रुद्र संहिता · अध्याय 190
ऊषा-चरित्र-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.190.1)
सनत्कुमार उवाच । शृणुष्वान्यच्चरित्रं च शिवस्य परमात्मनः । भक्तवात्सल्यसङ्गर्भि परमानन्ददायकम्
sanatkumāra uvāca śṛṇuṣvānyaccaritraṁ ca śivasya paramātmanaḥ bhaktavātsalyasaṅgarbhi paramānandadāyakam
सनत्कुमार ने कहा — परमात्मा शिव का एक और चरित्र सुनो, जो भक्तवात्सल्य से परिपूर्ण तथा परमानन्द देने वाला है।
श्लोक 2 (shiva.rudra.190.2)
पुरा बाणासुरो नाम दैवदोषाच्च गर्वितः । कृत्वा ताण्डवनृत्यं च तोषयामास शङ्करम्
purā bāṇāsuro nāma daivadoṣācca garvitaḥ kṛtvā tāṇḍavanṛtyaṁ ca toṣayāmāsa śaṅkaram
पूर्वकाल में बाणासुर नामक असुर दैव-दोष से गर्वित होकर ताण्डव-नृत्य करके शंकर को सन्तुष्ट करता था।
श्लोक 3 (shiva.rudra.190.3)
ज्ञात्वा सन्तुष्टमनसं पार्वतीवल्लभं शिवम् । उवाच चासुरो बाणो नतस्कन्धः कृताञ्जलिः
jñātvā santuṣṭamanasaṁ pārvatīvallabhaṁ śivam uvāca cāsuro bāṇo nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ
पार्वती के प्रिय शिव को सन्तुष्ट-मन जानकर असुर बाण ने सिर झुकाकर हाथ जोड़े हुए कहा —
श्लोक 4 (shiva.rudra.190.4)
बाण उवाच । देवदेव महादेव सर्वदेवशिरोमणे । त्वत्प्रसादाद् बली चाहं शृणु मे परमं वचः
bāṇa uvāca devadeva mahādeva sarvadevaśiromaṇe tvatprasādād balī cāhaṁ śṛṇu me paramaṁ vacaḥ
बाण ने कहा — हे देवदेव! हे महादेव! हे समस्त देवों के शिरोमणि! आपकी कृपा से मैं बलवान् हूँ; मेरा यह परम वचन सुनिए।
श्लोक 5 (shiva.rudra.190.5)
दोःसहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम्
doḥsahasraṁ tvayā dattaṁ paraṁ bhārāya me'bhavat trilokyāṁ pratiyoddhāraṁ na labhe tvadṛte samam
आपके दिए हुए ये सहस्र भुजाएँ मेरे लिए केवल भार बन गई हैं; त्रिलोक में आपको छोड़कर मुझे कोई समान प्रतिद्वन्द्वी नहीं मिलता।
श्लोक 6 (shiva.rudra.190.6)
हे देव किमनेनापि सहस्रेण करोम्यहम् । बाहूनां गिरितुल्यानां विना युद्धं वृषध्वज
he deva kimanenāpi sahasreṇa karomyaham bāhūnāṁ giritulyānāṁ vinā yuddhaṁ vṛṣadhvaja
हे देव! हे वृषभध्वज! युद्ध के बिना पर्वत के समान इन भुजाओं से मैं क्या करूँ?
श्लोक 7 (shiva.rudra.190.7)
कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । पुराण्याचूर्णयन्नद्रीन्भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवुः
kaṇḍūtyā nibhṛtairdorbhiryuyutsurdiggajānaham purāṇyācūrṇayannadrīnbhītāste'pi pradudruvuḥ
युद्ध की खुजली से व्याकुल होकर मैंने दिग्गजों से लड़ने की इच्छा से नगरों और पर्वतों को चूर-चूर कर डाला, और वे भी भयभीत होकर भाग गए।
श्लोक 8 (shiva.rudra.190.8)
मया यमः कृतो योद्धा वह्निश्च कृतको महान् । वरुणश्चापि गोपालो गवां पालयिता तथा
mayā yamaḥ kṛto yoddhā vahniśca kṛtako mahān varuṇaścāpi gopālo gavāṁ pālayitā tathā
मैंने यम को अपना योद्धा बनाया, महान् अग्नि को अपना सेवक बनाया; वरुण को भी गोपालक — गायों का रखवाला — बना दिया।
श्लोक 9 (shiva.rudra.190.9)
गजाध्यक्षः कुबेरस्तु सैरन्ध्री चापि निरृतिः । जितश्चाखण्डलो लोके करदायी सदा कृतः
gajādhyakṣaḥ kuberastu sairandhrī cāpi nirṛtiḥ jitaścākhaṇḍalo loke karadāyī sadā kṛtaḥ
कुबेर को गजाध्यक्ष, निर्ऋति को दासी बना दिया; तथा इन्द्र को जीतकर सदा के लिए कर देने वाला बना दिया।
श्लोक 10 (shiva.rudra.190.10)
युद्धस्यागमनं ब्रूहि यत्रैते बाहवो मम । शत्रुहस्तप्रयुक्तैश्च शस्त्रास्त्रैर्जर्जरीकृताः
yuddhasyāgamanaṁ brūhi yatraite bāhavo mama śatruhastaprayuktaiśca śastrāstrairjarjarīkṛtāḥ
मुझे किसी ऐसे युद्ध का समाचार दीजिए, जहाँ मेरी ये भुजाएँ शत्रु के हाथों में चलाए गए शस्त्रास्त्रों से जर्जरित हो सकें।
श्लोक 11 (shiva.rudra.190.11)
पतन्तु शत्रुहस्ताद्वा पातयन्तु सहस्रधा । एतन्मनोरथं मे हि पूर्णं कुरु महेश्वर
patantu śatruhastādvā pātayantu sahasradhā etanmanorathaṁ me hi pūrṇaṁ kuru maheśvara
वे चाहे शत्रु के हाथ से गिरें या सहस्र टुकड़ों में गिराई जाएँ — हे महेश्वर! मेरी इस मनोकामना को पूर्ण कीजिए।
श्लोक 12 (shiva.rudra.190.12)
सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा कुपितो रुद्रस्त्वट्टहासं महाद्भुतम् । कृत्वाऽब्रवीन्महामन्युर्भक्तबाधाऽपहारकः
sanatkumāra uvāca tacchrutvā kupito rudrastvaṭṭahāsaṁ mahādbhutam kṛtvā'bravīnmahāmanyurbhaktabādhā'pahārakaḥ
सनत्कुमार ने कहा — यह सुनकर क्रुद्ध रुद्र ने एक अद्भुत महान् अट्टहास करके, महाक्रोधी होते हुए भी भक्तों की बाधा हरने वाले उन्होंने कहा —
श्लोक 13 (shiva.rudra.190.13)
रुद्र उवाच । धिग्धिक् त्वां सर्वतो गर्विन्सर्वदैत्यकुलाधम । बलिपुत्रस्य भक्तस्य नोचितं वच ईदृशम्
rudra uvāca dhigdhik tvāṁ sarvato garvinsarvadaityakulādhama baliputrasya bhaktasya nocitaṁ vaca īdṛśam
रुद्र ने कहा — धिक्कार है, सर्वथा गर्विष्ठ, समस्त दैत्यकुल में अधम! बलि-पुत्र और भक्त होकर तुझे ऐसा वचन कहना उचित नहीं है।
श्लोक 14 (shiva.rudra.190.14)
दर्पस्यास्य प्रशमनं लप्स्यसे चाशु दारुणम् । महायुद्धमकस्माद्वै बलिना मत्समेन हि
darpasyāsya praśamanaṁ lapsyase cāśu dāruṇam mahāyuddhamakasmādvai balinā matsamena hi
तुझे शीघ्र ही इस दर्प का भयंकर शमन प्राप्त होगा — मेरे समान बलवान् के साथ अचानक ही महायुद्ध होगा।
श्लोक 15 (shiva.rudra.190.15)
तत्र ते गिरिसङ्काशा बाहवोऽनलकाष्ठवत् । छिन्ना भूमौ पतिष्यन्ति शस्त्रास्त्रैः कदलीकृताः
tatra te girisaṅkāśā bāhavo'nalakāṣṭhavat chinnā bhūmau patiṣyanti śastrāstraiḥ kadalīkṛtāḥ
वहाँ तेरी पर्वत के समान वे भुजाएँ अग्नि से जले काठ के समान, शस्त्रास्त्रों से केले के तने के समान कटकर भूमि पर गिरेंगी।
श्लोक 16 (shiva.rudra.190.16)
यदेष मानुषशिरो मयूरसहितो ध्वजः । विद्यते तव दुष्टात्मंस्तस्य स्यात्पतनं यदा
yadeṣa mānuṣaśiro mayūrasahito dhvajaḥ vidyate tava duṣṭātmaṁstasya syātpatanaṁ yadā
हे दुष्टात्मन्! जब यह मयूर-सहित मानव-मुख वाला तेरा ध्वज,
श्लोक 17 (shiva.rudra.190.17)
स्थापितस्यायुधागारे विना वातकृतं भयम् । तदा युद्धं महाघोरं सम्प्राप्तमिति चेतसि
sthāpitasyāyudhāgāre vinā vātakṛtaṁ bhayam tadā yuddhaṁ mahāghoraṁ samprāptamiti cetasi
आयुधशाला में स्थापित होते हुए भी बिना वायु के गिर पड़े, तब जान लेना कि हृदय में महाघोर युद्ध आ पहुँचा है।
श्लोक 18 (shiva.rudra.190.18)
निधाय घोरं सङ्ग्रामं गच्छेथाः सर्वसैन्यवान् । साम्प्रतं गच्छ तद्वेश्म यतस्तद्विद्यते शिवः
nidhāya ghoraṁ saṅgrāmaṁ gacchethāḥ sarvasainyavān sāmprataṁ gaccha tadveśma yatastadvidyate śivaḥ
उस घोर संग्राम को मन में रखकर, अपनी सम्पूर्ण सेना सहित, अब उस स्थान को जा जहाँ शिव विद्यमान हैं।
श्लोक 19 (shiva.rudra.190.19)
तथा तान्स्वमहोत्पातांस्तत्र द्रष्टासि दुर्मते । इत्युक्त्वा विररामाथ गर्वहृद्भक्तवत्सलः
tathā tānsvamahotpātāṁstatra draṣṭāsi durmate ityuktvā virarāmātha garvahṛdbhaktavatsalaḥ
हे दुर्मते! वहाँ तू स्वयं अपने उन महान् उत्पातों को देखेगा। ऐसा कहकर, दर्प-हारक किन्तु भक्तवत्सल शिव मौन हो गए।
श्लोक 20 (shiva.rudra.190.20)
सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा रुद्रमभ्यर्च्य दिव्यैरञ्जलिकुड्मलैः । प्रणम्य च महादेवं बाणश्च स्वगृहं गतः
sanatkumāra uvāca tacchrutvā rudramabhyarcya divyairañjalikuḍmalaiḥ praṇamya ca mahādevaṁ bāṇaśca svagṛhaṁ gataḥ
सनत्कुमार ने कहा — यह सुनकर दिव्य अंजलि-कलियों से रुद्र की अर्चना करके तथा महादेव को प्रणाम करके बाण अपने घर लौट गया।
श्लोक 21 (shiva.rudra.190.21)
कुम्भाण्डाय यथावृत्तं पृष्टः प्रोवाच हर्षितः । पर्यैक्षिष्टासुरो बाणस्तं योगं ह्युत्सुकः सदा
kumbhāṇḍāya yathāvṛttaṁ pṛṣṭaḥ provāca harṣitaḥ paryaikṣiṣṭāsuro bāṇastaṁ yogaṁ hyutsukaḥ sadā
पूछे जाने पर उसने प्रसन्न होकर कुम्भाण्ड को सब वृत्तान्त कह सुनाया; और असुर बाण सदा उत्सुकतापूर्वक उस भविष्यवाणी के अवसर की प्रतीक्षा करने लगा।
श्लोक 22 (shiva.rudra.190.22)
अथ दैवात्कदाचित्स स्वयं भग्नं ध्वजं च तम् । दृष्ट्वा तत्रासुरो बाणो हृष्टो युद्धाय निर्ययौ
atha daivātkadācitsa svayaṁ bhagnaṁ dhvajaṁ ca tam dṛṣṭvā tatrāsuro bāṇo hṛṣṭo yuddhāya niryayau
फिर एक दिन दैववश स्वयं ही उस ध्वज को टूटा हुआ देखकर असुर बाण हर्षित होकर युद्ध के लिए निकल पड़ा।
श्लोक 23 (shiva.rudra.190.23)
स स्वसैन्यं समाहूय संयुक्तः साष्टभिर्गणैः । इष्टिं साङ्ग्रामिकां कृत्वा दृष्ट्वा साङ्ग्रामिकं मधु
sa svasainyaṁ samāhūya saṁyuktaḥ sāṣṭabhirgaṇaiḥ iṣṭiṁ sāṅgrāmikāṁ kṛtvā dṛṣṭvā sāṅgrāmikaṁ madhu
अपनी सेना को बुलाकर, आठों गणों सहित युक्त होकर, युद्ध-संबंधी यज्ञ करके, युद्ध के शुभ शकुनों को देखकर,
श्लोक 24 (shiva.rudra.190.24)
ककुभां मङ्गलं सर्वं सम्प्रेक्ष्य प्रस्थितोऽभवत् । महोत्साहो महावीरो बलिपुत्रो महारथः
kakubhāṁ maṅgalaṁ sarvaṁ samprekṣya prasthito'bhavat mahotsāho mahāvīro baliputro mahārathaḥ
तथा दिशाओं के समस्त शुभ लक्षणों को देखकर वह बलि-पुत्र, महारथी, महावीर, अत्यन्त उत्साह से प्रस्थान करने लगा।
श्लोक 25 (shiva.rudra.190.25)
इति हृत्कमले कृत्वा कः कस्मादागमिष्यति । योद्धा रणप्रियो यस्तु नानाशस्त्रास्त्रपारगः
iti hṛtkamale kṛtvā kaḥ kasmādāgamiṣyati yoddhā raṇapriyo yastu nānāśastrāstrapāragaḥ
हृदय-कमल में यह सोचते हुए — "कौन, कहाँ से, युद्धप्रिय, नाना शस्त्रास्त्रों में पारंगत योद्धा आएगा,
श्लोक 26 (shiva.rudra.190.26)
यस्तु बाहुसहस्रं मे छिनत्त्वनलकाष्ठवत् । तथा शस्त्रैर्महातीक्ष्णैश्च्छिनद्मि शतशस्त्विह
yastu bāhusahasraṁ me chinattvanalakāṣṭhavat tathā śastrairmahātīkṣṇaiścchinadmi śataśastviha
जो मेरी सहस्र भुजाओं को अग्नि से काठ के समान काट डाले, और मैं भी उसे अत्यन्त तीक्ष्ण शस्त्रों से यहाँ सैकड़ों टुकड़ों में काट डालूँ?"
श्लोक 27 (shiva.rudra.190.27)
एतस्मिन्नन्तरे कालः सम्प्राप्तः शङ्करेण हि । यत्र सा बाणदुहिता सुजाता कृतमङ्गला
etasminnantare kālaḥ samprāptaḥ śaṅkareṇa hi yatra sā bāṇaduhitā sujātā kṛtamaṅgalā
इसी बीच शंकर द्वारा नियत वह समय आ पहुँचा, जिसमें बाण की वह सुजाता कन्या मंगल-कार्य कर चुकी थी —
श्लोक 28 (shiva.rudra.190.28)
माधवं माधवे मासि पूजयित्वा महानिशि । सुप्ता चान्तः पुरे गुप्ते स्त्रीभावमुपलम्भिता
mādhavaṁ mādhave māsi pūjayitvā mahāniśi suptā cāntaḥ pure gupte strībhāvamupalambhitā
माधव मास में महारात्रि को माधव की पूजा करके, वह गुप्त अन्तःपुर में सोई हुई स्त्रीत्व को प्राप्त हुई।
श्लोक 29 (shiva.rudra.190.29)
गौर्या सम्प्रेषितेनापि व्याकृष्टा दिव्यमायया । कृष्णात्मजात्मजेनाथ रुदन्ती सा ह्यनाथवत्
gauryā sampreṣitenāpi vyākṛṣṭā divyamāyayā kṛṣṇātmajātmajenātha rudantī sā hyanāthavat
गौरी द्वारा भेजी गई दिव्य माया से आकर्षित होकर, कृष्ण के पौत्र (अनिरुद्ध) द्वारा वह अनाथ के समान रोती रही।
श्लोक 30 (shiva.rudra.190.30)
स चापि तां बलाद्भुक्त्वा पार्वत्याः सखिभिः पुनः । नीतस्तु दिव्ययोगेन द्वारकां निमिषान्तरात्
sa cāpi tāṁ balādbhuktvā pārvatyāḥ sakhibhiḥ punaḥ nītastu divyayogena dvārakāṁ nimiṣāntarāt
उसने भी उसे बलपूर्वक भोगकर, पार्वती की सखी के दिव्य योग से क्षणभर में ही द्वारका पहुँचा दिया।
श्लोक 31 (shiva.rudra.190.31)
मृदिता सा तदोत्थाय रुदन्ती विविधा गिरः । सखीभ्यः कथयित्वा तु देहत्यागे कृतक्षणा
mṛditā sā tadotthāya rudantī vividhā giraḥ sakhībhyaḥ kathayitvā tu dehatyāge kṛtakṣaṇā
वह मर्दित होकर तब उठी, रोती हुई विविध विलाप करने लगी; सखियों से यह कहकर उसने देह त्यागने का निश्चय कर लिया।
श्लोक 32 (shiva.rudra.190.32)
सख्या कृतात्मनो दोषं सा व्यास स्मारिता पुनः । सर्वं तत्पूर्ववृत्तान्तं ततो दृष्ट्वा च साऽभवत्
sakhyā kṛtātmano doṣaṁ sā vyāsa smāritā punaḥ sarvaṁ tatpūrvavṛttāntaṁ tato dṛṣṭvā ca sā'bhavat
हे व्यास! सखी ने उसे अपनी भूल पुनः स्मरण कराई; तब उस पूर्व-वृत्तान्त को स्मरण करके वह स्वस्थ हो गई।
श्लोक 33 (shiva.rudra.190.33)
अब्रवीच्चित्रलेखां च ततो मधुरया गिरा । ऊषा बाणस्य तनया कुम्भाण्डतनयां मुने
abravīccitralekhāṁ ca tato madhurayā girā ūṣā bāṇasya tanayā kumbhāṇḍatanayāṁ mune
तब हे मुने! ऊषा, बाण की पुत्री, ने मधुर वाणी में कुम्भाण्ड की पुत्री चित्रलेखा से कहा —
श्लोक 34 (shiva.rudra.190.34)
ऊषोवाच । सखि यद्येष मे भर्ता पार्वत्या विहितः पुरा । केनोपायेन ते गुप्तः प्राप्यते विधिवन्मया
ūṣovāca sakhi yadyeṣa me bhartā pārvatyā vihitaḥ purā kenopāyena te guptaḥ prāpyate vidhivanmayā
ऊषा ने कहा — हे सखि! यदि पार्वती द्वारा पूर्वनिर्धारित यही मेरा पति है, तो किस उपाय से मैं विधिपूर्वक उस गुप्त पुरुष को प्राप्त करूँ?
श्लोक 35 (shiva.rudra.190.35)
कस्मिन्कुले स वा जातो मम येन हृतं मनः । इत्युषावचनं श्रुत्वा सखी प्रोवाच तां तदा
kasminkule sa vā jāto mama yena hṛtaṁ manaḥ ityuṣāvacanaṁ śrutvā sakhī provāca tāṁ tadā
वह किस कुल में उत्पन्न हुआ, जिसने मेरा मन हर लिया? ऊषा के इस वचन को सुनकर सखी ने तब उससे कहा —
श्लोक 36 (shiva.rudra.190.36)
चित्रलेखोवाच । त्वया स्वप्ने च यो दृष्टः पुरुषो देवि तं कथम् । अहं समानयिष्यामि न विज्ञातस्तु यो मम
citralekhovāca tvayā svapne ca yo dṛṣṭaḥ puruṣo devi taṁ katham ahaṁ samānayiṣyāmi na vijñātastu yo mama
चित्रलेखा ने कहा — हे देवि! जिस पुरुष को तुमने स्वप्न में देखा, उसे मैं कैसे ले आऊँ, जब वह मेरे लिए भी अज्ञात है?
श्लोक 37 (shiva.rudra.190.37)
दैत्यकन्या तदुक्ते तु रागान्धा मरणोत्सुका । रक्षिता च तया सख्या प्रथमे दिवसे ततः
daityakanyā tadukte tu rāgāndhā maraṇotsukā rakṣitā ca tayā sakhyā prathame divase tataḥ
यह सुनकर रागान्ध वह दैत्यकन्या मरण के लिए उत्सुक हो उठी, किन्तु उस सखी ने उसे प्रथम दिन ही रोक लिया।
श्लोक 38 (shiva.rudra.190.38)
पुनः प्रोवाच सोषां वै चित्रलेखा महामतिः । कुम्भाण्डस्य सुता बाणतनयां मुनिसत्तम
punaḥ provāca soṣāṁ vai citralekhā mahāmatiḥ kumbhāṇḍasya sutā bāṇatanayāṁ munisattama
हे मुनिसत्तम! तब महामति चित्रलेखा ने बाण की पुत्री ऊषा से फिर कहा —
श्लोक 39 (shiva.rudra.190.39)
व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । समानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश
vyasanaṁ te'pakarṣāmi trilokyāṁ yadi bhāvyate samāneṣye naraṁ yaste manohartā tamādiśa
यदि वह त्रिलोक में कहीं भी विद्यमान है, तो मैं तुम्हारा कष्ट दूर कर दूँगी; जो पुरुष तुम्हारा मन हर ले गया, उसे बताओ — मैं उसे ले आऊँगी।
श्लोक 40 (shiva.rudra.190.40)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा वस्त्रपुटके देवान्दैत्यांश्च दानवान् । गन्धर्वसिद्धनागांश्च यक्षादींश्च तथालिखत्
sanatkumāra uvāca ityuktvā vastrapuṭake devāndaityāṁśca dānavān gandharvasiddhanāgāṁśca yakṣādīṁśca tathālikhat
सनत्कुमार ने कहा — ऐसा कहकर उसने वस्त्र के एक टुकड़े पर देवों, दैत्यों, दानवों, गन्धर्वों, सिद्धों, नागों तथा यक्षों आदि के चित्र बनाए।
श्लोक 41 (shiva.rudra.190.41)
तथा नरांस्तेषु वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । व्यलिखद्रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं नरसत्तमम्
tathā narāṁsteṣu vṛṣṇīn śūramānakadundubhim vyalikhadrāmakṛṣṇau ca pradyumnaṁ narasattamam
उनमें मनुष्यों में वृष्णिवंशियों, शूरसेन, आनकदुन्दुभि (वसुदेव) को भी लिखा; तथा राम-कृष्ण और नरश्रेष्ठ प्रद्युम्न को भी अंकित किया।
श्लोक 42 (shiva.rudra.190.42)
अनिरुद्धं विलिखितं प्राद्युम्निं वीक्ष्य लज्जिता । आसीदवाङ्मुखी चोषा हृदये हर्षपूरिता
aniruddhaṁ vilikhitaṁ prādyumniṁ vīkṣya lajjitā āsīdavāṅmukhī coṣā hṛdaye harṣapūritā
प्रद्युम्न-पुत्र अनिरुद्ध का चित्र देखकर ऊषा लज्जित हो उठी और मुख नीचा किए हुए हृदय में हर्ष से भर गई।
श्लोक 43 (shiva.rudra.190.43)
ऊषा प्रोवाच चौरोऽसौ मया प्राप्तस्तु यो निशि । पुरुषः सखि येनाशु चेतोरत्नं हृतं मम
ūṣā provāca cauro'sau mayā prāptastu yo niśi puruṣaḥ sakhi yenāśu cetoratnaṁ hṛtaṁ mama
ऊषा ने कहा — हे सखि! वही चोर है, जो रात्रि में मुझे मिला था, जिस पुरुष ने तत्काल मेरे चित्त का रत्न हर लिया,
श्लोक 44 (shiva.rudra.190.44)
यस्य संस्पर्शनादेव मोहिताहं तथाभवम् । तमहं ज्ञातुमिच्छामि वद सर्वं च भामिनि
yasya saṁsparśanādeva mohitāhaṁ tathābhavam tamahaṁ jñātumicchāmi vada sarvaṁ ca bhāmini
जिसके स्पर्श मात्र से ही मैं इस प्रकार मोहित हो गई थी; हे भामिनि! मैं उसे जानना चाहती हूँ — मुझे सब कुछ बताओ।
श्लोक 45 (shiva.rudra.190.45)
कस्यायमन्वये जातो नाम किं चास्य विद्यते । इत्युक्ता साब्रवीन्नाम योगिनी तस्य चान्वयम्
kasyāyamanvaye jāto nāma kiṁ cāsya vidyate ityuktā sābravīnnāma yoginī tasya cānvayam
यह किसके वंश में उत्पन्न हुआ और इसका नाम क्या है? यह पूछे जाने पर उस योगिनी ने उसका नाम और वंश बताया।
श्लोक 46 (shiva.rudra.190.46)
सर्वमाकर्ण्य सा तस्य कुलादि मुनिसत्तम । उत्सुका बाणतनया बभाषे सा तु कामिनी
sarvamākarṇya sā tasya kulādi munisattama utsukā bāṇatanayā babhāṣe sā tu kāminī
हे मुनिसत्तम! उसका सम्पूर्ण कुल-परिचय सुनकर वह कामातुरा बाण-कन्या उत्सुकतापूर्वक बोली —
श्लोक 47 (shiva.rudra.190.47)
ऊषोवाच । उपायं रचय प्रीत्या तत्प्राप्त्यै सखि तत्क्षणात् । येनोपायेन तं कान्तं लभेयं प्राणवल्लभम्
ūṣovāca upāyaṁ racaya prītyā tatprāptyai sakhi tatkṣaṇāt yenopāyena taṁ kāntaṁ labheyaṁ prāṇavallabham
ऊषा ने कहा — हे सखि! प्रेमपूर्वक तत्काल उसे प्राप्त करने का कोई उपाय रचो, जिससे मैं अपने प्राणप्रिय उस कान्त को प्राप्त कर सकूँ।
श्लोक 48 (shiva.rudra.190.48)
यं विनाहं क्षणं नैकं सखि जीवितुमुत्सहे । तमानयेह सद्यत्नात्सुखिनीं कुरु मां सखि
yaṁ vināhaṁ kṣaṇaṁ naikaṁ sakhi jīvitumutsahe tamānayeha sadyatnātsukhinīṁ kuru māṁ sakhi
हे सखि! जिसके बिना मैं एक क्षण भी जीवित रहने में असमर्थ हूँ, उसे यहाँ शीघ्र प्रयत्नपूर्वक ले आओ और मुझे सुखी करो।
श्लोक 49 (shiva.rudra.190.49)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्ता सा तया बाणात्मजया मन्त्रिकन्यका । विस्मिताऽभून्मुनिश्रेष्ठ सुविचारपराऽभवत्
sanatkumāra uvāca ityuktā sā tayā bāṇātmajayā mantrikanyakā vismitā'bhūnmuniśreṣṭha suvicāraparā'bhavat
सनत्कुमार ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! बाण-कन्या के इस वचन को सुनकर वह मन्त्रिकन्या विस्मित हो गई और गहन विचार में लीन हो गई।
श्लोक 50 (shiva.rudra.190.50)
ततः सखीं समाभाष्य चित्रलेखा मनोजवा । बुद्ध्वा तं कृष्णपौत्रं सा द्वारकां गन्तुमुद्यता
tataḥ sakhīṁ samābhāṣya citralekhā manojavā buddhvā taṁ kṛṣṇapautraṁ sā dvārakāṁ gantumudyatā
तब सखी से बातचीत करके, मन के वेग से चलने वाली चित्रलेखा ने उसे कृष्ण का पौत्र जानकर द्वारका जाने की तैयारी की।
श्लोक 51 (shiva.rudra.190.51)
ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां तृतीये तु गतेऽहनि । आप्रभातान्मुहूर्ते तु सम्प्राप्ता द्वारकां पुरीम्
jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyāṁ tṛtīye tu gate'hani āprabhātānmuhūrte tu samprāptā dvārakāṁ purīm
ज्येष्ठ मास के कृष्णपक्ष की चतुर्दशी के तीसरे दिन बीतने पर, प्रातःकाल से पूर्व के मुहूर्त में वह द्वारका नगरी पहुँची।
श्लोक 52 (shiva.rudra.190.52)
एकेन क्षणमात्रेण नभसा दिव्ययोगिनी । ततश्चान्तःपुरोद्याने प्राद्युम्निर्ददृशे तया
ekena kṣaṇamātreṇa nabhasā divyayoginī tataścāntaḥpurodyāne prādyumnirdadṛśe tayā
वह दिव्य योगिनी एक ही क्षण में आकाश-मार्ग से गई, और तब अन्तःपुर के उद्यान में उसने प्रद्युम्न-पुत्र को देखा —
श्लोक 53 (shiva.rudra.190.53)
क्रीडन्नारीजनैः सार्द्धं प्रपिबन्माधवी मधु । सर्वाङ्गसुन्दरः श्यामः सुस्मितो नवयौवनः
krīḍannārījanaiḥ sārddhaṁ prapibanmādhavī madhu sarvāṅgasundaraḥ śyāmaḥ susmito navayauvanaḥ
स्त्रियों के साथ क्रीड़ा करते, माधवी मधु पीते हुए, सर्वांग-सुन्दर, श्याम वर्ण, मधुर मुस्कान वाले, नवयौवन से युक्त।
श्लोक 54 (shiva.rudra.190.54)
ततः खट्वां समारूढमन्धकारपटेन सा । आच्छादयित्वा योगेन तामसेन च माधवम्
tataḥ khaṭvāṁ samārūḍhamandhakārapaṭena sā ācchādayitvā yogena tāmasena ca mādhavam
तब उसने खटिया पर आरूढ़ माधव को अपने तामसी योग से अन्धकार के आवरण से ढक दिया,
श्लोक 55 (shiva.rudra.190.55)
ततः सा मूर्ध्नि तां खट्वां गृहीत्वा निमिषान्तरात् । सम्प्राप्ता शोणितपुरं यत्र सा बाणनन्दिनी
tataḥ sā mūrdhni tāṁ khaṭvāṁ gṛhītvā nimiṣāntarāt samprāptā śoṇitapuraṁ yatra sā bāṇanandinī
और फिर उस खटिया को अपने सिर पर उठाकर वह क्षणभर में ही शोणितपुर पहुँच गई, जहाँ वह बाण-नन्दिनी थी।
श्लोक 56 (shiva.rudra.190.56)
कामार्ता विविधान्भावाञ्चकारोन्मत्तमानसा । आनीतमथ तं दृष्ट्वा तदा भीता च साऽभवत्
kāmārtā vividhānbhāvāñcakāronmattamānasā ānītamatha taṁ dṛṣṭvā tadā bhītā ca sā'bhavat
काम-पीड़ित, उन्मत्त-मन वाली ऊषा ने नाना भाव प्रकट किए थे; परन्तु उसे साक्षात् वहाँ लाया हुआ देखकर वह भयभीत भी हो गई।
श्लोक 57 (shiva.rudra.190.57)
अन्तः पुरे सुगुप्ते च नवे तस्मिन्समागमे । यावत्क्रीडितुमारब्धं तावज्ज्ञातं च तत्क्षणात्
antaḥ pure sugupte ca nave tasminsamāgame yāvatkrīḍitumārabdhaṁ tāvajjñātaṁ ca tatkṣaṇāt
उस सुरक्षित अन्तःपुर में उस नए समागम में — जैसे ही क्रीड़ा आरम्भ हुई, वैसे ही उसी क्षण यह ज्ञात हो गया।
श्लोक 58 (shiva.rudra.190.58)
अन्तः पुरद्वारगतैर्वेत्रजर्जरपाणिभिः । इङ्गितैरनुमानैश्च कन्यादौःशील्यमाचरन्
antaḥ puradvāragatairvetrajarjarapāṇibhiḥ iṅgitairanumānaiśca kanyādauḥśīlyamācaran
अन्तःपुर के द्वारों पर तैनात, हाथों में जीर्ण बेंत लिए द्वारपालों ने संकेतों और अनुमान से कन्या की दुःशीलता जान ली।
श्लोक 59 (shiva.rudra.190.59)
स चापि दृष्टस्तैस्तत्र नरो दिव्यवपुर्धरः । तरुणो दर्शनीयस्तु साहसी समरप्रियः
sa cāpi dṛṣṭastaistatra naro divyavapurdharaḥ taruṇo darśanīyastu sāhasī samarapriyaḥ
उन्होंने वहाँ उस पुरुष को भी देखा — दिव्य शरीरधारी, तरुण, दर्शनीय, साहसी और युद्धप्रिय।
श्लोक 60 (shiva.rudra.190.60)
तं दृष्ट्वा सर्वमाचख्युर्बाणाय बलिसूनवे । पुरुषास्ते महावीराः कन्यान्तः पुररक्षकाः
taṁ dṛṣṭvā sarvamācakhyurbāṇāya balisūnave puruṣāste mahāvīrāḥ kanyāntaḥ purarakṣakāḥ
उसे देखकर, कन्या के अन्तःपुर के रक्षक वे महावीर पुरुष सब कुछ बलि-पुत्र बाण को जाकर बता दिया।
श्लोक 61 (shiva.rudra.190.61)
द्वारपाला ऊचुः । देव कश्चिन्न जानीते गुप्तश्चान्तःपुरे बलात् । स कोऽस्ति तव कन्यां वै स्वयङ्ग्राहादधर्षयत्
dvārapālā ūcuḥ deva kaścinna jānīte guptaścāntaḥpure balāt sa ko'sti tava kanyāṁ vai svayaṅgrāhādadharṣayat
द्वारपालों ने कहा — हे देव! हमें नहीं पता कि यह कौन है, जो बलपूर्वक अन्तःपुर में छिपा हुआ है; यह कौन है जिसने स्वेच्छा से आपकी कन्या को स्पर्श किया है?
श्लोक 62 (shiva.rudra.190.62)
दानवेन्द्र महाबाहो पश्य पश्यैनमत्र च । यद्युक्तं स्यात्तत्कुरुष्व न दुष्टा वयमित्युत
dānavendra mahābāho paśya paśyainamatra ca yadyuktaṁ syāttatkuruṣva na duṣṭā vayamityuta
हे दानवेन्द्र! हे महाबाहो! देखिए, इसे यहाँ देखिए; जो उचित हो वह कीजिए — हम दोषी नहीं हैं।
श्लोक 63 (shiva.rudra.190.63)
सनत्कुमार उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः । विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ कन्यायाः श्रुतदूषणः
sanatkumāra uvāca teṣāṁ tadvacanaṁ śrutvā dānavendro mahābalaḥ vismito'bhūnmuniśreṣṭha kanyāyāḥ śrutadūṣaṇaḥ
सनत्कुमार ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! उनका यह वचन सुनकर महाबली दानवेन्द्र अपनी कन्या के कलंक की बात सुनकर विस्मित हो गया।