक्षणं गौरि रूपेण क्रीडयेन्मन्मथैर्गणैः । कामोऽयं हन्ति कामारिमूचुरन्योऽन्यमादृताः

vīkṣaṇaṁ gauri rūpeṇa krīḍayenmanmathairgaṇaiḥ kāmo'yaṁ hanti kāmārimūcuranyo'nyamādṛtāḥ

"हे गौरि! रूप और दृष्टि से मन्मथ के गणों की सहायता से खेल करना चाहिए — यह काम कामारि को भी परास्त कर सकता है" — ऐसा वे एक-दूसरे का आदर करते हुए बोलीं।

श्लोक 47 (shiva.rudra.189.47)

स्प्रष्टुं शक्नोति या काचिदृते दाक्षायणीं स्त्रियम् । सा गच्छेत्तत्र निःशङ्कं मोहयेत्पार्वतीपतिम्

spraṣṭuṁ śaknoti yā kācidṛte dākṣāyaṇīṁ striyam sā gacchettatra niḥśaṅkaṁ mohayetpārvatīpatim

"दाक्षायणी को छोड़कर जो भी स्त्री उन्हें स्पर्श कर सके, वह निःशंक होकर वहाँ जाए और पार्वतीपति को मोहित करे।"

श्लोक 48 (shiva.rudra.189.48)

कूष्माण्डतनया तत्र शङ्करं स्प्रष्टुमुत्सहे । अहं गौरीसुरूपेण चित्रलेखा वचोऽब्रवीत्

kūṣmāṇḍatanayā tatra śaṅkaraṁ spraṣṭumutsahe ahaṁ gaurīsurūpeṇa citralekhā vaco'bravīt

"मैं, कूष्माण्ड की पुत्री, गौरी के सुन्दर रूप में वहाँ शंकर को स्पर्श करने का उत्साह रखती हूँ" — ऐसा चित्रलेखा ने कहा।

श्लोक 49 (shiva.rudra.189.49)

चित्रलेखोवाच । यदधान्मोहिनीरूपं केशवो मोहनेच्छया । पुरा तद्वैष्णवं योगमाश्रित्य परमार्थतः

citralekhovāca yadadhānmohinīrūpaṁ keśavo mohanecchayā purā tadvaiṣṇavaṁ yogamāśritya paramārthataḥ

चित्रलेखा ने कहा — पूर्वकाल में केशव ने मोहित करने की इच्छा से जो मोहिनी-रूप धारण किया था, उस वैष्णव योग का सहारा लेकर वास्तव में —

श्लोक 50 (shiva.rudra.189.50)

उर्वश्याश्च ततो दृष्ट्वा रूपस्य परिवर्तनम् । कालीरूपं घृताची तु विश्वाची चाण्डिकं वपुः

urvaśyāśca tato dṛṣṭvā rūpasya parivartanam kālīrūpaṁ ghṛtācī tu viśvācī cāṇḍikaṁ vapuḥ

— फिर उस रूप-परिवर्तन को देखकर उर्वशी ने भी अपना रूप बदला; घृताची ने काली का रूप और विश्वाची ने चण्डिका की देह धारण की;

श्लोक 51 (shiva.rudra.189.51)

सावित्रिरूपं रम्भा च गायत्रं मेनका तथा । सहजन्या जयारूपं वैजयं पुञ्जिकस्थली

sāvitrirūpaṁ rambhā ca gāyatraṁ menakā tathā sahajanyā jayārūpaṁ vaijayaṁ puñjikasthalī

रम्भा ने सावित्री का रूप और मेनका ने गायत्री का रूप, सहजन्या ने जया का रूप, पुंजिकस्थली ने वैजयन्ती का रूप धारण किया;

श्लोक 52 (shiva.rudra.189.52)

मातॄणामप्यनुक्तानामनुक्ताश्चाप्सरोवराः । यत्नाद्रूपाणि ताश्चक्रुः स्वविद्यासंयुता अनु

mātṝṇāmapyanuktānāmanuktāścāpsarovarāḥ yatnādrūpāṇi tāścakruḥ svavidyāsaṁyutā anu

अनाम मातृगणों तथा अनाम श्रेष्ठ अप्सराओं ने भी प्रयत्नपूर्वक अपनी-अपनी विद्या के अनुसार रूप बनाए।

श्लोक 53 (shiva.rudra.189.53)

ततस्तासां तु रूपाणि दृष्ट्वा कुम्भाण्डनन्दिनी । वैष्णवादात्मयोगाच्च विज्ञातार्था व्यडम्बयत्

tatastāsāṁ tu rūpāṇi dṛṣṭvā kumbhāṇḍanandinī vaiṣṇavādātmayogācca vijñātārthā vyaḍambayat

तब उन सबके रूप देखकर, वैष्णव आत्मयोग से सत्य को जानने वाली कुम्भाण्ड-नन्दिनी ने उनका उपहास किया।

श्लोक 54 (shiva.rudra.189.54)

ऊषा बाणासुरसुता दिव्ययोगविशारदा । चकार रूपं पार्वत्या दिव्यमत्यद्भुतं शुभम्

ūṣā bāṇāsurasutā divyayogaviśāradā cakāra rūpaṁ pārvatyā divyamatyadbhutaṁ śubham

बाणासुर की पुत्री ऊषा, जो दिव्य योग में निपुण थी, ने पार्वती का दिव्य, अत्यन्त अद्भुत और शुभ रूप धारण किया।

श्लोक 55 (shiva.rudra.189.55)

महारक्ताब्जसङ्काशं चरणं चोत्तमप्रभम् । दिव्यलक्षणसंयुक्तं मनोऽभीष्टार्थदायकम्

mahāraktābjasaṅkāśaṁ caraṇaṁ cottamaprabham divyalakṣaṇasaṁyuktaṁ mano'bhīṣṭārthadāyakam

उसके चरण महारक्त कमल के समान, उत्तम प्रभा वाले, दिव्य लक्षणों से युक्त तथा मनोवांछित अर्थ देने वाले थे।

श्लोक 56 (shiva.rudra.189.56)

तस्या रमणसङ्कल्पं विज्ञाय गिरिजा ततः । उवाच सर्वविज्ञाना सर्वान्तर्यामिनी शिवा

tasyā ramaṇasaṅkalpaṁ vijñāya girijā tataḥ uvāca sarvavijñānā sarvāntaryāminī śivā

उसके रमण के संकल्प को जानकर सर्वज्ञा, सबकी अन्तर्यामिनी गिरिजा शिवा तब बोलीं।

श्लोक 57 (shiva.rudra.189.57)

गिरिजोवाच । यतो मम स्वरूपं वै धृतमूषे सखि त्वया । सकामत्वेन समये सम्प्राप्ते सति मानिनि

girijovāca yato mama svarūpaṁ vai dhṛtamūṣe sakhi tvayā sakāmatvena samaye samprāpte sati mānini

गिरिजा ने कहा — हे सखि ऊषा! चूँकि तुमने कामनावश मेरा ही स्वरूप धारण किया है, हे मानिनि! समय आने पर —

श्लोक 58 (shiva.rudra.189.58)

अस्मिंस्तु कार्तिके मासि ऋतुधर्मास्तु माधवे । द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु यस्तु घोरे निशागमे

asmiṁstu kārtike māsi ṛtudharmāstu mādhave dvādaśyāṁ śuklapakṣe tu yastu ghore niśāgame

— इसी कार्तिक मास में, माधव ऋतु के धर्म के अनुसार, शुक्लपक्ष की द्वादशी को, घोर रात्रि के आगमन पर —

श्लोक 59 (shiva.rudra.189.59)

कृतोपवासां त्वां भोक्ता सुप्तामन्तःपुरे नरः । स ते भर्त्ता कृतो देवैस्तेन सार्द्धं रमिष्यसि

kṛtopavāsāṁ tvāṁ bhoktā suptāmantaḥpure naraḥ sa te bharttā kṛto devaistena sārddhaṁ ramiṣyasi

— उपवास करके अन्तःपुर में सोई हुई तुम्हें एक पुरुष भोग करेगा; देवताओं द्वारा वही तुम्हारा पति बनाया जाएगा, और उसी के साथ तुम रमण करोगी।

श्लोक 60 (shiva.rudra.189.60)

आबाल्याद्विष्णुभक्तासि यतोऽनिशमतन्द्रिता । एवमस्त्विति सा प्राह मनसा लज्जितानना

ābālyādviṣṇubhaktāsi yato'niśamatandritā evamastviti sā prāha manasā lajjitānanā

चूँकि तुम बचपन से ही अनवरत, प्रमादरहित विष्णुभक्त हो, इसलिए यह वर तुम्हें प्राप्त होगा। "एवमस्तु" कहकर वह लज्जित मुख से मन ही मन प्रसन्न हुई।

श्लोक 61 (shiva.rudra.189.61)

अथ सा पार्वती देवी कृतकौतुकमण्डना । रुद्रसन्निधिमागत्य चिक्रीडे तेन शम्भुना

atha sā pārvatī devī kṛtakautukamaṇḍanā rudrasannidhimāgatya cikrīḍe tena śambhunā

तब वह देवी पार्वती कौतुक-मण्डन से सुसज्जित होकर रुद्र के समीप आईं और उन शम्भु के साथ क्रीड़ा करने लगीं।

श्लोक 62 (shiva.rudra.189.62)

ततो रतान्ते भगवान् रुद्रश्चादर्शनं ययौ । सदारः सगणश्चापि सहितो दैवतैर्मुने

tato ratānte bhagavān rudraścādarśanaṁ yayau sadāraḥ sagaṇaścāpi sahito daivatairmune

हे मुने! तत्पश्चात् रमण के अन्त में भगवान् रुद्र अपनी पत्नी, गणों तथा देवताओं सहित अन्तर्धान हो गए।

अध्याय 188अध्याय-सूचीअध्याय 190