रुद्र संहिता · अध्याय 191
ऊषा-चरित्र में अनिरुद्ध-ऊषा-विहार-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.191.1)
सनत्कुमार उवाच । अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् । दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्
sanatkumāra uvāca atha bāṇāsuraḥ kruddhastatra gatvā dadarśa tam divyalīlāttavapuṣaṁ prathame vayasi sthitam
सनत्कुमार ने कहा — तब क्रुद्ध बाणासुर वहाँ जाकर उसे देखने लगा — जो दिव्य लीलामय शरीर वाला, प्रथम यौवन में स्थित था।
श्लोक 2 (shiva.rudra.191.2)
तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् । बाणः क्रोधपरीतात्मा युधि शौण्डो हसन्निव
taṁ dṛṣṭvā vismitaṁ vākyaṁ kiṁ kāraṇamathābravīt bāṇaḥ krodhaparītātmā yudhi śauṇḍo hasanniva
उसे देखकर विस्मित, क्रोध से भरे हुए बाण ने युद्ध में गर्वित होकर मानो हँसते हुए कहा — इसका क्या कारण है?
श्लोक 3 (shiva.rudra.191.3)
अहो मनुष्यो रूपाढ्यःसाहसी धैर्यवानिति । कोऽयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः
aho manuṣyo rūpāḍhyaḥsāhasī dhairyavāniti ko'yamāgatakālaśca duṣṭabhāgyo vimūḍhadhīḥ
अहो! यह रूपवान्, साहसी और धैर्यवान् मनुष्य कौन है? यह कौन है जिसका काल आ पहुँचा, दुर्भाग्यशाली और मूढ़बुद्धि?
श्लोक 4 (shiva.rudra.191.4)
येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता । तं मारयध्वं कुपिताः शीघ्रं शस्त्रैः सुदारुणैः
yena me kulacāritraṁ dūṣitaṁ duhitā hitā taṁ mārayadhvaṁ kupitāḥ śīghraṁ śastraiḥ sudāruṇaiḥ
जिसने मेरे कुल के चरित्र को दूषित किया, मेरी प्रिय पुत्री को हानि पहुँचाई, उसे क्रुद्ध होकर शीघ्र अत्यन्त भयंकर शस्त्रों से मार डालो।
श्लोक 5 (shiva.rudra.191.5)
दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारागृहे ततः । रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः
durācāraṁ ca taṁ baddhvā ghore kārāgṛhe tataḥ rakṣadhvaṁ vikaṭe vīrā bahukālaṁ viśeṣataḥ
उस दुराचारी को बाँधकर घोर कारागार में डाल दो, और हे वीरो! उस भयंकर स्थान में उसे विशेष रूप से दीर्घकाल तक रखो।
श्लोक 6 (shiva.rudra.191.6)
न जाने कोऽयमभयः को वा घोरपराक्रमः । विचार्येति महाबुद्धिः सन्दिग्धोऽभूच्छरासुरः
na jāne ko'yamabhayaḥ ko vā ghoraparākramaḥ vicāryeti mahābuddhiḥ sandigdho'bhūccharāsuraḥ
"मैं नहीं जानता कि यह निर्भय पुरुष कौन है, या इसका यह घोर पराक्रम कहाँ से आया" — ऐसा विचार करते हुए वह महाबुद्धिमान् असुर बाण संदेह में पड़ गया।
श्लोक 7 (shiva.rudra.191.7)
ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः । वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना
tato daityena sainyaṁ tu daśasāhasrakaṁ śanaiḥ vadhāya tasya vīrasya vyādiṣṭaṁ pāpabuddhinā
तब पापबुद्धि दैत्य ने चुपचाप दस सहस्र सेना को उस वीर के वध के लिए आदेश दिया।
श्लोक 8 (shiva.rudra.191.8)
तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोऽन्तःपुरं द्रुतम् । छादयामासुरत्युग्राश्छिन्धि भिन्दीति वादिनः
tadādiṣṭāstu te vīrāḥ sarvato'ntaḥpuraṁ drutam chādayāmāsuratyugrāśchindhi bhindīti vādinaḥ
आज्ञा पाकर वे अत्यन्त उग्र वीर तुरन्त चारों ओर से अन्तःपुर को घेरकर "काटो, तोड़ो" कहते हुए आ गए।
श्लोक 9 (shiva.rudra.191.9)
शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः । अन्तःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्
śatrusainyaṁ tato dṛṣṭvā garjamānaḥ sa yādavaḥ antaḥpuraṁ dvāragataṁ parighaṁ gṛhya cātulam
शत्रु-सेना को देखकर वह यादव गरजते हुए, अन्तःपुर के द्वार पर स्थित अनुपम परिघ (लोहे की छड़) उठाकर,
श्लोक 10 (shiva.rudra.191.10)
निष्क्रान्तो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवान्तकः । तेन तान्किङ्करान् हत्वा पुनश्चान्तःपुरं ययौ
niṣkrānto bhavanāttasmādvajrahasta ivāntakaḥ tena tānkiṅkarān hatvā punaścāntaḥpuraṁ yayau
वज्रधारी काल के समान उस भवन से बाहर निकला और उससे उन सेवकों को मारकर पुनः अन्तःपुर में लौट गया।
श्लोक 11 (shiva.rudra.191.11)
एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम । जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितः शिवतेजसा
evaṁ daśasahasrāṇi sainyāni munisattama jaghāna roṣaraktākṣo varddhitaḥ śivatejasā
हे मुनिसत्तम! इस प्रकार क्रोध से लाल नेत्रों वाले, शिव-तेज से बलवर्धित उसने दस-दस सहस्र सेनाओं को इस प्रकार मार डाला।
श्लोक 12 (shiva.rudra.191.12)
लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा । कुम्भाण्डं स गृहीत्वा तु युद्धे शौण्डं समाह्वयत्
lakṣe hate'tha yodhānāṁ tato bāṇāsuro ruṣā kumbhāṇḍaṁ sa gṛhītvā tu yuddhe śauṇḍaṁ samāhvayat
एक लाख योद्धा मारे जाने पर बाणासुर क्रोधित होकर कुम्भाण्ड को साथ लेकर उस युद्धशौण्ड को द्वन्द्वयुद्ध के लिए ललकारने लगा —
श्लोक 13 (shiva.rudra.191.13)
अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महाहवे । प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्
aniruddhaṁ mahābuddhiṁ dvandvayuddhe mahāhave prādyumniṁ rakṣitaṁ śaivatejasā prajvalattanum
— महाबुद्धिमान् अनिरुद्ध, प्रद्युम्न-पुत्र, जिसका शरीर शिव-तेज से रक्षित होकर देदीप्यमान था, को महायुद्ध में द्वन्द्वयुद्ध के लिए।
श्लोक 14 (shiva.rudra.191.14)
ततो दशसहस्राणि तुरङ्गाणां रथोत्तमान् । युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः
tato daśasahasrāṇi turaṅgāṇāṁ rathottamān yuddhaprāptena khaḍgena daityendrasya jaghāna saḥ
तब युद्ध में प्राप्त खड्ग से उसने दैत्येन्द्र के दस सहस्र घोड़ों और श्रेष्ठ रथों को नष्ट कर दिया।
श्लोक 15 (shiva.rudra.191.15)
तद्वधाय ततः शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि
tadvadhāya tataḥ śaktiṁ kālavaiśvānaropamām aniruddho gṛhītvā tāṁ tayā taṁ nijaghāna hi
फिर उसके वध के लिए अनिरुद्ध ने कालाग्नि के समान एक शक्ति (भाला) ग्रहण करके उसी से उसे मार गिराया।
श्लोक 16 (shiva.rudra.191.16)
रथोपस्थे ततो बाणस्तया शक्त्याहतो दृढम् । स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवान्तरधीयत
rathopasthe tato bāṇastayā śaktyāhato dṛḍham sa sāśvastatkṣaṇaṁ vīrastatraivāntaradhīyata
उस शक्ति से रथ के मंच पर दृढ़तापूर्वक आहत होकर वीर बाण अपने घोड़ों सहित उसी क्षण वहीं अन्तर्धान हो गया।
श्लोक 17 (shiva.rudra.191.17)
तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् । आलोक्य ककुभः सर्वाः तस्थौ गिरिरिवाचलः
tasmiṁstvadarśanaṁ prāpte prādyumniraparājitam ālokya kakubhaḥ sarvāḥ tasthau giririvācalaḥ
उसके इस प्रकार अदृश्य हो जाने पर अपराजित प्रद्युम्न-पुत्र समस्त दिशाओं को देखते हुए पर्वत के समान अचल खड़ा रह गया।
श्लोक 18 (shiva.rudra.191.18)
अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधः स दानवः । नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः
adṛśyamānastu tadā kūṭayodhaḥ sa dānavaḥ nānāśastrasahasraistaṁ jaghāna hi punaḥ punaḥ
तब अदृश्य होकर वह कूटयोधी दानव नाना प्रकार के सहस्रों शस्त्रों से उसे बार-बार आघात करने लगा।
श्लोक 19 (shiva.rudra.191.19)
छद्मना नागपाशैस्तं बबन्ध स महाबलः । बलिपुत्रो महावीरः शिवभक्तः शरासुरः
chadmanā nāgapāśaistaṁ babandha sa mahābalaḥ baliputro mahāvīraḥ śivabhaktaḥ śarāsuraḥ
छल से उस महाबली, बलि-पुत्र, महावीर, शिवभक्त असुर बाण ने उसे नागपाशों से बाँध दिया।
श्लोक 20 (shiva.rudra.191.20)
तं बद्ध्वा पञ्जरान्तःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् । उवाच बाणः सङ्क्रुद्धः सूतपुत्रं महाबलम्
taṁ baddhvā pañjarāntaḥsthaṁ kṛtvā yuddhādupāramat uvāca bāṇaḥ saṅkruddhaḥ sūtaputraṁ mahābalam
उसे बाँधकर, पिंजरे में बन्द करके, युद्ध से विरत होकर बाण ने क्रुद्ध होकर अपने सारथि-पुत्र से कहा —
श्लोक 21 (shiva.rudra.191.21)
बाणासुर उवाच । सूतपुत्र शिरश्छिन्धि पुरुषस्यास्य वै लघु । येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्
bāṇāsura uvāca sūtaputra śiraśchindhi puruṣasyāsya vai laghu yena me dūṣitaṁ pūtaṁ balādduṣṭena satkulam
बाणासुर ने कहा — हे सूतपुत्र! इस पुरुष का सिर शीघ्र काट डालो, जिसने बलपूर्वक मेरे पवित्र और पूज्य कुल को दूषित किया है।
श्लोक 22 (shiva.rudra.191.22)
छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः । अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुञ्जताम्
chitvā tu sarvagātrāṇi rākṣasebhyaḥ prayaccha bhoḥ athāsya raktamāṁsāni kravyādā api bhuñjatām
इसके समस्त अंगों को काटकर राक्षसों को दे दो; इसका रक्त और मांस मांसाहारी राक्षस भी खा जाएँ।
श्लोक 23 (shiva.rudra.191.23)
अगाधे तृणसङ्कीर्णे कूपे पातकिनं जहि । किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा
agādhe tṛṇasaṅkīrṇe kūpe pātakinaṁ jahi kiṁ bahūktyā sūtaputra māraṇīyo hi sarvathā
इस पापी को घास से भरे अगाध कूप में फेंककर मार डालो; हे सूतपुत्र! अधिक कहने से क्या लाभ, इसे हर हाल में मार डालना ही है।
श्लोक 24 (shiva.rudra.191.24)
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः । कुम्भाण्डस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मन्त्रिसत्तमम्
sanatkumāra uvāca tasya tadvacanaṁ śrutvā dharmabuddhirniśācaraḥ kumbhāṇḍastvabravīdvākyaṁ bāṇaṁ sanmantrisattamam
सनत्कुमार ने कहा — उसके इस वचन को सुनकर धर्मबुद्धि निशाचर कुम्भाण्ड ने सुमन्त्री बाण से यह वचन कहा —
श्लोक 25 (shiva.rudra.191.25)
कुम्भाण्ड उवाच । नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् । अस्मिन् हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम
kumbhāṇḍa uvāca naitatkartuṁ samucitaṁ karma deva vicāryatām asmin hate hato hyātmā bhavediti matirmama
कुम्भाण्ड ने कहा — हे देव! यह कर्म करना उचित नहीं है, इस पर विचार कीजिए; इसके मारे जाने पर हमारी अपनी आत्मा भी मारी जाएगी, ऐसा मेरा विचार है।
श्लोक 26 (shiva.rudra.191.26)
अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः । वर्धितश्चन्द्रचूडस्य त्वदिष्टस्य सुतेजसा
ayaṁ tu dṛśyate deva tulyo viṣṇoḥ parākramaiḥ vardhitaścandracūḍasya tvadiṣṭasya sutejasā
हे देव! यह तो विष्णु के समान पराक्रमी दिखता है, और आपके इष्टदेव चन्द्रचूड के महातेज से बलवर्धित हुआ है।
श्लोक 27 (shiva.rudra.191.27)
अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् । इमामवस्थां प्राप्तोऽस्ति पौरुषे संव्यवस्थितः
atha candralalāṭasya sāhasena samatsvayam imāmavasthāṁ prāpto'sti pauruṣe saṁvyavasthitaḥ
चन्द्रललाट के ही साहस से यह स्वयं इस अवस्था को प्राप्त हुआ है, पौरुष में सुदृढ़ स्थित है।
श्लोक 28 (shiva.rudra.191.28)
अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः । अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोऽपि भुजगैर्बलात्
ayaṁ śivaprasādādvai kṛṣṇapautro mahābalaḥ asmāṁstṛṇopamān vetti daṣṭo'pi bhujagairbalāt
शिव की कृपा से यह कृष्ण का महाबली पौत्र हमें तृण के समान समझता है — सर्पों द्वारा बलपूर्वक डसे जाने पर भी यह अक्षत है।
श्लोक 29 (shiva.rudra.191.29)
सनत्कुमार उवाच । एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः । अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः
sanatkumāra uvāca etadvākyaṁ tu bāṇāya kathayitvā sa dānavaḥ aniruddhamuvācedaṁ rājanītividuttamaḥ
सनत्कुमार ने कहा — बाण से यह वचन कहकर वह राजनीति में निपुण दानव अनिरुद्ध से यह बोला —
श्लोक 30 (shiva.rudra.191.30)
कुम्भाण्ड उवाच । कोऽसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः । केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम
kumbhāṇḍa uvāca ko'si kasyāsi re vīra satyaṁ vada mamāgrataḥ kena vā tvamihānīto durācāra narādhama
कुम्भाण्ड ने कहा — रे वीर! तू कौन है और किसका पुत्र है? मेरे सामने सत्य कह। हे दुराचारी नराधम! तुझे यहाँ कौन लाया?
श्लोक 31 (shiva.rudra.191.31)
दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताञ्जलिः । जितोऽस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनः पुनः
daityendraṁ stuhi vīraṁ tvaṁ namaskuru kṛtāñjaliḥ jito'smīti vaco dīnaṁ kathayitvā punaḥ punaḥ
उस वीर दैत्येन्द्र की स्तुति कर, हाथ जोड़कर नमस्कार कर; "मैं पराजित हूँ" — ऐसा दीन वचन बार-बार कहकर,
श्लोक 32 (shiva.rudra.191.32)
एवं कृते तु मोक्षःस्यादन्यथा बन्धनादि च । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः
evaṁ kṛte tu mokṣaḥsyādanyathā bandhanādi ca tacchrutvā vacanaṁ tasya prativākyamuvāca saḥ
इस प्रकार करने से तेरी मुक्ति होगी, अन्यथा बन्धन आदि तेरी नियति होगी। उसका यह वचन सुनकर उसने प्रत्युत्तर दिया —
श्लोक 33 (shiva.rudra.191.33)
अनिरुद्ध उवाच । रे रे दैत्याऽधमसखे करपिण्डोपजीवक । निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः
aniruddha uvāca re re daityā'dhamasakhe karapiṇḍopajīvaka niśācara durācāra śatrudharmaṁ na vetsi bhoḥ
अनिरुद्ध ने कहा — रे नीच दैत्य के सखे! कर से जीवनयापन करने वाले! रे दुराचारी निशाचर! तू शत्रु के धर्म को भी नहीं जानता!
श्लोक 34 (shiva.rudra.191.34)
दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् । विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम
dainyaṁ palāyanaṁ cātha śūrasya maraṇādhikam viruddhaṁ copaśalyaṁ ca bhavediti matirmama
वीर के लिए दीनता और पलायन मृत्यु से भी बुरे हैं — यह उसके विरुद्ध और उसे कलंकित करने वाला होता है, यही मेरा मत है।
श्लोक 35 (shiva.rudra.191.35)
क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सम्मुखे सदा । न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृताञ्जलिः
kṣatriyasya raṇe śreyo maraṇaṁ sammukhe sadā na vīramānino bhūmau dīnasyeva kṛtāñjaliḥ
क्षत्रिय के लिए युद्ध में सम्मुख मृत्यु सदा श्रेयस्कर है; जो स्वयं को वीर मानता है, वह दीन के समान भूमि पर हाथ जोड़कर नहीं गिरता।
श्लोक 36 (shiva.rudra.191.36)
सनत्कुमार उवाच । इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् । तदाकर्ण्य स बाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च
sanatkumāra uvāca ityādi vīravākyāni bahūni sa jagāda tam tadākarṇya sa bāṇo'sau vismito'bhūccukopa ca
सनत्कुमार ने कहा — उसने इस प्रकार के अनेक वीरोचित वचन उससे कहे; उन्हें सुनकर बाण विस्मित भी हुआ और क्रुद्ध भी हो उठा।
श्लोक 37 (shiva.rudra.191.37)
तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि । शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मन्त्रिणः
tadovāca nabhovāṇī bāṇasyāśvāsanāya hi śṛṇvatāṁ sarvavīrāṇāmaniruddhasya mantriṇaḥ
तभी बाण को धीरज बँधाने के लिए आकाशवाणी हुई, जिसे सभी वीरों तथा मन्त्री और अनिरुद्ध ने भी सुना।
श्लोक 38 (shiva.rudra.191.38)
व्योमवाण्युवाच । भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि । बलिपुत्रोऽसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्
vyomavāṇyuvāca bho bho bāṇa mahāvīra na krodhaṁ kartumarhasi baliputro'si sumate śivabhakta vicāryatām
आकाशवाणी ने कहा — हे बाण महावीर! तुम्हें क्रोध करना उचित नहीं है; हे सुमते! तुम बलि-पुत्र और शिवभक्त हो — इस पर विचार करो।
श्लोक 39 (shiva.rudra.191.39)
शिवः सर्वेश्वरः साक्षी कर्मणां परमेश्वरः । तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्
śivaḥ sarveśvaraḥ sākṣī karmaṇāṁ parameśvaraḥ tadadhīnamidaṁ sarvaṁ jagadvai sacarācaram
शिव सर्वेश्वर हैं, समस्त कर्मों के साक्षी और परमेश्वर हैं; यह सम्पूर्ण चराचर जगत् उन्हीं के अधीन है।
श्लोक 40 (shiva.rudra.191.40)
स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा । रजः सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः
sa eva kartā bhartā ca saṁhartā jagatāṁ sadā rajaḥ sattvatamodhārī vidhiviṣṇuharātmakaḥ
वही सदा जगत् के कर्ता, पालक और संहारक हैं; रज-सत्त्व-तम को धारण करने वाले, ब्रह्मा-विष्णु-हर स्वरूप हैं।
श्लोक 41 (shiva.rudra.191.41)
सर्वस्यान्तर्गतः स्वामी प्रेरकः सर्वतः परः । निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोऽपि निर्गुणः
sarvasyāntargataḥ svāmī prerakaḥ sarvataḥ paraḥ nirvikāryavyayo nityo māyādhīśo'pi nirguṇaḥ
वे सबके अन्तर्यामी स्वामी, सबके प्रेरक, सबसे परे हैं; निर्विकार, अव्यय, नित्य, माया के अधीश्वर होते हुए भी निर्गुण हैं।
श्लोक 42 (shiva.rudra.191.42)
तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलिवरात्मज । इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते
tasyecchayā'balo jñeyo balī balivarātmaja iti vijñāya manasi svastho bhava mahāmate
उन्हीं की इच्छा से निर्बल भी बलवान् जाना जाता है, हे बलि के श्रेष्ठ पुत्र! यह जानकर हे महामते! स्वस्थचित्त हो जाओ।
श्लोक 43 (shiva.rudra.191.43)
गर्वापहारी भगवान्नानालीलाविशारदः । नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः
garvāpahārī bhagavānnānālīlāviśāradaḥ nāśayiṣyati te garvamidānīṁ bhaktavatsalaḥ
गर्व का नाश करने वाले, नाना लीलाओं में निपुण, भक्तवत्सल भगवान् अभी तुम्हारे इस गर्व को भी नष्ट कर देंगे।
श्लोक 44 (shiva.rudra.191.44)
सनत्कुमार उवाच । इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने । बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्
sanatkumāra uvāca ityābhāṣya nabhovāṇī virarāma mahāmune bāṇāsurastadvacanādaniruddhaṁ na jaghnivān
सनत्कुमार ने कहा — हे महामुने! ऐसा कहकर आकाशवाणी मौन हो गई; उस वचन के कारण बाणासुर ने अनिरुद्ध को नहीं मारा।
श्लोक 45 (shiva.rudra.191.45)
किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् । तद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः
kiṁ tu svāntaḥpuraṁ gatvā papau pānamanuttamam tadvākyaṁ ca visasmāra vijahāra viruddhadhīḥ
किन्तु वह अपने अन्तःपुर में जाकर उत्तम मदिरा पीने लगा, और उस वचन को भूलकर विरुद्ध बुद्धि से विहार करने लगा।
श्लोक 46 (shiva.rudra.191.46)
ततोऽनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्
tato'niruddho baddhastu nāgabhogairviṣolbaṇaiḥ priyayā'tṛptacetāstu durgāṁ sasmāra tatkṣaṇāt
तब विष से भरे नागों के फंदों से बँधे हुए अनिरुद्ध ने, अपनी प्रिया से अतृप्त हृदय होते हुए भी, उसी क्षण दुर्गा का स्मरण किया।
श्लोक 47 (shiva.rudra.191.47)
अनिरुद्ध उवाच । शरण्ये देवि बद्धोऽस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः । आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चण्डरोषिणि
aniruddha uvāca śaraṇye devi baddho'smi dahyamānastu pannagaiḥ āgaccha me kuru trāṇaṁ yaśode caṇḍaroṣiṇi
अनिरुद्ध ने कहा — हे शरणागतवत्सला देवि! मैं सर्पों से दग्ध होते हुए बँधा हुआ हूँ; हे यशोदे! हे प्रचण्ड-रोषिणी! आकर मेरी रक्षा करो।
श्लोक 48 (shiva.rudra.191.48)
शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी । त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्
śivabhakte mahādevi sṛṣṭisthityantakāriṇī tvāṁ vinā rakṣako nānyastasmādrakṣa śive hi mām
हे शिवभक्ते! हे महादेवि! हे सृष्टि-स्थिति-संहार करने वाली! तुम्हारे बिना कोई अन्य रक्षक नहीं है; अतः हे शिवे! मेरी रक्षा करो।
श्लोक 49 (shiva.rudra.191.49)
सनत्कुमार उवाच । तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नाञ्जनप्रभा । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां सम्प्राप्तासीन्महानिशि
sanatkumāra uvāca tenetthaṁ toṣitā tatra kālī bhinnāñjanaprabhā jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyāṁ samprāptāsīnmahāniśi
सनत्कुमार ने कहा — इस प्रकार उससे प्रसन्न होकर, अंजन के समान श्याम कान्तिवाली काली वहाँ ज्येष्ठ-कृष्ण-चतुर्दशी की महारात्रि को प्रकट हुईं।
श्लोक 50 (shiva.rudra.191.50)
गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पञ्जरम् । शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान् भयानकान्
gurubhirmuṣṭinirghātairdārayāmāsa pañjaram śarāṁstānbhasmasātkṛtvā sarparūpān bhayānakān
उन्होंने अपनी भारी मुष्टियों के प्रहार से पिंजरे को तोड़ डाला, और उन भयानक सर्परूपी बाणों को भस्म कर दिया।
श्लोक 51 (shiva.rudra.191.51)
मोचयित्वानिरुद्धं तु ततश्चान्तःपुरं ततः । प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता
mocayitvāniruddhaṁ tu tataścāntaḥpuraṁ tataḥ praveśayitvā durgā tu tatraivādarśanaṁ gatā
अनिरुद्ध को मुक्त करके दुर्गा ने उसे अन्तःपुर में प्रविष्ट कराया, और वहीं वे अन्तर्धान हो गईं।
श्लोक 52 (shiva.rudra.191.52)
इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर । कृच्छ्रमुक्तोऽनिरुद्धोऽभूत्सुखी चैव गतव्यथः
itthaṁ devyāḥ prasādāttu śivaśaktermunīśvara kṛcchramukto'niruddho'bhūtsukhī caiva gatavyathaḥ
हे मुनीश्वर! इस प्रकार देवी की — शिव-शक्ति की — कृपा से अनिरुद्ध उस संकट से मुक्त होकर सुखी और वेदनारहित हो गया।
श्लोक 53 (shiva.rudra.191.53)
अथ लब्धजयो भूत्वानिरुद्धः शिवशक्तितः । प्राद्युम्निर्बाणतनयां प्रियां प्राप्य मुमोद च
atha labdhajayo bhūtvāniruddhaḥ śivaśaktitaḥ prādyumnirbāṇatanayāṁ priyāṁ prāpya mumoda ca
फिर शिव-शक्ति से विजय प्राप्त कर, प्रद्युम्न-पुत्र अनिरुद्ध अपनी प्रिया, बाण की पुत्री, को पाकर आनन्दित हुआ।
श्लोक 54 (shiva.rudra.191.54)
पूर्ववद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी । पीतपानः सुरक्ताक्षः स बाणसुतया ततः
pūrvavadvijahārāsau tayā svapriyayā sukhī pītapānaḥ suraktākṣaḥ sa bāṇasutayā tataḥ
वह पूर्व की भाँति मदिरा पीकर, प्रेम से रक्त नेत्रों वाला होकर, अपनी उसी प्रिया बाण-पुत्री के साथ सुखपूर्वक विहार करने लगा।