रुद्र संहिता · अध्याय 192
बाणासुर-रुद्र-कृष्णादि-युद्ध-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.192.1)
व्यास उवाच । अनिरुद्धे हृते पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम । कुम्भाण्डसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद
vyāsa uvāca aniruddhe hṛte pautre kṛṣṇasya munisattama kumbhāṇḍasutayā kṛṣṇaḥ kimakārṣīddhi tadvada
व्यास ने कहा — हे मुनिसत्तम! जब कुम्भाण्ड की पुत्री द्वारा कृष्ण के पौत्र अनिरुद्ध का हरण हो गया, तब कृष्ण ने क्या किया? यह मुझे बताइए।
श्लोक 2 (shiva.rudra.192.2)
सनत्कुमार उवाच । ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् । श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम
sanatkumāra uvāca tato gate'niruddhe tu tatstrīṇāṁ rodanasvanam śrutvā ca vyathitaḥ kṛṣṇo babhūva munisattama
सनत्कुमार ने कहा — हे मुनिसत्तम! अनिरुद्ध के चले जाने पर उन स्त्रियों के रुदन-स्वर को सुनकर कृष्ण व्यथित हो उठे।
श्लोक 3 (shiva.rudra.192.3)
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां हरेस्तथा । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
apaśyatāṁ cāniruddhaṁ tadbandhūnāṁ harestathā catvāro vārṣikā māsā vyatīyuranuśocatām
अनिरुद्ध को न देखकर हरि के उन बन्धुजनों के शोक करते हुए वर्षा ऋतु के चार मास बीत गए।
श्लोक 4 (shiva.rudra.192.4)
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । आसन्सुव्यथिताः सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः
nāradāttadupākarṇya vārtāṁ baddhasya karma ca āsansuvyathitāḥ sarve vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadevatāḥ
नारद से बन्धन का सम्पूर्ण समाचार सुनकर सभी वृष्णिवंशी, जिनके आराध्यदेव कृष्ण थे, अत्यन्त व्यथित हो गए।
श्लोक 5 (shiva.rudra.192.5)
कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् । जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्
kṛṣṇastadvṛttamakhilaṁ śrutvā yuddhāya cādarāt jagāma śoṇitapuraṁ tārkṣyamāhūya tatkṣaṇāt
वह सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनकर कृष्ण ने आदरपूर्वक युद्ध के लिए तुरन्त गरुड़ को बुलाकर शोणितपुर की ओर प्रस्थान किया।
श्लोक 6 (shiva.rudra.192.6)
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतःसाम्बोऽथ सारणः । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
pradyumno yuyudhānaśca gataḥsāmbo'tha sāraṇaḥ nandopanandabhadrādyā rāmakṛṣṇānuvartinaḥ
प्रद्युम्न, युयुधान, साम्ब, सारण, नन्द, उपनन्द, भद्र आदि राम-कृष्ण के अनुगामी भी गए।
श्लोक 7 (shiva.rudra.192.7)
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेता सर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात्सात्वतर्षभाः
akṣauhiṇībhirdvādaśabhiḥ sametā sarvato diśam rurudhurbāṇanagaraṁ samantātsātvatarṣabhāḥ
बारह अक्षौहिणी सेनाओं सहित उन सात्वतश्रेष्ठों ने चारों दिशाओं से बाणनगर को घेर लिया।
श्लोक 8 (shiva.rudra.192.8)
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ
bhajyamānapurodyānaprākārāṭṭālagopuram vīkṣyamāṇo ruṣāviṣṭastulyasainyo'bhiniryayau
अपने नगर के उद्यान, प्राकार, अट्टालिका और गोपुर को टूटते देखकर, क्रोध से भरा हुआ बाण भी समान सेना लेकर बाहर निकल आया।
श्लोक 9 (shiva.rudra.192.9)
बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ
bāṇārthe bhagavān rudraḥ sasutaḥ pramathairvṛtaḥ āruhya nandivṛṣabhaṁ yuddhaṁ karttuṁ samāyayau
बाण के लिए भगवान् रुद्र भी अपने पुत्र सहित, प्रमथगणों से घिरे हुए, नन्दिवृषभ पर आरूढ़ होकर युद्ध करने आ पहुँचे।
श्लोक 10 (shiva.rudra.192.10)
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् । कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः
āsītsutumulaṁ yuddhamadbhutaṁ lomaharṣaṇam kṛṣṇādikānāṁ taistatra rudrādyairbāṇarakṣakaiḥ
वहाँ कृष्ण आदि और रुद्र आदि बाण-रक्षकों के बीच अत्यन्त तुमुल, अद्भुत, रोमांचकारी युद्ध हुआ।
श्लोक 11 (shiva.rudra.192.11)
कृष्णशङ्करयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि । कूष्माण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः
kṛṣṇaśaṅkarayorāsītpradyumnaguhayorapi kūṣmāṇḍakūpakarṇābhyāṁ balena saha saṁyugaḥ
कृष्ण-शंकर का, प्रद्युम्न-गुह (कार्तिकेय) का, तथा कूष्माण्ड-कूपकर्ण के साथ बलराम का युद्ध हुआ।
श्लोक 12 (shiva.rudra.192.12)
साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः । नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि
sāmbasya bāṇaputreṇa bāṇena saha sātyakeḥ nandinā garuḍasyāpi pareṣāṁ ca parairapi
साम्ब का बाण-पुत्र के साथ, सात्यकि का बाण के साथ, गरुड़ का नन्दी के साथ, तथा अन्य-अन्य का अन्य-अन्य के साथ युद्ध हुआ।
श्लोक 13 (shiva.rudra.192.13)
ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गन्धर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
brahmādayaḥ surādhīśā munayaḥ siddhacāraṇāḥ gandharvā'psaraso yānairvimānairdraṣṭumāgaman
ब्रह्मा आदि देवाधीश, मुनि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व और अप्सराएँ अपने विमानों में बैठकर यह दृश्य देखने आए।
श्लोक 14 (shiva.rudra.192.14)
प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यन्तैः सुदारुणम् । युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्
pramathairvividhākārai revatyantaiḥ sudāruṇam yuddhaṁ babhūva viprendra teṣāṁ ca yaduvaṁśinām
हे विप्रेन्द्र! नाना रूपधारी प्रमथगणों — रेवती के अनुचरों तक — तथा उन यदुवंशियों के बीच अत्यन्त भयंकर युद्ध हुआ।
श्लोक 15 (shiva.rudra.192.15)
भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता । कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैः सह
bhrātrā rāmeṇa sahitaḥ pradyumnena ca dhīmatā kṛṣṇaścakāra samaramatulaṁ pramathaiḥ saha
भाई बलराम और बुद्धिमान् प्रद्युम्न के साथ कृष्ण ने प्रमथगणों के साथ अनुपम युद्ध किया।
श्लोक 16 (shiva.rudra.192.16)
तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च । विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च
tatrāgninā'bhavadyuddhaṁ yamena varuṇena ca vimukhena tripādena jvareṇa ca guhena ca
वहाँ अग्नि, यम, वरुण, विमुख, त्रिपाद, ज्वर तथा गुह के साथ भी युद्ध हुआ।
श्लोक 17 (shiva.rudra.192.17)
प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामत्यन्तदारुणम् । युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्
pramathairvividhākāraisteṣāmatyantadāruṇam yuddhaṁ babhūva vikaṭaṁ vṛṣṇīnāṁ romaharṣaṇam
नाना रूपधारी प्रमथों के साथ उनका अत्यन्त भयंकर तथा वृष्णिवंशियों के रोमांच बढ़ाने वाला विकट युद्ध हुआ।
श्लोक 18 (shiva.rudra.192.18)
बिभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदे पदे । निर्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
bibhīṣikābhirbahvībhiḥ koṭarībhiḥ pade pade nirlajjābhiśca nārībhiḥ prabalābhiradūrataḥ
पद-पद पर अनेक भयंकर, खोखली आँखों वाली और निर्लज्ज, बलवती स्त्रियाँ पास आ पहुँचीं।
श्लोक 19 (shiva.rudra.192.19)
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
śaṅkarānucarān śaurirbhūtapramathaguhyakān drāvayāmāsa tīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ śārṅgadhanuścyutaiḥ
परन्तु शौरि (कृष्ण) ने शंकर के अनुचरों — भूत, प्रमथ और गुह्यकों — को अपने शार्ङ्ग धनुष से छूटे तीक्ष्ण बाणों से भगा दिया।
श्लोक 20 (shiva.rudra.192.20)
एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः । चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्
evaṁ pradyumnapramukhā vīrā yuddhamahotsavāḥ cakruryuddhaṁ mahāghoraṁ śatrusainyaṁ vināśayan
इस प्रकार प्रद्युम्न आदि युद्धोत्सव-प्रिय वीरों ने शत्रु-सेना का विनाश करते हुए महाघोर युद्ध किया।
श्लोक 21 (shiva.rudra.192.21)
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोऽत्यमर्षणः । क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्
viśīryamāṇaṁ svabalaṁ dṛṣṭvā rudro'tyamarṣaṇaḥ krodhaṁ cakāra sumahannanāda ca maholbaṇam
अपनी सेना को छिन्न-भिन्न होते देखकर अत्यन्त क्रोधी रुद्र ने अत्यन्त महान् क्रोध किया और भयंकर गर्जना की।
श्लोक 22 (shiva.rudra.192.22)
तच्छ्रुत्वा शङ्करगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते । मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताः शम्भुतेजसा
tacchrutvā śaṅkaragaṇā vineduryuyudhuśca te mardayanpratiyoddhāraṁ varddhitāḥ śambhutejasā
उसे सुनकर शंकर के गण भी गरज उठे और युद्ध करने लगे, शम्भु के तेज से बलवर्धित होकर प्रतिद्वन्द्वियों को कुचलने लगे।
श्लोक 23 (shiva.rudra.192.23)
पृथग्विधानि चायुङ्क्त शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने । प्रत्यक्षैः शमयामास शूलपाणिरविस्मितः
pṛthagvidhāni cāyuṅkta śārṅgāstrāṇi pinākine pratyakṣaiḥ śamayāmāsa śūlapāṇiravismitaḥ
उन्होंने पिनाकधारी पर एक के बाद एक विविध शार्ङ्ग-अस्त्र चलाए, किन्तु अविचलित शूलपाणि ने उन्हें प्रत्यक्ष अस्त्रों से शान्त कर दिया।
श्लोक 24 (shiva.rudra.192.24)
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च
brahmāstrasya ca brahmāstraṁ vāyavyasya ca pārvatam āgneyasya ca pārjanyaṁ naijaṁ nārāyaṇasya ca
ब्रह्मास्त्र को ब्रह्मास्त्र से, वायव्यास्त्र को पार्वत-अस्त्र से, आग्नेयास्त्र को पार्जन्य-अस्त्र से, तथा नारायण के अपने अस्त्र को उसी के प्रतिकार से रोका,
श्लोक 25 (shiva.rudra.192.25)
कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् । न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा
kṛṣṇasainyaṁ vidudrāva prativīreṇa nirjitam na tasthau samare vyāsa pūrṇarudrasutejasā
जिससे प्रतिद्वन्द्वी वीर द्वारा पराजित कृष्ण की सेना भाग खड़ी हुई; हे व्यास! रुद्र के परिपूर्ण महातेज के सम्मुख वह युद्ध में टिक न सकी।
श्लोक 26 (shiva.rudra.192.26)
विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परन्तपः । स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद् वारुणं मुने
vidrāvite svasainye tu śrīkṛṣṇaśca parantapaḥ svaṁ jvaraṁ śītalākhyaṁ hi vyasṛjad vāruṇaṁ mune
हे मुने! अपनी सेना के भाग जाने पर शत्रुदमन श्रीकृष्ण ने अपना वारुण ज्वर, जिसका नाम शीतल है, छोड़ दिया।
श्लोक 27 (shiva.rudra.192.27)
विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः । अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्
vidrāvite kṛṣṇasainye kṛṣṇasya śītalajvaraḥ abhyapadyata taṁ rudraṁ mune daśadiśo dahan
हे मुने! कृष्ण की सेना के भाग जाने पर कृष्ण का वह शीतल-ज्वर दस दिशाओं को दग्ध करता हुआ उस रुद्र की ओर बढ़ा।
श्लोक 28 (shiva.rudra.192.28)
महेश्वरोऽथ तं दृष्ट्वायान्तं स्वं विसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ
maheśvaro'tha taṁ dṛṣṭvāyāntaṁ svaṁ visṛjajjvaram māheśvaro vaiṣṇavaśca yuyudhāte jvarāvubhau
उसे आते देखकर महेश्वर ने भी अपना ज्वर छोड़ दिया; तब माहेश्वर तथा वैष्णव, दोनों ज्वर आपस में युद्ध करने लगे।
श्लोक 29 (shiva.rudra.192.29)
वैष्णवोऽथ समाक्रन्दन्माहेश्वरबलार्दितः । अलब्ध्वाऽभयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्
vaiṣṇavo'tha samākrandanmāheśvarabalārditaḥ alabdhvā'bhayamanyatra tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam
माहेश्वर के बल से पीड़ित वैष्णव ज्वर चीत्कार करने लगा, और अन्यत्र कहीं अभय न पाकर उसने वृषभध्वज की स्तुति की।
श्लोक 30 (shiva.rudra.192.30)
अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः । विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः
atha prasanno bhagavānviṣṇujvaranuto haraḥ viṣṇuśītajvaraṁ prāha śaraṇāgatavatsalaḥ
तब विष्णु के ज्वर द्वारा स्तुति किए जाने पर प्रसन्न भगवान् हर ने, शरणागतवत्सल होकर, विष्णु के शीतल ज्वर से कहा —
श्लोक 31 (shiva.rudra.192.31)
महेश्वर उवाच । शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्
maheśvara uvāca śītajvara prasanno'haṁ vyetu te majjvarādbhayam yo nau smarati saṁvādaṁ tasya na syājjvarādbhayam
महेश्वर ने कहा — हे शीतज्वर! मैं प्रसन्न हूँ; तुम्हारा मेरे ज्वर से भय दूर हो। जो कोई हम दोनों के इस संवाद का स्मरण करेगा, उसे ज्वर से भय नहीं होगा।
श्लोक 32 (shiva.rudra.192.32)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः । तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः
sanatkumāra uvāca ityukto rudramānamya gato nārāyaṇajvaraḥ taṁ dṛṣṭvā caritaṁ kṛṣṇo visismāya bhayānvitaḥ
सनत्कुमार ने कहा — यह सुनकर नारायण का ज्वर रुद्र को प्रणाम करके चला गया; उस चरित्र को देखकर कृष्ण भय से युक्त होकर विस्मित हो गए।
श्लोक 33 (shiva.rudra.192.33)
स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः । जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसङ्घात्यमर्षणः
skandaḥ pradyumnabāṇaughairardyamāno'tha kopitaḥ jaghāna śaktyā pradyumnaṁ daityasaṅghātyamarṣaṇaḥ
प्रद्युम्न के बाणों के समूह से पीड़ित होकर स्कन्द क्रुद्ध हो उठे, और दैत्यसेना के आघात से असहिष्णु होकर उन्होंने शक्ति से प्रद्युम्न को मार गिराया।
श्लोक 34 (shiva.rudra.192.34)
स्कन्दशक्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोऽपि हि । असृग्विमुञ्चन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्
skandaśaktihatastatra pradyumnaḥ prabalo'pi hi asṛgvimuñcangātrebhyo balenāpākramadraṇāt
स्कन्द की शक्ति से आहत होकर वहाँ प्रबल प्रद्युम्न भी, अपने अंगों से रक्त बहाते हुए, बलपूर्वक रणभूमि से हट गए।
श्लोक 35 (shiva.rudra.192.35)
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः । दुद्राव बलभद्रोऽपि न तस्थेऽपि रणे बली
kumbhāṇḍakūpakarṇābhyāṁ nānāstraiśca samāhataḥ dudrāva balabhadro'pi na tasthe'pi raṇe balī
कूष्माण्ड और कूपकर्ण के नाना अस्त्रों से आहत होकर बलवान् बलभद्र भी युद्ध में टिक न सके और भाग गए।
श्लोक 36 (shiva.rudra.192.36)
कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् । गरुडो नाशयत्यथाऽऽवर्तैर्मेघार्णवाम्बुभिः
kṛtvā sahasraṁ kāyānāṁ pītvā toyaṁ mahārṇavāt garuḍo nāśayatyathā''vartairmeghārṇavāmbubhiḥ
अपने सहस्र शरीर बनाकर महासागर का जल पीकर गरुड़ ने आवर्तों तथा मेघ-सागर के जल से शत्रुओं का विनाश करना आरम्भ किया।
श्लोक 37 (shiva.rudra.192.37)
अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली । वेगेन महतारं वै शृङ्गाभ्यां निजघान तम्
atha kruddho maheśasya vāhano vṛṣabho balī vegena mahatāraṁ vai śṛṅgābhyāṁ nijaghāna tam
तब महेश के क्रुद्ध, बलवान् वाहन वृषभ (नन्दी) ने वेगपूर्वक अपने दोनों सींगों से उस गरुड़ को गम्भीर आघात पहुँचाया।
श्लोक 38 (shiva.rudra.192.38)
शृङ्गघातविशीर्णाङ्गो गरुडोऽतीव विस्मितः । विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्
śṛṅgaghātaviśīrṇāṅgo garuḍo'tīva vismitaḥ vidudrāva raṇāttūrṇaṁ vihāya ca janārdanam
सींगों की चोट से अंग छिन्न-भिन्न होकर अत्यन्त विस्मित गरुड़ जनार्दन को छोड़कर तुरन्त युद्ध से भाग गया।
श्लोक 39 (shiva.rudra.192.39)
एवं जाते चरित्रे तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोऽतिविस्मितः
evaṁ jāte caritre tu bhagavāndevakīsutaḥ uvāca sārathiṁ śīghraṁ rudratejo'tivismitaḥ
इस प्रकार की घटना होने पर, रुद्र के तेज से अत्यन्त विस्मित भगवान् देवकी-पुत्र ने शीघ्र ही अपने सारथि से कहा —
श्लोक 40 (shiva.rudra.192.40)
श्रीकृष्ण उवाच । हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् । महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः
śrīkṛṣṇa uvāca he sūta śṛṇu madvākyaṁ rathaṁ me vāhaya drutam mahādevasamīpastho yathā syāṁ gadituṁ vacaḥ
श्रीकृष्ण ने कहा — हे सूत! मेरा वचन सुनो, मेरे रथ को शीघ्र वहाँ ले चलो, जिससे मैं महादेव के समीप जाकर अपनी बात कह सकूँ।
श्लोक 41 (shiva.rudra.192.41)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकः स्वगुणाग्रणीः । द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः
sanatkumāra uvāca ityukto hariṇā sūto dārukaḥ svaguṇāgraṇīḥ drutaṁ taṁ vāhayāmāsa rathaṁ rudrasamīpataḥ
सनत्कुमार ने कहा — हरि द्वारा ऐसा कहे जाने पर अपने गुणों में अग्रणी सारथि दारुक ने उस रथ को शीघ्र रुद्र के समीप ले जाया।
श्लोक 42 (shiva.rudra.192.42)
अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृताञ्जलिः । श्रीकृष्णः शङ्करं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्
atha vijñāpayāmāsa nato bhūtvā kṛtāñjaliḥ śrīkṛṣṇaḥ śaṅkaraṁ bhaktyā prapanno bhaktavatsalam
तब झुककर, हाथ जोड़कर, भक्तिपूर्वक भक्तवत्सल शंकर की शरण में आकर श्रीकृष्ण ने उनसे निवेदन किया —
श्लोक 43 (shiva.rudra.192.43)
श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । नमामि त्वाऽनन्तशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्
śrīkṛṣṇa uvāca devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala namāmi tvā'nantaśaktiṁ sarvātmānaṁ pareśvaram
श्रीकृष्ण ने कहा — हे देवदेव! हे महादेव! हे शरणागतवत्सल! मैं अनन्त शक्तिशाली, सर्वात्मा, परमेश्वर आपको नमस्कार करता हूँ,
श्लोक 44 (shiva.rudra.192.44)
विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्तिमात्रकम् । ब्रह्मलिङ्गं परं शान्तं केवलं परमेश्वरम्
viśvotpattisthānanāśahetuṁ sajjñaptimātrakam brahmaliṅgaṁ paraṁ śāntaṁ kevalaṁ parameśvaram
जो विश्व की उत्पत्ति, स्थिति और नाश के कारण हैं, केवल शुद्ध चैतन्य-स्वरूप हैं, ब्रह्म के लिंग-स्वरूप, परम शान्त, केवल परमेश्वर हैं।
श्लोक 45 (shiva.rudra.192.45)
कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यमेव च । क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः
kālo daivaṁ karma jīvaḥ svabhāvo dravyameva ca kṣetraṁ ca prāṇa ātmā ca vikārastatsamūhakaḥ
आप ही काल, दैव, कर्म, जीव, स्वभाव, द्रव्य, क्षेत्र, प्राण, आत्मा तथा समस्त विकार और उनका समूह हैं।
श्लोक 46 (shiva.rudra.192.46)
बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो । तन्निबन्धं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्
bījarohapravāhastu tvanmāyaiṣā jagatprabho tannibandhaṁ prapadyeha tvāmahaṁ parameśvaram
हे जगत्प्रभो! यह बीज और अंकुर की अनवरत धारा आपकी ही माया है; उसी से बँधा हुआ मैं यहाँ आप परमेश्वर की शरण में आता हूँ।
श्लोक 47 (shiva.rudra.192.47)
नानाभावैर्लीलयैव स्वकृतैर्निर्जरादिकान् । नूनं बिभर्षि लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः
nānābhāvairlīlayaiva svakṛtairnirjarādikān nūnaṁ bibharṣi lokeśo haṁsyunmārgānsvabhāvataḥ
आप निश्चय ही अपनी लीला मात्र से नाना भावों द्वारा देवताओं आदि का पालन करते हैं, और स्वभाव से ही मार्गभ्रष्टों का संहार करते हैं।
श्लोक 48 (shiva.rudra.192.48)
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्
tvaṁ hi brahma paraṁ jyotirgūḍhaṁ brahmaṇi vāṅmaye yaṁ paśyantyamalātmānamākāśamiva kevalam
आप ही परम ब्रह्म-ज्योति हैं, वाणीमय ब्रह्म में छिपे हुए हैं, जिसे निर्मल आत्मा वाले पुरुष आकाश के समान केवल शुद्ध रूप में देखते हैं।
श्लोक 49 (shiva.rudra.192.49)
त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् । ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे
tvameva cādyaḥ puruṣo'dvitīyasturya ātmadṛk īśo heturahetuśca savikāraḥ pratīyase
आप ही आद्य पुरुष, अद्वितीय, तुरीय, आत्मद्रष्टा हैं; ईश्वर, कारण और अकारण होते हुए भी विकारयुक्त प्रतीत होते हैं।
श्लोक 50 (shiva.rudra.192.50)
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो । सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर
svamāyayā sarvaguṇaprasiddhyai bhagavanprabho sarvānvitaḥ prabhinnaśca sarvatastvaṁ maheśvara
हे भगवन्! हे प्रभो! अपनी माया से समस्त गुणों की सिद्धि हेतु, हे महेश्वर! आप सर्वव्याप्त तथा सर्वत्र पृथक् भी हैं।
श्लोक 51 (shiva.rudra.192.51)
यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो । स्वच्छायया सञ्चकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्
yathaiva sūryo'pihitaśchāyārūpāṇi ca prabho svacchāyayā sañcakāsti hyayaṁ paramadṛgbhavān
जैसे सूर्य स्वयं ढका हुआ भी अपनी छाया से छाया-रूपों को प्रकाशित करता है, वैसे ही हे प्रभो! आप, परम द्रष्टा, स्वयं प्रकाशित होते हैं।
श्लोक 52 (shiva.rudra.192.52)
गुणेनापिहितोऽपि त्वं गुणे नैव गुणान् विभो । स्वप्रदीपश्चकासि त्वं भूमन् गिरिश शङ्कर
guṇenāpihito'pi tvaṁ guṇe naiva guṇān vibho svapradīpaścakāsi tvaṁ bhūman giriśa śaṅkara
हे विभो! गुण से आवृत होते हुए भी आप कभी गुणों में नहीं बँधते; हे भूमन्! हे गिरीश! हे शंकर! आप स्वयंप्रकाश होकर देदीप्यमान रहते हैं।
श्लोक 53 (shiva.rudra.192.53)
त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
tvanmāyāmohitadhiyaḥ putradāragṛhādiṣu unmajjanti nimajjanti prasaktā vṛjinārṇave
आपकी माया से मोहित बुद्धि वाले लोग पुत्र, पत्नी, गृह आदि में आसक्त होकर पाप के सागर में डूबते-उतराते रहते हैं।
श्लोक 54 (shiva.rudra.192.54)
दैवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः
daivadattamimaṁ labdhvā nṛlokamajitendriyaḥ yo nādriyeta tvatpādau sa śocyo hyātmavañcakaḥ
दैवदत्त इस मनुष्य-जन्म को पाकर भी जो अजितेन्द्रिय व्यक्ति आपके चरणों का आदर नहीं करता, वह शोचनीय है — वह अपनी ही आत्मा को ठगने वाला है।
श्लोक 55 (shiva.rudra.192.55)
त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः । त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा
tvadājñayāhaṁ bhagavānbāṇadośchettumāgataḥ tvayaiva śapto bāṇo'yaṁ garvito garvahāriṇā
आपकी ही आज्ञा से मैं बाण की भुजाओं को काटने आया हूँ; इस गर्वित बाण को आपने ही, गर्व-हारी होकर, शाप दिया था।
श्लोक 56 (shiva.rudra.192.56)
निवर्त्तस्व रणाद्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् । आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृन्तने
nivarttasva raṇāddeva tvacchāpo na vṛthā bhavet ājñāṁ dehi prabho me tvaṁ bāṇasya bhujakṛntane
हे देव! युद्ध से विरत हो जाइए, आपका शाप व्यर्थ न जाए; हे प्रभो! मुझे बाण की भुजाओं को काटने की आज्ञा दीजिए।
श्लोक 57 (shiva.rudra.192.57)
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचः शम्भुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः
sanatkumāra uvāca ityākarṇya vacaḥ śambhuḥ śrīkṛṣṇasya munīśvara pratyuvāca prasannātmā kṛṣṇastutyā maheśvaraḥ
सनत्कुमार ने कहा — हे मुनीश्वर! श्रीकृष्ण के इस वचन को सुनकर, कृष्ण की स्तुति से प्रसन्नचित्त हुए शम्भु महेश्वर ने उत्तर दिया —
श्लोक 58 (shiva.rudra.192.58)
महेश्वर उवाच । सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् । मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोर्दण्डकृन्तने
maheśvara uvāca satyamuktaṁ tvayā tāta mayā śapto hi daityarāṭ madājñayā bhavānprāpto bāṇadordaṇḍakṛntane
महेश्वर ने कहा — हे तात! तुमने सत्य कहा है; मैंने ही उस दैत्यराज को शाप दिया था। मेरी ही आज्ञा से तुम बाण की भुजदण्ड काटने के लिए आए हो।
श्लोक 59 (shiva.rudra.192.59)
किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनः सदा हरे । पश्यतो मे कथं वीर स्याद् बाणभुजकृन्तनम्
kiṁ karomi ramānātha bhaktādhīnaḥ sadā hare paśyato me kathaṁ vīra syād bāṇabhujakṛntanam
हे रमानाथ! हे हरे! मैं सदा भक्त के अधीन रहने वाला, क्या करूँ? हे वीर! मेरे देखते हुए बाण की भुजाओं का छेदन कैसे हो?
श्लोक 60 (shiva.rudra.192.60)
अतस्त्वं जृम्भणास्त्रेण मां जृम्भय मदाज्ञया । ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव
atastvaṁ jṛmbhaṇāstreṇa māṁ jṛmbhaya madājñayā tatastvaṁ kuru kāryaṁ svaṁ yatheṣṭaṁ ca sukhī bhava
अतः तुम मेरी ही आज्ञा से जृम्भणास्त्र द्वारा मुझे जृम्भित कर दो; फिर अपना कार्य यथेच्छ करो और सुखी रहो।
श्लोक 61 (shiva.rudra.192.61)
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तः शङ्करेणाथ शार्ङ्गपाणिः सुविस्मितः । स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वर
sanatkumāra uvāca ityuktaḥ śaṅkareṇātha śārṅgapāṇiḥ suvismitaḥ svaraṇasthānamāgatya mumoda sa munīśvara
सनत्कुमार ने कहा — शंकर द्वारा ऐसा कहे जाने पर अत्यन्त विस्मित शार्ङ्गपाणि (कृष्ण) अपने युद्ध-स्थान पर लौटकर हर्षित हुए।
श्लोक 62 (shiva.rudra.192.62)
जृम्भणास्त्रं मुमोचाथ सन्धाय धनुषि द्रुतम् । पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः
jṛmbhaṇāstraṁ mumocātha sandhāya dhanuṣi drutam pinākapāṇaye vyāsa nānāstrakuśalo hariḥ
हे व्यास! तब नाना अस्त्रों में कुशल हरि ने शीघ्र धनुष पर जृम्भणास्त्र का संधान कर पिनाकपाणि पर छोड़ दिया।
श्लोक 63 (shiva.rudra.192.63)
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः
mohayitvā tu giriśaṁ jṛmbhaṇāstreṇa jṛmbhitam bāṇasya pṛtanāṁ śaurirjaghānāsigadarṣṭibhiḥ
जृम्भणास्त्र से मोहित तथा उनींदे हुए गिरीश को देखकर शौरि ने खड्ग, गदा और भाले से बाण की सेना का संहार कर डाला।